Adhyaya 45
Kṛṣṇa Comforts His Parents, Restores Ugrasena, Studies with Sāndīpani, and Returns the Guru’s Son
କଂସ ପତନ ପରେ ମଥୁରାରେ ରାଜ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଦେବକୀ-ବସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ବୁଝିବାକୁ ଲାଗିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ପିତୃମାତୃ ସହ ନିକଟ ବାତ୍ସଲ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ଯୋଗମାୟା ବିସ୍ତାର କରି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପୀ ପୁତ୍ର ପରି କଥା କହନ୍ତି ଏବଂ ପିତାମାତାଙ୍କ ଋଣ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ, ଆଶ୍ରିତଙ୍କୁ ଅବହେଳା ମହାଦୋଷ—ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି। ବାତ୍ସଲ୍ୟରେ ବିହ୍ୱଳ ପିତାମାତା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି। ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯଦୁବଂଶର ରାଜା ଭାବେ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ଯୟାତି ଶାପ ଆଦି ବଂଶମର୍ଯ୍ୟାଦା ମାନି ନିଜକୁ ସେବକ-ପ୍ରଜା ପରି ରଖି ରାଜ୍ୟକୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିସ୍ଥାପିତ କୁଳମାନଙ୍କୁ ଘରକୁ ଫେରାନ୍ତି। ତାପରେ ବସୁଦେବ ଉପନୟନ କରାନ୍ତି; ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ବଳରାମ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ସାନ୍ଦୀପନି ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଆଦର୍ଶ ଗୁରୁସେବା କରି ବେଦ, କଳା ଓ ରାଜନୀତି ଅଲୌକିକ ସହଜତାରେ ଶିଖନ୍ତି। ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣାରେ ପଞ୍ଚଜନକୁ ବଧ କରି ଯମରାଜଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ଗୁରୁଙ୍କ ହରାଇଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ଫେରାଇ ମଥୁରାକୁ ଫେରନ୍ତି; ଜନତା ମହୋତ୍ସବରେ ସ୍ୱାଗତ କରେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଗୃହଧର୍ମ ଓ ରାଜଧର୍ମକୁ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଗାମୀ ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟର ସୂଚନା ଦିଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तम: । मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପିତାମାତା ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଲାଗିଛନ୍ତି; ‘ଏହା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ’ ଭାବି ସେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ନିଜ ଯୋଗମାୟାକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ।
Verse 2
उवाच पितरावेत्य साग्रज: सात्वतर्षभ: । प्रश्रयावनत: प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम् ॥ २ ॥
ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଅଗ୍ରଜ ସହିତ ପିତାମାତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବିନୟରେ ମସ୍ତକ ନମାଇ ‘ଅମ୍ବା, ତାତ’ ବୋଲି ଆଦରରେ ସମ୍ବୋଧନ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଏପରି କହିଲେ।
Verse 3
नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि । बाल्यपौगण्डकैशोरा: पुत्राभ्यामभवन्क्वचित् ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ତାତ, ଆମ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କ କାରଣରେ ଆପଣ ଓ ଦେବକୀମାତା ସଦା ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ଥିଲେ; ଆମ ବାଲ୍ୟ, ପୌଗଣ୍ଡ ଓ କୈଶୋରର ସୁଖ ଆପଣଙ୍କୁ କେବେ ମିଳିଲା ନାହିଁ।
Verse 4
न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके । यां बाला: पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम् ॥ ४ ॥
ଭାଗ୍ୟର ଆଘାତରେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ବସିପାରିଲୁ ନାହିଁ; ପିତୃଗୃହରେ ଲାଡ଼ପ୍ୟାରରେ ଯେ ସୁଖ ଶିଶୁମାନେ ପାଆନ୍ତି, ସେ ଆନନ୍ଦ ଆମେ ପାଇଲୁ ନାହିଁ।
Verse 5
सर्वार्थसम्भवो देहो जनित: पोषितो यत: । न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्य: शतायुषा ॥ ५ ॥
ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧ୍ୟ ହୁଏ, ଏହି ଦେହ ପିତାମାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିତ ଓ ପୋଷିତ। ତେଣୁ ଶତାୟୁ ହୋଇ ସେବା କଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ମର୍ତ୍ୟ ପିତୃମାତୃ ଋଣ ଶୋଧିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 6
यस्तयोरात्मज: कल्प आत्मना च धनेन च । वृत्तिं न दद्यात्तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि ॥ ६ ॥
ସମର୍ଥ ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ଯେ ପୁତ୍ର ନିଜ ଶରୀରଶକ୍ତି ଓ ଧନଦ୍ୱାରା ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଜୀବିକା ଦିଏ ନାହିଁ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଜ ମାଂସ ଖାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 7
मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम् । गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वसन् मृत: ॥ ७ ॥
ସମର୍ଥ ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ଯେ ମଣିଷ ବୃଦ୍ଧ ମାତାପିତା, ସାଧ୍ବୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଶିଶୁ ପୁତ୍ର, ଗୁରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ଧାରଣ-ପୋଷଣ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ ସମାନ ଗଣାଯାଏ।
Verse 8
तन्नावकल्पयो: कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसो: । मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतो: ॥ ८ ॥
କଂସଭୟରେ ଆମ ଚିତ୍ତ ସଦା ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ଥିଲା; ତେଣୁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର କରିପାରିଲୁ ନାହିଁ। ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟର୍ଥ ଗଲା।
Verse 9
तत् क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयो: । अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदा भृशम् ॥ ९ ॥
ହେ ପିତା, ହେ ମାତା, ଦୟାକରି ଆମକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ଆମେ ପରତନ୍ତ୍ର ଥିଲୁ, ତେଣୁ ଆପଣମାନଙ୍କ ସେବା କରିପାରିଲୁ ନାହିଁ; କ୍ରୁର କଂସ ଆମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲେଶ ଦେଲା।
Verse 10
श्रीशुक उवाच इति मायामनुष्यस्य हरेर्विश्वात्मनो गिरा । मोहितावङ्कमारोप्य परिष्वज्यापतुर्मुदम् ॥ १० ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଅନ୍ତର୍ମାୟାରେ ମନୁଷ୍ୟସଦୃଶ ହୋଇ ପ୍ରକଟିତ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ହରିଙ୍କ ବାଣୀରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପିତାମାତା ତାଙ୍କୁ କୋଳେ ଉଠାଇ ଆନନ୍ଦରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
Verse 11
सिञ्चन्तावश्रुधाराभि: स्नेहपाशेन चावृतौ । न किञ्चिदूचतू राजन्बाष्पकण्ठौ विमोहितौ ॥ ११ ॥
ସ୍ନେହପାଶରେ ଆବୃତ ହୋଇ ସେମାନେ ଅଶ୍ରୁଧାରାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସିଞ୍ଚିଲେ। ହେ ରାଜନ୍, ସେମାନେ ବିମୋହିତ; ଅଶ୍ରୁରେ କଣ୍ଠ ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 12
एवमाश्वास्य पितरौ भगवान्देवकीसुत: । मातामहं तूग्रसेनं यदूनामकरोन्नृपम् ॥ १२ ॥
ଏଭଳି ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଦେବକୀସୁତ ଭଗବାନ୍ ନିଜ ମାତାମହ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କୁ ଯଦୁମାନଙ୍କର ରାଜା କରି ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 13
आह चास्मान् महाराज प्रजाश्चाज्ञप्तुमर्हसि । ययातिशापाद् यदुभिर्नासितव्यं नृपासने ॥ १३ ॥
ଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଜା; ଆମକୁ ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ। ଯୟାତିଙ୍କ ଶାପରୁ କୌଣସି ଯଦୁ ରାଜସିଂହାସନେ ବସିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 14
मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादय: । बलिं हरन्त्यवनता: किमुतान्ये नराधिपा: ॥ १४ ॥
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଆପଣଙ୍କ ସେବକ ରୂପେ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ, ସେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଆପଣଙ୍କୁ ବଳି (କର) ଦେବେ; ତେବେ ଅନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ!
