Adhyaya 43
Kṛṣṇa Slays Kuvalayāpīḍa and Enters Kaṁsa’s Wrestling Arena
ମଥୁରାରେ ପହଞ୍ଚି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଶୁଦ୍ଧି‑ସଂସ୍କାର ସମାପ୍ତ କରି, କଂସର ମଲ୍ଲରଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ସବ ଢୋଲ‑ନଗାଡ଼ାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଦର୍ଶନକୁ ଗଲେ। ଦ୍ୱାରରେ କଂସର ଲୋକେ ରାଜହାତୀ କୁବଲୟାପୀଡ଼କୁ ଦାଁଡ଼ କରାଇ ପ୍ରବେଶ ଅଟକାଇଲେ। କୃଷ୍ଣ ମହାବତକୁ ସରିବାକୁ ସଚେତନ କଲେ; ଉତ୍ତେଜିତ ହାତୀ ଧାଇଁ ଆସିଲା। ଲୀଳା ଓ ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ଭାବେ କୃଷ୍ଣ ତାହାର ଆକ୍ରମଣ ଏଡ଼ାଇ ପୁଛ ଧରି ଟାଣି ପକାଇଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ହାତୀ ଓ ପାଳକମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ଦାନ୍ତକୁ ଅସ୍ତ୍ର କଲେ। ଦାନ୍ତ ଧରି ଦୁଇଭାଇ ରଙ୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସମସ୍ତେ ନିଜ ଭାବ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ମଲ୍ଲମାନେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ, ନାଗରିକ ରାଜକୁମାର, ନାରୀମାନେ ପ୍ରିୟତମ, ଭକ୍ତମାନେ ପରମେଶ୍ୱର, ଅଧର୍ମୀ ରାଜାମାନେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ, ଯୋଗୀମାନେ ପରତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ କଂସ ମୃତ୍ୟୁ। ଲୋକେ ପୂର୍ବ ଦୈତ୍ୟବଧ ଓ ରକ୍ଷାଲୀଳା ସ୍ମରଣ କରି ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି, କଂସର ଭୟ ବଢ଼େ। ଶେଷରେ ଚାଣୂର ଦୁଇଭାଇଙ୍କୁ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଆଗାମୀ ପୋରା ଓ କଂସପତନର ପ୍ରସ୍ତାବନା ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ कृष्णश्च रामश्च कृतशौचौ परन्तप । मल्लदुन्दुभिनिर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतु: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ପରନ୍ତପ! ଶୌଚ ସମାପ୍ତ କରି କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ମଲ୍ଲରଙ୍ଗର ଦୁନ୍ଦୁଭି ଘୋଷ ଶୁଣି ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
Verse 2
रङ्गद्वारं समासाद्य तस्मिन् नागमवस्थितम् । अपश्यत्कुवलयापीडं कृष्णोऽम्बष्ठप्रचोदितम् ॥ २ ॥
ରଙ୍ଗଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି କୃଷ୍ଣ ଦେଖିଲେ—ଅମ୍ବଷ୍ଠ (ମହାଉତ) ଉକ୍ତାନୁସାରେ କୁବଲୟାପୀଡ ହାତୀ ପଥ ଅଟକାଇ ଦାଁଡ଼ିଛି।
Verse 3
बद्ध्वा परिकरं शौरि: समुह्य कुटिलालकान् । उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया ॥ ३ ॥
ଶୌରି ବସ୍ତ୍ର ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧି, କୁଟିଳ କେଶ ଆବରି, ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ହସ୍ତିପକୁ କହିଲେ।
Verse 4
अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्यपक्रम मा चिरम् । नो चेत् सकुञ्जरं त्वाद्य नयामि यमसादनम् ॥ ४ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ଅମ୍ବଷ୍ଠ! ଅମ୍ବଷ୍ଠ! ତୁରନ୍ତ ପଥ ଦେ, ଆମକୁ ଯିବାକୁ ଦେ; ବିଳମ୍ବ କରନି। ନଚେତ୍ ଆଜିହିଁ ତୋତେ ଓ ତୋ ହାତୀକୁ ଯମରାଜଙ୍କ ଧାମକୁ ପଠାଇଦେବି।
Verse 5
एवं निर्भर्त्सितोऽम्बष्ठ: कुपित: कोपितं गजम् । चोदयामास कृष्णाय कालान्तकयमोपमम् ॥ ५ ॥
ଏଭଳି ଧମକ ଶୁଣି ଅମ୍ବଷ୍ଠ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା। ସେ କାଳ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଯମରାଜ ସମ ଭୟଙ୍କର ଦିଶୁଥିବା ନିଜ ଉନ୍ମତ୍ତ ହାତୀକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଚଢ଼ାଇଦେଲା।
Verse 6
