Adhyaya 51
Kṛṣṇa Leads Kālayavana to Mucukunda; The Yavana Is Burned; Mucukunda’s Prayers and Boon of Bhakti
ମଥୁରାର ସଙ୍କଟରେ ଯବନଭୟ ଚାଲିଥିବାବେଳେ କାଳୟବନ ନାରଦ କହିଥିବା ଲକ୍ଷଣ (ଶ୍ରୀବତ୍ସ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ପଦ୍ମନେତ୍ର, ବନମାଳା) ଦେଖି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମୋହିତ ହୁଏ। ନିରାୟୁଧ ଓ ପଦଚାରୀ ଦେଖି ଦୁର୍ବଳ ଭାବି ସେ ଧାଉଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ପଛକୁ ହଟି ମଧ୍ୟ ସଦା ଧରାପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ—ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଗମ୍ୟ। କୃଷ୍ଣ ତାକୁ ଏକ ପର୍ବତଗୁହାକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦେବବରରେ ପ୍ରାଚୀନ ରାଜା ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ନିଦ୍ରାରତ। ଶୋଇଥିବାକୁ କୃଷ୍ଣ ଭାବି କାଳୟବନ ଲାତ ମାରିଲେ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଅଗ୍ନିଦୃଷ୍ଟିରେ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଶୁକଦେବ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ବଂଶ, ଦେବସେବା ଓ ଗୁହାନିଦ୍ରାର କଥା କହନ୍ତି। ପରେ କୃଷ୍ଣ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ, କାଳବଶେ ନମ୍ର ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଗୃହବନ୍ଧନ ଓ ବିଷୟାସକ୍ତ ରାଜଭୋଗକୁ ନିନ୍ଦା କରି ଗଭୀର ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ କେବଳ ପ୍ରଭୁଚରଣସେବା ମାଗନ୍ତି। ଭଗବାନ ଭକ୍ତିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କହି କ୍ଷତ୍ରିୟଦୋଷଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ତପସ୍ୟା ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଜନ୍ମ ଓ ଶେଷରେ ଭଗବତ୍ପ୍ରାପ୍ତିର ବର ଦିଅନ୍ତି; ଏହାରେ କଥା ମଥୁରାରୁ ଦ୍ୱାରକା ସ୍ଥାପନା ଦିଗକୁ ଆଗେଇଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: କାଳଯବନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମଥୁରାରୁ ବାହାରିବାର ଦେଖିଲେ। ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ହଳଦିଆ ପାଟବସ୍ତ୍ର, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଏବଂ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦିଶୁଥିଲେ। 'ନାରଦଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ବାସୁଦେବ ଅଟନ୍ତି,' ଏହା ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଭଗବାନଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: କାଳଯବନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମଥୁରାରୁ ବାହାରିବାର ଦେଖିଲେ। ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ହଳଦିଆ ପାଟବସ୍ତ୍ର, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଏବଂ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦିଶୁଥିଲେ। 'ନାରଦଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ବାସୁଦେବ ଅଟନ୍ତି,' ଏହା ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଭଗବାନଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: କାଳଯବନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମଥୁରାରୁ ବାହାରିବାର ଦେଖିଲେ। ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ହଳଦିଆ ପାଟବସ୍ତ୍ର, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଏବଂ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦିଶୁଥିଲେ। 'ନାରଦଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ବାସୁଦେବ ଅଟନ୍ତି,' ଏହା ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଭଗବାନଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ।
Verse 4
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: କାଳଯବନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମଥୁରାରୁ ବାହାରିବାର ଦେଖିଲେ। ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ହଳଦିଆ ପାଟବସ୍ତ୍ର, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଏବଂ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦିଶୁଥିଲେ। 'ନାରଦଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ବାସୁଦେବ ଅଟନ୍ତି,' ଏହା ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଭଗବାନଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ।
Verse 5