Verse 15
सर्वान्स्वान्ज्ञतिसम्बन्धान्दिग्भ्य: कंसभयाकुलान् । यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादिकान् ॥ १५ ॥ सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् । न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तै: सन्तर्प्य विश्वकृत् ॥ १६ ॥
ତାପରେ କଂସଭୟରେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରକୁ ପଳାଇଥିବା ନିଜ ସମସ୍ତ ନିକଟାତ୍ମୀୟ-ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କୁ ଭଗବାନ ଫେରାଇ ଆଣିଲେ। ଯଦୁ, ବୃଷ୍ଣି, ଅନ୍ଧକ, ମଧୁ, ଦାଶାର୍ହ, କୁକୁର ଆଦି କୁଳମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ବିଦେଶବାସରେ କ୍ଲାନ୍ତମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା କଲେ; ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ତ୍ତା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ଘରେ ପୁନଃବସାଇ ଧନ-ଉପହାରରେ ତୃପ୍ତ କଲେ।
Verse 16
सर्वान्स्वान्ज्ञतिसम्बन्धान्दिग्भ्य: कंसभयाकुलान् । यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादिकान् ॥ १५ ॥ सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् । न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तै: सन्तर्प्य विश्वकृत् ॥ १६ ॥
ତାପରେ କଂସଭୟରେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରକୁ ପଳାଇଥିବା ନିଜ ସମସ୍ତ ନିକଟାତ୍ମୀୟ-ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କୁ ଭଗବାନ ଫେରାଇ ଆଣିଲେ। ଯଦୁ, ବୃଷ୍ଣି, ଅନ୍ଧକ, ମଧୁ, ଦାଶାର୍ହ, କୁକୁର ଆଦି କୁଳମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ବିଦେଶବାସରେ କ୍ଲାନ୍ତମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା କଲେ; ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ତ୍ତା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ଘରେ ପୁନଃବସାଇ ଧନ-ଉପହାରରେ ତୃପ୍ତ କଲେ।
Verse 17
कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथा: । गृहेषु रेमिरे सिद्धा: कृष्णरामगतज्वरा: ॥ १७ ॥ वीक्षन्तोऽहरह: प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् । नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम् ॥ १८ ॥
କୃଷ୍ଣ ଓ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ଭୁଜବଳରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ ସେମାନେ ନିଜ ମନୋରଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ବୋଲି ଭାବି, ଘରେ ଘରେ ସିଦ୍ଧସୁଖରେ ରମଣ କଲେ। କୃଷ୍ଣ-ରାମଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସଂସାରଜ୍ୱର ଶାନ୍ତ ହେଲା। ପ୍ରେମଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଆନନ୍ଦରେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସଦା ପ୍ରମୁଦିତ ପଦ୍ମମୁଖ ଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ—ଯାହା ଶ୍ରୀମୟ ଓ କରୁଣାମୟ ହସମିଶ୍ରିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶୋଭିତ।
Verse 18
कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथा: । गृहेषु रेमिरे सिद्धा: कृष्णरामगतज्वरा: ॥ १७ ॥ वीक्षन्तोऽहरह: प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् । नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम् ॥ १८ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଶ୍ରୀସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ଭୁଜବଳରେ ସୁରକ୍ଷିତ ସେଇ କୁଳଜନମାନେ ନିଜ ମନୋରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି ବୋଲି ଭାବି ଘରେ ଘରେ ସିଦ୍ଧସୁଖରେ ରମିଲେ। କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସଂସାରଜ୍ୱର ନିବାରିତ ହେଲା। ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରେମରେ ସେମାନେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ନିତ୍ୟପ୍ରମୁଦିତ, କରୁଣାସ୍ମିତଦୃଷ୍ଟିରେ ଶୋଭିତ କମଳମୁଖ ଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ।