करीन्द्रस्तमभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् । कराद्विगलित: सोऽमुं निहत्याङ्घ्रिष्वलीयत ॥ ६ ॥
ହାତୀମାନଙ୍କ ନାୟକ ଦୌଡ଼ିଆସି ଶୁଣ୍ଡରେ ବେଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧରିଲା। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାହାର ଧରାରୁ ଖସିଗଲେ, ଏକ ପ୍ରହାର କଲେ ଏବଂ ତାହାର ପାଦମଧ୍ୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 7
सङ्क्रुद्धस्तमचक्षाणो घ्राणदृष्टि: स केशवम् । परामृशत् पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गत: ॥ ७ ॥
କେଶବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନଥିବାରୁ ସେ ଅଧିକ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲା ଏବଂ ଘ୍ରାଣଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲା। ପୁଣି ଶୁଣ୍ଡର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧରିଲା, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ ବଳପୂର୍ବକ ଛୁଟି ବାହାରିଆସିଲେ।
Verse 8
पुच्छे प्रगृह्यातिबलं धनुष: पञ्चविंशतिम् । विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया ॥ ८ ॥
ତାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅତିବଳବାନ କୁବଲୟାପୀଡ଼କୁ ପୁଛ ଧରି ପଚିଶ ଧନୁଷ-ଲମ୍ବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୀଳାରେ ଟାଣିନେଲେ—ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ସର୍ପକୁ ଟାଣେ।
Verse 9
स पर्यावर्तमानेन सव्यदक्षिणतोऽच्युत: । बभ्राम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव बालक: ॥ ९ ॥
ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁ ହାତୀର ପୁଛ ଧରି ରହିଲେ; ହାତୀ ବାମ-ଡାହାଣକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବାରୁ ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଘୁରୁଥିଲେ—ଯେପରି ଗୋବଛାର ପୁଛ ଟାଣୁଥିବା ଶିଶୁ ଘୁରେ।
Verse 10
ततोऽभिमुखमभ्येत्य पाणिनाहत्य वारणम् । प्राद्रवन् पातयामास स्पृश्यमान: पदे पदे ॥ १० ॥
ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ସାମ୍ନାକୁ ଯାଇ ହାତରେ ହାତୀକୁ ଚାପଡ଼ ମାରି ଦୌଡ଼ିଲେ। କୁବଳୟାପୀଡ ପଦେ ପଦେ ଛୁଇଁପାରୁଥିବା ପରି ଧାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ଚତୁରତାରେ ଏଡ଼ାଇ ତାକୁ ଠୋକର ଖୁଆଇ ପଡ଼ାଇଦେଲେ।
Verse 11
स धावन् क्रीडया भूमौ पतित्वा सहसोत्थित: । तं मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनत्क्षितिम् ॥ ११ ॥
କୃଷ୍ଣ ଧାଉଥିବାବେଳେ କ୍ରୀଡ଼ାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ତୁରନ୍ତ ଉଠିଲେ। କ୍ରୁଦ୍ଧ ହାତୀ ତାଙ୍କୁ ପଡ଼ିଛନ୍ତି ଭାବି ଦନ୍ତଦ୍ୱୟରେ ଘୋପିବାକୁ ଯାଇ, ଭୂମିକୁ ହିଁ ଆଘାତ କଲା।
Verse 12
स्वविक्रमे प्रतिहते कुञ्जरेन्द्रोऽत्यमर्षित: । चोद्यमानो महामात्रै: कृष्णमभ्यद्रवद् रुषा ॥ १२ ॥
ନିଜ ପରାକ୍ରମ ବିଫଳ ହେବାରୁ ସେ ହାତୀରାଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା। ମହାମାତ୍ରମାନେ (ମହାଉତ) ଉକ୍ତାଇବାରୁ, ରୋଷରେ ଭରି ପୁଣି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲା।
Verse 13
तमापतन्तमासाद्य भगवान् मधुसूदन: । निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले ॥ १३ ॥
ଆପତିତ ହାତୀକୁ ସାମ୍ନା କରି ଭଗବାନ ମଧୁସୂଦନ ଗୋଟିଏ ହାତରେ ତାହାର ଶୁଣ୍ଡ ଧରି ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ।
Verse 14
पतितस्य पदाक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया । दन्तमुत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांश्चाहनद्धरि: ॥ १४ ॥