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: କାଳଯବନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମଥୁରାରୁ ବାହାରିବାର ଦେଖିଲେ। ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ହଳଦିଆ ପାଟବସ୍ତ୍ର, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଏବଂ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦିଶୁଥିଲେ। 'ନାରଦଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ବାସୁଦେବ ଅଟନ୍ତି,' ଏହା ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଭଗବାନଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ।
Verse 6
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—କାଳୟବନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମଥୁରାରୁ ବାହାରୁଥିବା ଦେଖି ଉଦୟମାନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଭାବିଲା। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦର୍ଶନୀୟ—ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୀତ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, କଣ୍ଠେ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଜ୍ଵଳମାନ। ତାଙ୍କର ଚାରି ଭୁଜା ଦୃଢ଼ ଓ ଦୀର୍ଘ; ନେତ୍ର ନବକମଳ ପରି ଅରୁଣ; ମୁଖ କମଳ ପରି, ଗଣ୍ଡ ଦୀପ୍ତ, ପବିତ୍ର ସ୍ମିତ, ମକରାକାର କୁଣ୍ଡଳ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା। ଯବନ ଭାବିଲା—“ଏହିଁ ନିଶ୍ଚୟ ବାସୁଦେବ; ନାରଦ କହିଥିବା ଲକ୍ଷଣ—ଶ୍ରୀବତ୍ସ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ପଦ୍ମନୟନ, ବନମାଳା ଓ ଅତିସୁନ୍ଦରତା—ସବୁ ଅଛି; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। ସେ ନିରାୟୁଧ ହୋଇ ପାଦେ ଚାଲୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିରାୟୁଧ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।” ଏମିତି ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ପିଠ ଦେଇ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ପଛେ ଧାଇଲା, ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚାହିଁ।
Verse 7
हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरीणा स पदे पदे । नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम् ॥ ७ ॥
ପ୍ରତି ପଦେ ପଦେ ହରି ନିଜକୁ କାଳୟବନର ହାତରେ ପଡ଼ିବା ପରି ଦେଖାଇ, ଯବନରାଜକୁ ଅତି ଦୂରକୁ ନେଇ ଏକ ପର୍ବତ-ଗୁହା ଦିଗକୁ ନେତୃତ୍ୱ କଲେ।
Verse 8
पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम् । इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताशुभ: ॥ ८ ॥
ପଛେ ଧାଇ ଧାଇ ଯବନ ଉପହାସ କଲା—“ଯଦୁକୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା ତୁମ ପାଇଁ ପଳାୟନ ଅନୁଚିତ!” ତଥାପି ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପାଇଲା ନାହିଁ, କାରଣ ତାହାର ପାପଫଳ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇନଥିଲା।
Verse 9
एवं क्षिप्तोऽपि भगवान्प्राविशद् गिरिकन्दरम् । सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम् ॥ ९ ॥
ଏଭଳି ଉପହାସ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ପର୍ବତ-ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କାଳୟବନ ମଧ୍ୟ ଭିତରକୁ ପସି ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ନରକୁ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲା।
Verse 10
नन्वसौ दूरमानीय शेते मामिह साधुवत् । इति मत्वाच्युतं मूढस्तं पदा समताडयत् ॥ १० ॥
“ମୋତେ ଏତେ ଦୂର ଆଣି ଏବେ ଏଠି ସାଧୁ ପରି ଶୋଇଛି!” ଏମିତି ଭାବି, ମୂଢ଼ କାଳୟବନ ଶୋଇଥିବା ସେ ନରକୁ ଅଚ୍ୟୁତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭାବି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଳରେ ପାଦରେ ଲାତ ମାରିଲା।
Verse 11
स उत्थाय चिरं सुप्त: शनैरुन्मील्य लोचने । दिशो विलोकयन् पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम् ॥ ११ ॥
ସେ ପୁରୁଷ ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରା ପରେ ଉଠି ଧୀରେ ଧୀରେ ଆଖି ଖୋଲିଲା। ଚାରିଦିଗ ଦେଖି ପାଖରେ ଦାଉଁଥିବା କାଳଯବନକୁ ଦେଖିଲା।
Verse 12
स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत । देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत् क्षणात् ॥ १२ ॥
ହେ ଭାରତ, ସେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଦୃଷ୍ଟି ପାତ କରିବାମାତ୍ରେ ତାହାର ଦେହଜ ଅଗ୍ନିରେ କାଳଯବନ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ କ୍ଷଣେ ଭସ୍ମ ହେଲା।
Verse 13
श्रीराजोवाच को नाम स पुमान् ब्रह्मन् कस्य किंवीर्य एव च । कस्माद् गुहां गत: शिष्ये किंतेजो यवनार्दन: ॥ १३ ॥
ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ପୁରୁଷ କିଏ? କେଉଁ କୁଳର? ତାହାର ବୀର୍ୟ କ’ଣ? ଯବନନାଶକ ସେ ଗୁହାକୁ ଯାଇ କାହିଁକି ଶୋଇଲା, ଏବଂ ସେ କାହାର ପୁତ୍ର?