Verse 19
तत्र प्रवयसोऽप्यासन् युवानोऽतिबलौजस: । पिबन्तोऽक्षैर्मुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां मुहु: ॥ १९ ॥
ସେଠାରେ ଅତିବୃଦ୍ଧ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁବକମାନଙ୍କ ପରି ବଳ ଓ ଓଜସ୍ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ କମଳମୁଖର ଅମୃତସୁଧା ପାନ କରୁଥିଲେ।
Verse 20
अथ नन्दं समसाद्य भगवान् देवकीसुत: । सङ्कर्षणश्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमूचतु: ॥ २० ॥
ତାପରେ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପରୀକ୍ଷିତ, ଦେବକୀସୁତ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସଙ୍କର୍ଷଣ (ବଳରାମ) ସହିତ ନନ୍ଦ ମହାରାଜଙ୍କୁ ସମୀପ କଲେ। ଦୁଇ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 21
पितर्युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम् । पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि ॥ २१ ॥
[କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମ କହିଲେ:] ହେ ପିତା! ଆପଣ ଓ ମାତା ଯଶୋଦା ସ୍ନେହରେ ଆମକୁ ପାଳନ-ପୋଷଣ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲାଳନ କରିଛନ୍ତି। ସତ୍ୟକଥା, ପିତାମାତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ନିଜ ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।
Verse 22
स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत् । शिशून् बन्धुभिरुत्सृष्टानकल्पै: पोषरक्षणे ॥ २२ ॥
ଯେମାନେ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପରି, ବନ୍ଧୁମାନେ ପୋଷଣ-ରକ୍ଷଣ କରିପାରିନଥିବାରୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଥିବା ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ସତ୍ୟ ପିତା ଓ ସତ୍ୟ ଜନନୀ।
Verse 23
यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदु:खितान् । ज्ञातीन् वो द्रष्टुमेष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् ॥ २३ ॥
ହେ ତାତ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଯାଅ। ଆମ ବିରହରେ ଦୁଃଖିତ ତୁମ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ, ପ୍ରଥମେ ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇ ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଆସିବୁ।
Verse 24
एवं सान्त्वय्य भगवान् नन्दं सव्रजमच्युत: । वासोऽलङ्कारकुप्याद्यैरर्हयामास सादरम् ॥ २४ ॥
ଏଭଳି ନନ୍ଦ ମହାରାଜ ଓ ବ୍ରଜବାସୀମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନ୍ ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ, ଗୃହୋପକରଣ ଆଦି ଦାନରେ ସାଦରେ ସମ୍ମାନ କଲେ।
Verse 25
इत्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्द: प्रणयविह्वल: । पूरयन्नश्रुभिर्नेत्रे सह गोपैर्व्रजं ययौ ॥ २५ ॥
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ନନ୍ଦ ମହାରାଜ ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ସେ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ନୟନ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂରିଗଲା, ତାପରେ ଗୋପମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଗଲେ।
Verse 26
अथ शूरसुतो राजन् पुत्रयो: समकारयत् । पुरोधसा ब्राह्मणैश्च यथावद् द्विजसंस्कृतिम् ॥ २६ ॥
ହେ ରାଜନ, ତାପରେ ଶୂରସେନଙ୍କ ପୁତ୍ର ବସୁଦେବ ପୁରୋହିତ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କର ଯଥାବିଧି ଦ୍ୱିଜ-ସଂସ୍କାର (ଉପନୟନ) କରାଇଲେ।
Verse 27
तेभ्योऽदाद्दक्षिणा गावो रुक्ममाला: स्वलङ्कृता: । स्वलङ्कृतेभ्य: सम्पूज्य सवत्सा: क्षौममालिनी: ॥ २७ ॥
ବସୁଦେବ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂଜ୍ୟ କରି ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ ବଛଡ଼ା ସହିତ ସୁଅଲଙ୍କୃତ ଗାଈମାନେ ଦେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଗଳାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ଓ କ୍ଷୌମ ମାଳା ଥିଲା।