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ହରି ସିଂହ ପରି ଲୀଳାରେ ସେହି ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ତାହାର ଦାନ୍ତ ଉପାଡ଼ି ନେଇ, ସେଇ ଦାନ୍ତରେ ହାତୀ ଓ ତାହାର ପାଳକମାନଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ।
Verse 15
मृतकं द्विपमुत्सृज्य दन्तपाणि: समाविशत् । अंसन्यस्तविषाणोऽसृङ्मदबिन्दुभिरङ्कित: । विरूढस्वेदकणिकावदनाम्बुरुहो बभौ ॥ १५ ॥
ମୃତ ହାତୀକୁ ପାଖେ ଛାଡ଼ି, ଦାନ୍ତ ହାତରେ ଧରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଲ୍ଲରଙ୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦାନ୍ତଟି କାନ୍ଧରେ ରଖା; ହାତୀର ରକ୍ତ, ମଦ ଓ ଘାମର ବିନ୍ଦୁରେ ସେ ଚିହ୍ନିତ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱେଦକଣିକାରେ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖ ଅଧିକ ଶୋଭିତ ହେଲା।
Verse 16
वृतौ गोपै: कतिपयैर्बलदेवजनार्दनौ । रङ्गं विविशतू राजन् गजदन्तवरायुधौ ॥ १६ ॥
ହେ ରାଜନ୍, କିଛି ଗୋପବାଳକ ଘେରି ରହିଥିବାବେଳେ, ଗଜଦାନ୍ତକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର କରି ବଳଦେବ ଓ ଜନାର୍ଦନ ରଙ୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 17
मल्लानामशनिर्नृणां नरवर: स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान्गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रो: शिशु: । मृत्युर्भोजपतेर्विराडविदुषां तत्त्वं परं योगिनांवृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं गत: साग्रज: ॥ १७ ॥
ବଡ଼ ଭାଇ ସହ ରଙ୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ, ମଲ୍ଲମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବଜ୍ର ସମ, ମଥୁରାର ପୁରୁଷମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସାକ୍ଷାତ୍ କାମଦେବ, ଗୋପମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଜନ, ଅଧର୍ମୀ ରାଜାମାନେ ଶାସ୍ତା, ପିତାମାତା ନିଜ ଶିଶୁ, ଭୋଜପତି କଂସ ମୃତ୍ୟୁ, ମୂଢ଼ମାନେ ବିରାଟ୍ ରୂପ, ଯୋଗୀମାନେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ପରମ ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା ଭାବେ ଜାଣିଲେ।
Verse 18
हतं कुवलयापीडं दृष्ट्वा तावपि दुर्जयौ । कंसो मनस्यपि तदा भृशमुद्विविजे नृप ॥ १८ ॥
ହେ ନୃପ, କୁବଲୟାପୀଡ ହତ ହୋଇଛି ଏବଂ ସେହି ଦୁଇ ଭାଇ ଅଜେୟ—ଏହା ଦେଖି କଂସ ସେତେବେଳେ ମନେମନେ ଭୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେଲା।
Verse 19
तौ रेजतू रङ्गगतौ महाभुजौविचित्रवेषाभरणस्रगम्बरौ । यथा नटावुत्तमवेषधारिणौमन: क्षिपन्तौ प्रभया निरीक्षताम् ॥ १९ ॥
ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ମହାବାହୁ ପ୍ରଭୁ ବିଚିତ୍ର ଆଭୂଷଣ, ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ସୁଶୋଭିତ ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ବେଶଧାରୀ ନଟମାନଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରଭା ଦର୍ଶକମାନଙ୍କ ମନକୁ ହରିନେଲା।
Verse 20
निरीक्ष्य तावुत्तमपूरुषौ जनामञ्चस्थिता नागरराष्ट्रका नृप । प्रहर्षवेगोत्कलितेक्षणानना:पपुर्न तृप्ता नयनैस्तदाननम् ॥ २० ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଦର୍ଶକ-ଦୀର୍ଘାରେ ବସିଥିବା ନଗରବାସୀ ଓ ପ୍ରାନ୍ତୀୟ ଲୋକେ ସେଇ ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦବେଗରେ ଚକ୍ଷୁ ବିସ୍ତାର କଲେ, ମୁଖ ଫୁଟିଉଠିଲା। ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଖଦର୍ଶନକୁ ନୟନରେ ପିଇଲେ, ତଥାପି ତୃପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 21