Verse 14
श्रीशुक उवाच स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान् । मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्य: सत्यसङ्गर: ॥ १४ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ସେ ମହାପୁରୁଷ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ମାନ୍ଧାତାଙ୍କ ପୁତ୍ର। ‘ମୁଚୁକୁନ୍ଦ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଧର୍ମଭକ୍ତ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ ଥିଲେ।
Verse 15
स याचित: सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे । असुरेभ्य: परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम् ॥ १५ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବଗଣ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଭୟରେ ଆତ୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 16
लब्ध्वा गुहं ते स्व:पालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन् । राजन् विरमतां कृच्छ्राद् भवान् न: परिपालनात् ॥ १६ ॥
ଦେବମାନେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ସେନାପତି ଭାବେ ପାଇ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିବାର କଷ୍ଟକର କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ଏବେ ବିରତ ହୁଅନ୍ତୁ।
Verse 17
नरलोकं परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम् । अस्मान् पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिता: ॥ १७ ॥
ହେ ବୀର, ନରଲୋକର ନିଷ୍କଣ୍ଟକ ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଆମକୁ ପାଳନ କରୁଥିବାବେଳେ ତୁମେ ନିଜ ସମସ୍ତ କାମନା ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲ।
Verse 18
सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिण: । प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिता: ॥ १८ ॥
ତୁମର ପୁଅମାନେ, ରାଣୀମାନେ, ଜ୍ଞାତି, ଅମାତ୍ୟ-ମନ୍ତ୍ରୀ, ପରାମର୍ଶଦାତା ଓ ସମକାଳୀନ ପ୍ରଜା—ଏବେ ନାହାନ୍ତି; କାଳ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନେଇଗଲା।
Verse 19
कालो बलीयान् बलिनां भगवानीश्वरोऽव्यय: । प्रजा: कालयते क्रीडन् पशुपालो यथा पशून् ॥ १९ ॥
ଅବ୍ୟୟ ଭଗବାନ୍ ଈଶ୍ୱରସ୍ୱରୂପ କାଳ, ବଳବାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଳୀୟାନ୍; ସେ କ୍ରୀଡାରୂପେ ମର୍ତ୍ୟ ପ୍ରଜାକୁ ଗୋପାଳ ଯେପରି ପଶୁକୁ ହାଙ୍କେ ସେପରି ହାଙ୍କେ।
Verse 20
वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य न: । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्यय: ॥ २० ॥
ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ! ଆଜି ଆମଠାରୁ ଏକ ବର ଚାହ—କୈବଲ୍ୟ (ମୋକ୍ଷ) ଛାଡ଼ି; ତାହା ଦେବାକୁ ଏକମାତ୍ର ଅବ୍ୟୟ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ସମର୍ଥ।
Verse 21
एवमुक्त: स वै देवानभिवन्द्य महायशा: । अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया ॥ २१ ॥
ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲା ପରେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାଜା ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଦେବଦତ୍ତ ନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କଲେ।
Verse 22
यवने भस्मसान्नीते भगवान् सात्वतर्षभ: । आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते ॥ २२ ॥
ଯବନ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେବା ପରେ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ୍ ଧୀମାନ୍ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନ କରାଇଲେ।
Verse 23