Verse 28
या: कृष्णरामजन्मर्क्षे मनोदत्ता महामति: । ताश्चाददादनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृता: ॥ २८ ॥
ତେବେ ମହାମତି ବସୁଦେବ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ର ଅବସରରେ ମନେ ଦାନ କରିଥିବା ଗାଈମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। କଂସ ଅଧର୍ମରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ହରଣ କରିଥିଲା; ବସୁଦେବ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଫେରେଇ ଆଣି ପୁଣି ଦାନ କଲେ।
Verse 29
ततश्च लब्धसंस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सुव्रतौ । गर्गाद् यदुकुलाचार्याद्गायत्रं व्रतमास्थितौ ॥ २९ ॥
ତାପରେ ଦୀକ୍ଷା-ସଂସ୍କାର ଲାଭ କରି ସେଇ ଦୁଇ ସୁବ୍ରତ ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱିଜତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଯଦୁକୁଳାଚାର୍ଯ୍ୟ ଗର୍ଗମୁନିଙ୍କଠାରୁ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ-ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 30
प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ । नान्यसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितै: ॥ ३० ॥ अथो गुरुकुले वासमिच्छन्तावुपजग्मतु: । काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम् ॥ ३१ ॥
ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରଭବ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ଜଗଦୀଶ୍ୱର ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁ ମନୁଷ୍ୟସଦୃଶ ଲୀଳାଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ୱସିଦ୍ଧ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନକୁ ଗୁପ୍ତ କରି, ପରେ ଗୁରୁକୁଳରେ ବାସ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ତେଣୁ କାଶୀଜନ, ଅବନ୍ତୀପୁରରେ ବସୁଥିବା ସାନ୍ଦୀପନି ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
Verse 31
प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ । नान्यसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितै: ॥ ३० ॥ अथो गुरुकुले वासमिच्छन्तावुपजग्मतु: । काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम् ॥ ३१ ॥
ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରଭବ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ଜଗଦୀଶ୍ୱର ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁ ମନୁଷ୍ୟସଦୃଶ ଲୀଳାଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ୱସିଦ୍ଧ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନକୁ ଗୁପ୍ତ କରି, ପରେ ଗୁରୁକୁଳରେ ବାସ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ତେଣୁ କାଶୀଜନ, ଅବନ୍ତୀପୁରରେ ବସୁଥିବା ସାନ୍ଦୀପନି ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
Verse 32
यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ वृत्तिमनिन्दिताम् । ग्राहयन्तावुपेतौ स्म भक्त्या देवमिवादृतौ ॥ ३२ ॥
ସାନ୍ଦୀପନି ସେଇ ଦୁଇ ଦାନ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମାନ୍ୟ କଲେ। ସେମାନେ ଭକ୍ତିରେ, ଯେପରି ଦେବଙ୍କୁ ସେବା କରାଯାଏ, ସେପରି ଗୁରୁଙ୍କୁ ସେବା କରି ଗୁରୁପୂଜାର ନିର୍ଦୋଷ ଆଦର୍ଶ ଦେଖାଇଲେ।
Verse 33
तयोर्द्विजवरस्तुष्ट: शुद्धभावानुवृत्तिभि: । प्रोवाच वेदानखिलान्सङ्गोपनिषदो गुरु: ॥ ३३ ॥
ତାଙ୍କର ବିନୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧଭାବ ଦେଖି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁରୁ ସାନ୍ଦୀପନି ଉପନିଷଦ ସହିତ ସମଗ୍ର ବେଦ ଓ ତାହାର ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ ପଢ଼ାଇଲେ।
Verse 34