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया । जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभि: ॥ २१ ॥ ऊचु: परस्परं ते वै यथादृष्टं यथाश्रुतम् । तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव ॥ २२ ॥
ଲୋକମାନେ ଯେନେ କରି ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମଙ୍କୁ ପିଉଛନ୍ତି, ଜିହ୍ୱାଦ୍ୱାରା ଚାଟୁଛନ୍ତି, ନାସାଦ୍ୱାରା ଘ୍ରାଣ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଛନ୍ତି—ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ରୂପ, ଗୁଣ, ମାଧୁର୍ୟ ଓ ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ୟ ସ୍ମରଣ ହେବାରୁ, ସେମାନେ ଯାହା ଦେଖିଥିଲେ ଓ ଶୁଣିଥିଲେ, ସେହିପରି ପରସ୍ପରକୁ କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 22
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया । जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभि: ॥ २१ ॥ ऊचु: परस्परं ते वै यथादृष्टं यथाश्रुतम् । तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव ॥ २२ ॥
ଲୋକମାନେ ଯେନେ କରି ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମଙ୍କୁ ପିଉଛନ୍ତି, ଜିହ୍ୱାଦ୍ୱାରା ଚାଟୁଛନ୍ତି, ନାସାଦ୍ୱାରା ଘ୍ରାଣ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଛନ୍ତି—ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ରୂପ, ଗୁଣ, ମାଧୁର୍ୟ ଓ ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ୟ ସ୍ମରଣ ହେବାରୁ, ସେମାନେ ଯାହା ଦେଖିଥିଲେ ଓ ଶୁଣିଥିଲେ, ସେହିପରି ପରସ୍ପରକୁ କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 23
एतौ भगवत: साक्षाद्धरेर्नारायणस्य हि । अवतीर्णाविहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि ॥ २३ ॥
[ଲୋକେ କହିଲେ:] ଏହି ଦୁଇ ବାଳକ ନିଶ୍ଚୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ୍ ହରି-ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶାବତାର; ବସୁଦେବଙ୍କ ଗୃହରେ ଏହି ଲୋକରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 24
एष वै किल देवक्यां जातो नीतश्च गोकुलम् । कालमेतं वसन् गूढो ववृधे नन्दवेश्मनि ॥ २४ ॥
ଏହି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମି ଗୋକୁଳକୁ ନୀତ ହେଲେ; ଏତେଦିନ ଗୁପ୍ତରେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରେ ବଢ଼ିଲେ।
Verse 25
पूतनानेन नीतान्तं चक्रवातश्च दानव: । अर्जुनौ गुह्यक: केशी धेनुकोऽन्ये च तद्विधा: ॥ २५ ॥
ସେ ପୂତନା ଓ ଚକ୍ରବାତ ଦାନବକୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଲେ; ଯମଲାର୍ଜୁନ ଗଛଦ୍ୱୟକୁ ପତିତ କଲେ; ଶଙ୍ଖଚୂଡ, କେଶୀ, ଧେନୁକ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
Verse 26
गाव: सपाला एतेन दावाग्ने: परिमोचिता: । कालियो दमित: सर्प इन्द्रश्च विमद: कृत: ॥ २६ ॥ सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना । वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम् ॥ २७ ॥
ସେ ଗୋପମାନଙ୍କ ସହ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଦାବାଗ୍ନିରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ; କାଳିୟ ସର୍ପକୁ ଦମନ କଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମିଥ୍ୟା ଗର୍ବ ହରିଲେ। ଏକହସ୍ତେ ସପ୍ତଦିନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ଧରି ବର୍ଷା, ପବନ ଓ ଶିଳାବୃଷ୍ଟିରୁ ଗୋକୁଳକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 27