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଦେଖିଲେ—ପ୍ରଭୁ ମେଘସଦୃଶ ଘନଶ୍ୟାମ, ପୀତ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଏବଂ କଣ୍ଠେ ଦୀପ୍ତ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ବିରାଜିତ। ଚତୁର୍ଭୁଜ, ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରସନ୍ନ ସୁନ୍ଦର ମୁଖ, ଝଲମଲ ମକରକୁଣ୍ଡଳ ଓ ସ୍ନେହମୟ ହସନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି—ମନୁଷ୍ୟଲୋକର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦର୍ଶନୀୟ। ତାଙ୍କ ଯୌବନ ଅତୁଳ; କ୍ରୋଧିତ ସିଂହ ପରି ଉଦାର ବିକ୍ରମ ଓ ଅଦମ୍ୟ ତେଜ। ସେଇ ତେଜରେ ଅଭିଭୂତ ଓ ଶଙ୍କିତ ହୋଇ, ମହାବୁଦ୍ଧି ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଧୀରେ ଧୀରେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 24
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଦେଖିଲେ—ପ୍ରଭୁ ମେଘସଦୃଶ ଘନଶ୍ୟାମ, ପୀତ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଏବଂ କଣ୍ଠେ ଦୀପ୍ତ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ବିରାଜିତ। ଚତୁର୍ଭୁଜ, ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରସନ୍ନ ସୁନ୍ଦର ମୁଖ, ଝଲମଲ ମକରକୁଣ୍ଡଳ ଓ ସ୍ନେହମୟ ହସନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି—ମନୁଷ୍ୟଲୋକର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦର୍ଶନୀୟ। ତାଙ୍କ ଯୌବନ ଅତୁଳ; କ୍ରୋଧିତ ସିଂହ ପରି ଉଦାର ବିକ୍ରମ ଓ ଅଦମ୍ୟ ତେଜ। ସେଇ ତେଜରେ ଅଭିଭୂତ ଓ ଶଙ୍କିତ ହୋଇ, ମହାବୁଦ୍ଧି ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଧୀରେ ଧୀରେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 25
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଦେଖିଲେ—ପ୍ରଭୁ ମେଘସଦୃଶ ଘନଶ୍ୟାମ, ପୀତ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଏବଂ କଣ୍ଠେ ଦୀପ୍ତ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ବିରାଜିତ। ଚତୁର୍ଭୁଜ, ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରସନ୍ନ ସୁନ୍ଦର ମୁଖ, ଝଲମଲ ମକରକୁଣ୍ଡଳ ଓ ସ୍ନେହମୟ ହସନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି—ମନୁଷ୍ୟଲୋକର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦର୍ଶନୀୟ। ତାଙ୍କ ଯୌବନ ଅତୁଳ; କ୍ରୋଧିତ ସିଂହ ପରି ଉଦାର ବିକ୍ରମ ଓ ଅଦମ୍ୟ ତେଜ। ସେଇ ତେଜରେ ଅଭିଭୂତ ଓ ଶଙ୍କିତ ହୋଇ, ମହାବୁଦ୍ଧି ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଧୀରେ ଧୀରେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 26
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଦେଖିଲେ—ସେ ମେଘପରି ଘନଶ୍ୟାମ, ପୀତ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଚିହ୍ନ ଓ କଣ୍ଠରେ ଦୀପ୍ତ କୌସ୍ତୁଭମଣିରେ ବିରାଜିତ। ସେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ବୈଜୟନ୍ତୀମାଳାରେ ଶୋଭିତ; ଶାନ୍ତ-ସୁନ୍ଦର ମୁଖ, ମକରାକାର କୁଣ୍ଡଳ ଝଲମଲ, ସ୍ନେହମୟ ହସିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମନୁଷ୍ୟଲୋକକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଯୌବନ ଅତୁଳ; ଗତି କ୍ରୁଦ୍ଧ ସିଂହପରି ଉଦାର ପରାକ୍ରମ। ସେଇ ତେଜରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଅଜେୟ ଭାବି, ସନ୍ଦେହରେ ରାଜା ଧୀରେ ଧୀରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 27
श्रीमुचुकुन्द उवाच को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे । पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके ॥ २७ ॥
ଶ୍ରୀ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ—ଆପଣ କିଏ, ଯିଏ ଏହି ଅରଣ୍ୟର ପର୍ବତଗୁହାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି? ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି କୋମଳ ପାଦରେ ଆପଣ ଏହି କଣ୍ଟକମୟ ଭୂମିରେ କିପରି ବିଚରଣ କରୁଛନ୍ତି?
Verse 28
किंस्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसु: । सूर्य: सोमो महेन्द्रो वा लोकपालोऽपरोऽपि वा ॥ २८ ॥
ଆପଣ କି ତେଜସ୍ବୀମାନଙ୍କ ତେଜର ତେଜ? କିମ୍ବା ଆପଣ ଅଗ୍ନିଦେବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର), ମହେନ୍ଦ୍ର, ଅଥବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲୋକର ଲୋକପାଳ?