सरहस्यं धनुर्वेदं धर्मान् न्यायपथांस्तथा । तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राजनीतिं च षड्विधाम् ॥ ३४ ॥
ସେ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ସହିତ ଧନୁର୍ବେଦ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ନ୍ୟାୟ-ତର୍କର ପଥ, ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ ବିଦ୍ୟା ଏବଂ ଷଡ୍ବିଧ ରାଜନୀତି ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ।
Verse 35
सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ । सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप ॥ ३५ ॥ अहोरात्रैश्चतु:षष्ट्या संयत्तौ तावती: कला: । गुरुदक्षिणयाचार्यं छन्दयामासतुर्नृप ॥ ३६ ॥
ହେ ରାଜନ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଆଦିପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଏକଥର ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଷୟ ତୁରନ୍ତ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଏକାଗ୍ରତାରେ ଚଉଷଠି ଦିନ-ରାତିରେ ଚଉଷଠି କଳା ଶିଖି, ପରେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ।
Verse 36
सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ । सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप ॥ ३५ ॥ अहोरात्रैश्चतु:षष्ट्या संयत्तौ तावती: कला: । गुरुदक्षिणयाचार्यं छन्दयामासतुर्नृप ॥ ३६ ॥
ହେ ରାଜନ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଆଦିପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଏକଥର ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଷୟ ତୁରନ୍ତ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଏକାଗ୍ରତାରେ ଚଉଷଠି ଦିନ-ରାତିରେ ଚଉଷଠି କଳା ଶିଖି, ପରେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ।
Verse 37
द्विजस्तयोस्तं महिमानमद्भुतं संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम् । सम्मन्त्र्य पत्न्या स महार्णवे मृतं बालं प्रभासे वरयां बभूव ह ॥ ३७ ॥
ହେ ରାଜନ, ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସାନ୍ଦୀପନି ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ମହିମା ଓ ଅତିମାନବ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ପତ୍ନୀ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ପ୍ରଭାସର ମହାସମୁଦ୍ରରେ ମୃତ ନିଜ ଶିଶୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ବର ଚାହିଲେ।
Verse 38
तथेत्यथारुह्य महारथौ रथं प्रभासमासाद्य दुरन्तविक्रमौ । वेलामुपव्रज्य निषीदतु: क्षणं सिन्धुर्विदित्वार्हणमाहरत्तयो: ॥ ३८ ॥
“ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ସେଇ ଦୁଇ ଅଦମ୍ୟ ପରାକ୍ରମୀ ମହାରଥୀ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ପ୍ରଭାସକୁ ଗଲେ। ସମୁଦ୍ରତଟକୁ ଯାଇ କ୍ଷଣମାତ୍ର ବସିଲେ। ସମୁଦ୍ରଦେବ ତାଙ୍କୁ ପରମ ପ୍ରଭୁ ଜାଣି ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଉପହାର ସହ ଶୀଘ୍ର ଆସିଲେ।
Verse 39
तमाह भगवानाशु गुरुपुत्र: प्रदीयताम् । योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा ॥ ३९ ॥
ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ସମୁଦ୍ରାଧିପତିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅକୁ ତୁରନ୍ତ ଦିଅ; ଯାହାକୁ ତୁମେ ଏଠି ନିଜ ଭୟଙ୍କର ତରଙ୍ଗରେ ଗ୍ରସିଥିଲ।”
Verse 40
श्रीसमुद्र उवाच न चाहार्षमहं देव दैत्य: पञ्चजनो महान् । अन्तर्जलचर: कृष्ण शङ्खरूपधरोऽसुर: ॥ ४० ॥
ସମୁଦ୍ର କହିଲେ—“ହେ ଦେବ କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ତାକୁ ଅପହରଣ କରିନାହିଁ। ଦିତି-ବଂଶୀ ମହାଦୈତ୍ୟ ପଞ୍ଚଜନ—ଜଳମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା, ଶଙ୍ଖରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଅସୁର—ସେଇ ତାକୁ ନେଇଗଲା।”
Verse 41
आस्ते तेनाहृतो नूनं तच्छ्रुत्वा सत्वरं प्रभु: । जलमाविश्य तं हत्वा नापश्यदुदरेऽर्भकम् ॥ ४१ ॥