गाव: सपाला एतेन दावाग्ने: परिमोचिता: । कालियो दमित: सर्प इन्द्रश्च विमद: कृत: ॥ २६ ॥ सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना । वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम् ॥ २७ ॥
ସେ ଗୋପମାନଙ୍କ ସହ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଦାବାଗ୍ନିରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ; କାଳିୟ ସର୍ପକୁ ଦମନ କଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମିଥ୍ୟା ଗର୍ବ ହରିଲେ। ଏକହସ୍ତେ ସପ୍ତଦିନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ଧରି ବର୍ଷା, ପବନ ଓ ଶିଳାବୃଷ୍ଟିରୁ ଗୋକୁଳକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 28
गोप्योऽस्य नित्यमुदितहसितप्रेक्षणं मुखम् । पश्यन्त्यो विविधांस्तापांस्तरन्ति स्माश्रमं मुदा ॥ २८ ॥
ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ, ହସମିଶ୍ରିତ ଦୃଷ୍ଟିଯୁକ୍ତ ମୁଖ ଦେଖି ବିଭିନ୍ନ ତାପ-ଦୁଃଖକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ଶ୍ରମ ଭୁଲୁଥିଲେ।
Verse 29
वदन्त्यनेन वंशोऽयं यदो: सुबहुविश्रुत: । श्रियं यशो महत्वं च लप्स्यते परिरक्षित: ॥ २९ ॥
ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷାରେ ଯଦୁବଂଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ ଏବଂ ଶ୍ରୀ, ଯଶ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରିବ।
Verse 30
अयं चास्याग्रज: श्रीमान्राम: कमललोचन: । प्रलम्बो निहतो येन वत्सको ये बकादय: ॥ ३० ॥
ଏହାଙ୍କ କମଳଲୋଚନ ଅଗ୍ରଜ ଶ୍ରୀମାନ୍ ବଳରାମ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ଅଧିପତି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଲମ୍ବ, ବତ୍ସକ, ବକ ଆଦି ଦାନବ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 31
जनेष्वेवं ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च । कृष्णरामौ समाभाष्य चाणूरो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३१ ॥
ଲୋକେ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ନିନାଦ କରୁଥିବାବେଳେ, ମଲ୍ଲ ଚାଣୂର କୃଷ୍ଣ-ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 32
हे नन्दसूनो हे राम भवन्तौ वीरसम्मतौ । नियुद्धकुशलौ श्रुत्वा राज्ञाहूतौ दिदृक्षुणा ॥ ३२ ॥
ହେ ନନ୍ଦସୁନୋ, ହେ ରାମ! ତୁମେ ଦୁହେଁ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ଏବଂ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧରେ କୁଶଳ। ତୁମ ପରାକ୍ରମ ଶୁଣି ରାଜା ନିଜେ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ତୁମକୁ ଏଠାକୁ ଡାକିଛନ୍ତି।
Verse 33
प्रियं राज्ञ: प्रकुर्वत्य: श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजा: । मनसा कर्मणा वाचा विपरीतमतोऽन्यथा ॥ ३३ ॥
ମନ, କର୍ମ ଓ ବାଣୀରେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ପ୍ରଜା ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେୟ ଲାଭ କରେ; ନହେଲେ ବିପରୀତ ଫଳ ଭୋଗେ।
Verse 34
नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपाला यथास्फुटम् । वनेषु मल्लयुद्धेन क्रीडन्तश्चारयन्ति गा: ॥ ३४ ॥
ଗୋପବାଳମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ରହି ବଛୁଆମାନଙ୍କୁ ଚରାନ୍ତି; ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବନରେ ଗାଈ ଚରାଇ ଖେଳେଖେଳେ ପରସ୍ପର କୁସ୍ତି କରନ୍ତି।
Verse 35