Verse 29
मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् । यद् बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीप: प्रभया यथा ॥ २९ ॥
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ତିନି ପ୍ରଧାନ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ପୁରୁଷ ବୋଲି ମନେ କରୁଛି; କାରଣ ଦୀପ ଯେପରି ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଏ, ସେପରି ଆପଣ ଏହି ଗୁହାର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରୁଛନ୍ତି।
Verse 30
शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव । स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥ ३० ॥
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆମେ ସତ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଆତୁର; ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ, ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, କର୍ମ ଓ ଗୋତ୍ର (ବଂଶ) ନିଷ୍କପଟ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
Verse 31
वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाका: क्षत्रबन्धव: । मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मज: प्रभो ॥ ३१ ॥
ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ଆମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ପତିତ କ୍ଷତ୍ରିୟ। ପ୍ରଭୁ, ମୋ ନାମ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ; ମୁଁ ଯୌବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର।
Verse 32
चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रिय: । शयेऽस्मिन् विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना ॥ ३२ ॥
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜାଗି ରହି ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲି; ନିଦ୍ରା ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା। ତେଣୁ ଏହି ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ସୁଖରେ ଶୋଇଥିଲି; ଏମାତ୍ରେ କେହି ମୋତେ ଉଠାଇଲା।
Verse 33
सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना । अनन्तरं भवान् श्रीमाल्ँ लक्षितोऽमित्रशासन: ॥ ३३ ॥
ଯେ ମୋତେ ଉଠାଇଥିଲା ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ପାପଫଳରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲି—ଶ୍ରୀମୟ ରୂପଧାରୀ, ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ।
Verse 34
तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुम: । हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम् ॥ ३४ ॥
ଆପଣଙ୍କ ଅସହ୍ୟ ତେଜ ଆମ ଶକ୍ତିକୁ ଦମନ କରେ; ତେଣୁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ପାରୁନାହିଁ। ହେ ମହାଭାଗ! ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ମାନ୍ୟ।
Verse 35
एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूतभावन: । प्रत्याह प्रहसन् वाण्या मेघनादगभीरया ॥ ३५ ॥
ରାଜା ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଭଗବାନ୍ ଭୂତଭାବନ ହସିଲେ ଏବଂ ମେଘଗର୍ଜନ ପରି ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 36
श्रीभगवानुवाच जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रश: । न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि ॥ ३६ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ସଖା, ମୋର ଜନ୍ମ, କର୍ମ ଓ ନାମ ହଜାର ହଜାର। ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ତ, ତେଣୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 37
क्वचिद् रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभि: । गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
ବହୁ ଜନ୍ମ ପରେ କେହି ପୃଥିବୀର ଧୂଳିକଣା ଗଣିପାରେ; କିନ୍ତୁ ମୋର ଗୁଣ, କର୍ମ, ନାମ ଓ ଜନ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ କେହି କେବେ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଣିପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 38
कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप । अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षय: ॥ ३८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତିନି କାଳରେ ଘଟୁଥିବା ମୋର ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ପରମ ଋଷିମାନେ କ୍ରମେ ଗଣନା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କେବେ ତାହାର ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 39
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥
ତଥାପି, ହେ ସଖା, ମୋର ବର୍ତ୍ତମାନ ଜନ୍ମ, ନାମ ଓ ଲୀଳା ବିଷୟରେ ମୁଁ କହୁଛି—ଶୁଣ। ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଭାର କରୁଥିବା ଅସୁରମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ମୋତେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ମୁଁ ଯଦୁକୁଳରେ ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଗୃହରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲି; ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେବାରୁ ଲୋକେ ମୋତେ ‘ବାସୁଦେବ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 40
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥
ତଥାପି, ହେ ସଖା, ମୋର ବର୍ତ୍ତମାନ ଜନ୍ମ, ନାମ ଓ ଲୀଳା ବିଷୟରେ ମୁଁ କହୁଛି—ଶୁଣ। ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଭାର କରୁଥିବା ଅସୁରମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ମୋତେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ମୁଁ ଯଦୁକୁଳରେ ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଗୃହରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲି; ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେବାରୁ ଲୋକେ ମୋତେ ‘ବାସୁଦେବ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 41
कालनेमिर्हत: कंस: प्रलम्बाद्याश्च सद्द्विष: । अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा ॥ ४१ ॥
ମୁଁ କାଳନେମିରୂପେ ଜନ୍ମିଥିବା କଂସକୁ ଏବଂ ପ୍ରଲମ୍ବ ଆଦି ସାଧୁଦ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିଛି। ଏବେ, ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଯବନ ତୁମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଛି।
Verse 42
सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागत: । प्रार्थित: प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सल: ॥ ४२ ॥
ମୁଁ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ; ତୁମକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଗୁହାକୁ ଆସିଛି। କାରଣ ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମୋତେ ବହୁବାର ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲ।
Verse 43
वरान्वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते । मां प्रसन्नो जन: कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम् ॥ ४३ ॥
ହେ ରାଜର୍ଷି, ମୋ ପାଖରୁ ବର ଚୟନ କର; ମୁଁ ତୁମ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରିଦେବି। ଯେ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେ ପୁଣି କେବେ ଶୋକ କରିବାକୁ ପଡ଼େନି।
Verse 44
श्रीशुक उवाच इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वित: । ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन् ॥ ४४ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଗର୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପରମ ନାରାୟଣ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲେ। ପରେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 45
श्रीमुचुकुन्द उवाच विमोहितोऽयं जन ईश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक् । सुखाय दु:खप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित् पुरुषश्च वञ्चित: ॥ ४५ ॥
ଶ୍ରୀ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ ଈଶ! ତୁମ ମାୟାରେ ମୋହିତ ଏହି ଲୋକ ନିଜର ସତ୍ୟ ହିତ ନ ଦେଖି ତୁମକୁ ଭଜେନି। ସୁଖ ପାଇଁ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଗୃହବନ୍ଧନରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ଦୁଃଖର ମୂଳ; ଏଭଳି ସେମାନେ ଠକାଯାନ୍ତି।
Verse 46
लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ । पादारविन्दं न भजत्यसन्मति- र्गृहान्धकूपे पतितो यथा पशु: ॥ ४६ ॥
ହେ ନିଷ୍ପାପ! ଯେ କେହି କିପରି ହେଉ ସହଜେ ଦୁର୍ଲଭ ଉତ୍ତମ ମାନବଦେହ ପାଇ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପଦ୍ମଚରଣ ଭଜେନି, ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ମଲିନ; ସେ ପଶୁ ପରି ଗୃହରୂପ ଅନ୍ଧକୂପରେ ପତିତ।
Verse 47
ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपते: । मर्त्यात्मबुद्धे: सुतदारकोशभू- ष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया ॥ ४७ ॥
ହେ ଅଜିତ ପ୍ରଭୁ! ରାଜ୍ୟଶ୍ରୀର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ମୋର ଏହି କାଳ ନିଷ୍ଫଳ ଗଲା। ନଶ୍ୱର ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବି, ପୁତ୍ର-ସ୍ତ୍ରୀ, ଧନଭଣ୍ଡାର ଓ ଭୂମିରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ଅନନ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲି।
Verse 48
कलेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निभे निरूढमानो नरदेव इत्यहम् । वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपै- र्गां पर्यटंस्त्वागणयन् सुदुर्मद: ॥ ४८ ॥
ଘଟ କିମ୍ବା କୁଡ଼୍ୟ ପରି ଜଡ ଏହି ଦେହକୁ ମୁଁ ବୋଲି ଗାଢ଼ ଅହଂକାର କରି ‘ନରଦେବ’ ଭାବିଲି। ରଥୀ, ହାତୀ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ, ପଦାତି ସେନା ଓ ନାୟକମାନେ ଘେରି ରଖି ମୁଁ ପୃଥିବୀ ଘୁରିଲି, ଏବଂ ମୋହମଦରେ ତୁମକୁ ଅଗଣା କଲି।
Verse 49
प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्त: सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तक: ॥ ४९ ॥
‘ଏହା କରିବାକୁ ହେବ’ ଭଳି ଉନ୍ମତ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ମଗ୍ନ, ବଢ଼ିଥିବା ଲୋଭରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଷୟଭୋଗରେ ଲାଲସାମୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତୁମେ—ସଦା ସଚେତନ—ହଠାତ୍ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅ। ଯେପରି ଭୁଖା ସାପ ଏଲିକୁ ମାରିବାକୁ ଜିଭ ଚାଟି ମୃତ୍ୟୁରୂପେ ଆସେ।
Verse 50
पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन् मतंगजैर्वा नरदेवसंज्ञित: । स एव कालेन दुरत्ययेन ते कलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञित: ॥ ५० ॥