“ନିଶ୍ଚୟ ସେଇ ତାକୁ ନେଇଛି” ବୋଲି ସମୁଦ୍ର କହିଲେ। ଏହା ଶୁଣି ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ ତୁରନ୍ତ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପଞ୍ଚଜନକୁ ବଧ କଲେ; କିନ୍ତୁ ତାହାର ଉଦରରେ ବାଳକକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 42
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाचावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥
ସେ ଦୈତ୍ୟର ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶଙ୍ଖକୁ ନେଇ ପ୍ରଭୁ ରଥକୁ ଫେରିଲେ। ପରେ ଜନାର୍ଦନ ବଳରାମ ସହିତ ଯମରାଜଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁରୀ ‘ସଂୟମନୀ’କୁ ଯାଇ ଶଙ୍ଖକୁ ଘୋର ଭାବେ ଫୁଙ୍କିଲେ। ଶଙ୍ଖନାଦ ଶୁଣି ପ୍ରଜା-ସଂୟମକ ଯମ ତୁରନ୍ତ ଆସିଲେ। ସେ ମହାଭକ୍ତିରେ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବିଶାଳ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ସର୍ବଭୂତ-ହୃଦୟବାସୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମି କହିଲେ—“ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଆପଣମାନେ ମନୁଷ୍ୟ-ଲୀଳା କରୁଛନ୍ତି; ମୁଁ କ’ଣ ସେବା କରିବି?”
Verse 43
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाचावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥
ଜନାର୍ଦନ ଦୈତ୍ୟଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶଙ୍ଖଟି ନେଇ ରଥକୁ ଫେରିଲେ ଏବଂ ପରେ ଯମରାଜଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାଜଧାନୀ ସଂୟମନୀକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ବଳରାମ ସହିତ ସେ ଉଚ୍ଚରେ ଶଙ୍ଖନାଦ କଲେ; ସେଇ ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ପ୍ରଜାକୁ ସଂୟମରେ ରଖୁଥିବା ଯମରାଜ ତୁରନ୍ତ ଆସିଲେ। ଯମରାଜ ଭକ୍ତିସହିତ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମହାପୂଜା କରି, ସର୍ବହୃଦୟବାସୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମି କହିଲେ— “ହେ ପରମ ବିଷ୍ଣୁ! ମନୁଷ୍ୟଲୀଳା କରୁଥିବା ଆପଣ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?”
Verse 44
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाचावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥
ଯମରାଜ ନମି କହିଲେ— “ହେ କୃଷ୍ଣ, ସର୍ବଭୂତହୃଦୟବାସୀ! ହେ ପରମ ବିଷ୍ଣୁ! ଆପଣ ଦୁଇଜଣ ମନୁଷ୍ୟଲୀଳା କରୁଛନ୍ତି; ମୁଁ କ’ଣ ସେବା କରିବି?” ଏହିପରି କହି ସେ ଭକ୍ତିରେ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମହାପୂଜା କଲେ।
Verse 45
श्रीभगवानुवाच गुरुपुत्रमिहानीतं निजकर्मनिबन्धनम् । आनयस्व महाराज मच्छासनपुरस्कृत: ॥ ४५ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— “ନିଜ କର୍ମବନ୍ଧନର ଫଳରେ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଛି। ହେ ମହାରାଜ, ମୋ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ଏହି ବାଳକକୁ ଶୀଘ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ଆଣ।”
Verse 46
तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमौ । दत्त्वा स्वगुरवे भूयो वृणीष्वेति तमूचतु: ॥ ४६ ॥
ଯମରାଜ କହିଲେ, “ତଥାସ୍ତୁ,” ଏବଂ ଗୁରୁପୁତ୍ରକୁ ଆଣିଦେଲେ। ତାପରେ ଯଦୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ଦୁଇଜଣ ବାଳକକୁ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେଇ ପୁଣି କହିଲେ— “ଦୟାକରି ଆଉ ଗୋଟିଏ ବର ଚୟନ କରନ୍ତୁ।”
Verse 47
श्रीगुरुरुवाच सम्यक् सम्पादितो वत्स भवद्भयां गुरुनिष्क्रय: । को नु युष्मद्विधगुरो: कामानामवशिष्यते ॥ ४७ ॥
ଗୁରୁ କହିଲେ— “ବତ୍ସମାନେ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଶିଷ୍ୟଧର୍ମ—ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସାଧନ କରିଛ। ତୁମ ପରି ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ ଗୁରୁଙ୍କର ଆଉ କ’ଣ ଇଚ୍ଛା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିବ?”