तस्माद् राज्ञ: प्रियं यूयं वयं च करवाम हे । भूतानि न: प्रसीदन्ति सर्वभूतमयो नृप: ॥ ३५ ॥
ଏହେତୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଯାହା ପ୍ରିୟ, ସେହି କାମ ଆମେ କରିବା। ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, କାରଣ ରାଜା ସର୍ବଭୂତମୟ।
Verse 36
तन्निशम्याब्रवीत्कृष्णो देशकालोचितं वच: । नियुद्धमात्मनोऽभीष्टं मन्यमानोऽभिनन्द्य च ॥ ३६ ॥
ଏହା ଶୁଣି, ନିୟୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରିୟ ମାନି ଆହ୍ୱାନକୁ ସ୍ୱାଗତ କରୁଥିବା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେଶ-କାଳୋଚିତ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 37
प्रजा भोजपतेरस्य वयं चापि वनेचरा: । करवाम प्रियं नित्यं तन्न: परमनुग्रह: ॥ ३७ ॥
[ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ:] ଆମେ ବନଚର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୋଜରାଜଙ୍କ ପ୍ରଜା। ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ ନିତ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ସେହି ଆମ ପାଇଁ ପରମ ଅନୁଗ୍ରହ।
Verse 38
बाला वयं तुल्यबलै: क्रीडिष्यामो यथोचितम् । भवेन्नियुद्धं माधर्म: स्पृशेन्मल्ल सभासद: ॥ ३८ ॥
ଆମେ ବାଳକ; ସମବଳ ଥିବାମାନଙ୍କ ସହ ଯଥୋଚିତ ଖେଳିବା। ନିୟୁଦ୍ଧ ଧର୍ମମତେ ହେଉ, ଯେପରି ଅଧର୍ମ ସଭାସଦମାନଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରେ।
Verse 39
चाणूर उवाच न बालो न किशोरस्त्वं बलश्च बलिनां वर: । लीलयेभो हतो येन सहस्रद्विपसत्त्वभृत् ॥ ३९ ॥
ଚାଣୂର କହିଲା—ତୁମେ ନ ଶିଶୁ, ନ କିଶୋର; ବଳରାମ ମଧ୍ୟ ବଳବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯିଏ ଲୀଳାରେ ହଜାର ହାତୀର ବଳ ଥିବା ହାତୀକୁ ବଧ କଲେ, ସେ ତୁମେ।
Verse 40
तस्माद्भवद्भ्यां बलिभिर्योद्धव्यं नानयोऽत्र वै । मयि विक्रम वार्ष्णेय बलेन सह मुष्टिक: ॥ ४० ॥
ଏହେତୁ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ବଳବାନ ମଲ୍ଲମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର; ଏଥିରେ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ ନାହିଁ। ହେ ବାର୍ଷ୍ଣେୟ, ମୋ ପ୍ରତି ତୁମ ବିକ୍ରମ ଦେଖାଅ; ବଳରାମ ମୁଷ୍ଟିକ ସହ ଲଢ଼ୁନ୍ତୁ।
Frequently Asked Questions
Śāstrically, the episode shows the Lord removing an engineered obstacle placed by Kaṁsa, establishing that adharma cannot bar the Lord’s purpose. Symbolically, the royal elephant represents brute state power and intoxicated pride; Kṛṣṇa’s effortless victory demonstrates Bhagavān’s supremacy and His poṣaṇa—He clears the path for the protection and reassurance of devotees in Mathurā. The tusk becomes a ‘chosen weapon,’ indicating that the Lord converts the instruments of oppression into instruments of justice.
The Bhāgavata teaches darśana-bheda: perception corresponds to one’s bhāva (inner disposition) and adhikāra (spiritual capacity). Kṛṣṇa is nondual reality (advaya-jñāna) manifest personally; therefore He reciprocates with each observer’s orientation—devotees see their worshipable Lord, the fearful see death approaching, sense-enjoyers see irresistible beauty, and yogīs see the tattva they seek. This verse is a compact theology of reciprocity (ye yathā māṁ prapadyante) expressed through narrative.