ଯେ ଦେହ ପୂର୍ବେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ସଜ୍ଜିତ ରଥରେ କିମ୍ବା ମଦମତ୍ତ ହାତୀରେ ଚଢ଼ି ‘ରାଜା’ ବୋଲି ପରିଚିତ ଥିଲା, ସେଇ ଦେହ ତୁମ ଦୁରତିକ୍ରମ କାଳଶକ୍ତିରେ ପରେ ‘ମଳ’, ‘କୀଟ’ କିମ୍ବା ‘ଭସ୍ମ’ ବୋଲି ଡାକାଯାଏ।
Verse 51
निर्जित्य दिक्चक्रमभूतविग्रहो वरासनस्थ: समराजवन्दित: । गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितां क्रीडामृग: पूरुष ईश नीयते ॥ ५१ ॥
ଦିଗ୍ଚକ୍ରକୁ ଜୟ କରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଂହାସନରେ ବସେ; ପୂର୍ବେ ସମକକ୍ଷ ଥିବା ରାଜାମାନେ ତାକୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯୋଷିତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରେ, ଯେଉଁଠି ମୈଥୁନ୍ୟସୁଖ, ସେ ପାଳିତ ପଶୁ ପରି ନେଇଯାଯାଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ।
Verse 52
करोति कर्माणि तप:सुनिष्ठितो निवृत्तभोगस्तदपेक्षयाददत् । पुनश्च भूयासमहं स्वराडिति प्रवृद्धतर्षो न सुखाय कल्पते ॥ ५२ ॥
ଅଧିକ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ରାଜା ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମ କରେ, ଭୋଗରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ‘ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ’ ଭାବି ତୃଷ୍ଣା ବଢ଼ାଇଥିବା ଲୋକ ସୁଖ ପାଉନାହିଁ।
Verse 53
भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवे- ज्जनस्य तर्ह्यच्युत सत्समागम: । सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौ परावरेशे त्वयि जायते मति: ॥ ५३ ॥
ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜୀବର ସାଂସାରିକ ଜୀବନ ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ ପାଏ। ଏବଂ ସତ୍ସଙ୍ଗ ହେଲେ, କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟର ଈଶ୍ୱର ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ନେଇ ତାହାର ଭକ୍ତିମତି ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ।
Verse 54
मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया । य: प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्यया वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपै: ॥ ५४ ॥
ହେ ଈଶ୍ୱର! ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆପଣ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ମୋର ରାଜ୍ୟାସକ୍ତିର ବନ୍ଧନ ଯଦୃଚ୍ଛାୟ ଅପସାରିତ ହୋଇଗଲା। ଏପରି ମୁକ୍ତିକୁ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସାଧୁସ୍ୱଭାବୀ ରାଜାମାନେ ଏକାନ୍ତଚର୍ଯ୍ୟା ପାଇଁ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।
Verse 55
न कामयेऽन्यं तव पादसेवना- दकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद्वरं विभो । आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम् ॥ ५५ ॥
ହେ ବିଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ପଦସେବା ଛଡ଼ା ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ଚାହେଁନି—ଏହି ବରଟି ନିଷ୍କାମମାନେ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ହେ ହରି! ମୋକ୍ଷଦାତା ଆପଣଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି କେଉଁ ଆର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ବନ୍ଧନର ବର ବାଛିବ?
Verse 56
तस्माद्विसृज्याशिष ईश सर्वतो रजस्तम:सत्त्वगुणानुबन्धना: । निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां ज्ञाप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम् ॥ ५६ ॥
ଏହେତୁ, ହେ ଈଶ୍ୱର, ରଜଃ-ତମଃ-ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ବନ୍ଧା ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଆଶା ଓ ବିଷୟକାମନା ତ୍ୟାଗ କରି ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସୁଛି। ତୁମେ ନିରଞ୍ଜନ, ନିର୍ଗୁଣ, ଅଦ୍ୱୟ ପରମ ପୁରୁଷ—ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ପରମ ସତ୍ୟ।
Verse 57
चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापै- रवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्ति: कथञ्चित् । शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्म- नभयमृतमशोकं पाहि मापन्नमीश ॥ ५७ ॥
ହେ ଶରଣଦାତା, ଏହି ସଂସାରରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ମୁଁ ବିପଦରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଅନୁତାପରେ ଦହିଛି। ମୋର ଛଅ ଶତ୍ରୁ କେବେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ମୋତେ କୌଣସି ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ। ହେ ପରମାତ୍ମନ୍, ହେ ଈଶ, ସଙ୍କଟରେ ସୌଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ତୁମ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ଅଭୟ ଓ ଅଶୋକ ପଦପଦ୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି—ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।
Verse 58
श्रीभगवानुवाच सार्वभौम महाराज मतिस्ते विमलोर्जिता । वरै: प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यत: ॥ ५८ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ସାର୍ବଭୌମ ମହାରାଜ, ତୁମର ମତି ନିର୍ମଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ମୁଁ ଯଦିଓ ତୁମକୁ ବରଦାନରେ ପ୍ରଲୋଭିତ କଲି, ତଥାପି ତୁମ ମନ ଭୌତିକ କାମନାରେ ବିଚଳିତ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 59