Verse 48
गच्छतं स्वगृहं वीरौ कीर्तिर्वामस्तु पावनी । छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ४८ ॥
ହେ ବୀରଦ୍ୱୟ, ଏବେ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଅ। ତୁମମାନଙ୍କ ପାବନ କୀର୍ତ୍ତି ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରୁ, ଏବଂ ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ତୁମ ମନରେ ସଦା ନୂତନ ରୁହୁ।
Verse 49
गुरुणैवमनुज्ञातौ रथेनानिलरंहसा । आयातौ स्वपुरं तात पर्जन्यनिनदेन वै ॥ ४९ ॥
ଏଭଳି ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ହେ ତାତ, ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁ ପବନବେଗୀ ରଥରେ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ; ରଥଟି ମେଘଗର୍ଜନ ପରି ନିନାଦ କରୁଥିଲା।
Verse 50
समनन्दन् प्रजा: सर्वा दृष्ट्वा रामजनार्दनौ । अपश्यन्त्यो बह्वहानि नष्टलब्धधना इव ॥ ५० ॥
ରାମ ଓ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ବହୁ ଦିନ ଦେଖିନଥିବାରୁ ସେମାନେ ହରାଇଥିବା ଧନ ପୁଣି ପାଇଥିବା ପରି ହର୍ଷିତ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
Because parental love (vātsalya-rasa) thrives on intimacy, not awe. If Vasudeva and Devakī relate to Kṛṣṇa primarily as the Supreme Lord, the spontaneous dynamics of parenthood—nurturing, scolding, protecting—diminish. Yoga-māyā therefore preserves the sweetness (mādhurya) of līlā by softening direct awareness of aiśvarya, while still allowing the Bhāgavata to teach His supremacy through narrative context.
Kṛṣṇa states that since the body is the instrument for all puruṣārthas (dharma, artha, kāma, mokṣa), and parents give birth and sustenance to that body, the obligation to them is practically unrepayable. The chapter intensifies this ethic by warning that neglecting parents and other dependents—spouse, child, guru, brāhmaṇas, and those seeking shelter—is a form of living death, underscoring dharma as the social ground on which bhakti is practiced.
The narrative frames Kṛṣṇa as honoring righteous political order and dynastic law: due to Yayāti’s curse, no Yadu may sit on the throne. By restoring Ugrasena, Kṛṣṇa repairs the legitimacy broken by Kaṁsa’s usurpation, models the principle that divine power need not displace lawful governance, and positions Himself as protector and servant of dharma rather than a claimant to worldly sovereignty.
Sāndīpani Muni is presented as the Lords’ ācārya in Avantī. Although Kṛṣṇa and Balarāma are omniscient, They adopt humanlike discipline to establish maryādā—proper conduct—showing that spiritual and worldly knowledge should be received through guru-paramparā and service. Their rapid mastery of Veda, Vedāṅgas, Dhanur-veda, nīti-śāstra, and the sixty-four arts demonstrates that learning is sanctified by humility and guru-bhakti, not merely by talent.
They first go to Prabhāsa, where the ocean clarifies that the boy was taken by the water-demon Pañcajana. Kṛṣṇa kills the demon, takes the conch that forms around him, then proceeds to Yamarāja’s capital and commands the return of the boy. The episode reveals Kṛṣṇa’s sovereignty over cosmic administrators (like Yama) and over death itself, while framing that supreme power as being exercised in the service of guru-dakṣiṇā—devotional obligation rather than self-display.