प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत् । न धीरेकान्तभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्वचित् ॥ ५९ ॥
ବୁଝ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବରଦାନରେ ପ୍ରଲୋଭିତ କରିଥିଲି କେବଳ ତୁମର ଅପ୍ରମାଦ—ଅଚଳ ସଚେତନତା—ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ। ମୋର ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଧୀର ବୁଦ୍ଧି କେବେ ଭୌତିକ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 60
युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मन: । अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते पुनरुत्थितम् ॥ ६० ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯେଉଁ ଅଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଆଦି ଅଭ୍ୟାସରେ ଲଗ୍ନ, ସେମାନଙ୍କ ମନର ବାସନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତରେ ଭୌତିକ ଇଚ୍ଛା ପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
Verse 61
विचरस्व महीं कामं मय्यावेशितमानस: । अस्त्वेवं नित्यदा तुभ्यं भक्तिर्मय्यनपायिनी ॥ ६१ ॥
ଇଚ୍ଛାମତେ ପୃଥିବୀରେ ବିଚର; ମନକୁ ମୋତେ ନିବେଶ କର। ତୋ ପାଇଁ ସଦା ମୋ ପ୍ରତି ଅନପାୟିନୀ, ଅଚଳ ଭକ୍ତି ରହୁ।
Verse 62
क्षात्रधर्मस्थितो जन्तून् न्यवधीर्मृगयादिभि: । समाहितस्तत्तपसा जह्यघं मदुपाश्रित: ॥ ६२ ॥
କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ତୁମେ ମୃଗୟା ଆଦିରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲ। ମୋ ଶରଣରେ ରହି, ଏକାଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ସେ ପାପକୁ ନାଶ କର।
Verse 63
जन्मन्यनन्तरे राजन् सर्वभूतसुहृत्तम: । भूत्वा द्विजवरस्त्वं वै मामुपैष्यसि केवलम् ॥ ६३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ପରମ ହିତେଷୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ହେବ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ କେବଳ ମୋତେ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s retreat is līlā and strategy: He remains the unconquerable Āśraya, beyond the grasp of even perfected yogīs, yet He arranges the downfall of the aggressor through a higher purpose. By leading Kālayavana to Mucukunda, Kṛṣṇa fulfills multiple dharmic aims at once—destroying the Yavana threat without conventional combat, honoring the boon surrounding Mucukunda’s sleep, and granting His devotee direct darśana and upliftment. The episode teaches that the Lord is not bound by kṣatriya expectations of immediate retaliation; He orchestrates outcomes through kāla and divine intelligence.
Mucukunda was a valorous king of the Ikṣvāku line (son of Māndhātā in Śukadeva’s narration), renowned for protecting the devas against demons for a prolonged era. As recompense, the devas granted him extraordinary sleep and a protective condition: whoever disturbed him would be destroyed. Thus, when Kālayavana violently awakened him, the sinful aggressor was consumed by the fiery power inherent in that boon and in the king’s awakened potency. The Bhāgavatam frames the destruction as the reaction of Kālayavana’s sins meeting a divinely sanctioned consequence.
Mucukunda interprets kingship as a theater of māyā: pride in armies, wealth, and conquest collapses under kāla, and even a celebrated “king” becomes ‘ashes’ or ‘worms.’ He exposes sense pleasure—especially the loss of autonomy within indulgence—as bondage, not happiness. From this diagnosis he concludes the cure: association with devotees awakens devotion, and the highest boon is service to Kṛṣṇa’s lotus feet, not material prosperity or even worldly security. His prayers model śaraṇāgati: renouncing desires tied to the guṇas and taking shelter of the Lord as the only fearlessness.
Kṛṣṇa states that He offered benedictions to demonstrate Mucukunda’s steadfastness: pure devotees are not diverted by material rewards. He contrasts this with nondevotees whose minds, though disciplined by practices like prāṇāyāma, may still generate latent desires because the heart is not fully purified. The teaching is that bhakti is not merely a technique but a relationship of surrender; when devotion is unalloyed, intelligence remains fixed on the Lord despite temptations.
Mucukunda asked for no material boon—only service to the Lord’s lotus feet. Kṛṣṇa blessed him to wander with unwavering devotion, instructed him to perform penance to counteract kṣatriya हिंसा (violence) incurred in duty, and promised that in his next life he would be born as an exemplary brāhmaṇa and attain the Lord alone. The boon thus culminates in purified life, bhakti, and final God-realization rather than temporary power.