Adhyaya 42
Trivakrā’s Transformation and the Breaking of Kaṁsa’s Bow (Mathurā-līlā Prelude)
କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ମଥୁରା-ପ୍ରବେଶର ଲୀଳା ଏଠାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ରାଜପଥରେ କଂସର ସୁଗନ୍ଧ ଲେପନକାରିଣୀ ତ୍ରିବକ୍ରାଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ ଭେଟି ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପ ମାଗନ୍ତି; ସେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେବା କରେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ କୁବ୍ଜତା ଦୂର କରି ଦେହକୁ ସିଧା କରନ୍ତି—ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶର ଦିବ୍ୟ କୃପା ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ। ପ୍ରେମଜାଗୃତ ତ୍ରିବକ୍ରା ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଧର୍ମନାଶ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣ ସେଥିକୁ ମୃଦୁଭାବେ ପଛକୁ ରଖନ୍ତି। ପରେ ବଣିକମାନେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ନଗରନାରୀମାନେ ପ୍ରେମମୁଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି—ଗୋପୀମାନଙ୍କ କଥିତ ମଥୁରାର ସାମୂହିକ ଅନୁଗ୍ରହର ସୂଚନା। ତାପରେ ଧନୁ-ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପରେ କୃଷ୍ଣ ରାଜଧନୁ ଉଠାଇ ଜ୍ୟା ଲଗାଇ ଭାଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ପାହାରାଦାରଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତି। ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ କଂସ ଭୀତ ହୋଇ ରାତିଭରି ଅଶୁଭ ଦର୍ଶନରେ କ୍ଳାନ୍ତ ରହେ। ପ୍ରଭାତେ ସେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସବ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ; ମଲ୍ଲ ଓ ଗଣ୍ୟମାନ୍ୟ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ମହାସଂଘର୍ଷ ପାଇଁ ମଞ୍ଚ ସଜେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ व्रजन् राजपथेन माधव: स्त्रियं गृहीताङ्गविलेपभाजनाम् । विलोक्य कुब्जां युवतीं वराननां पप्रच्छ यान्तीं प्रहसन् रसप्रद: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ରାଜପଥରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ମାଧବ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଙ୍ଗଲେପନର ପାତ୍ର ଧରି ଚାଲୁଥିବା, ସୁନ୍ଦର ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଥିବା କୁବ୍ଜା ନାମକ ଯୁବତୀକୁ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରେମରସଦାତା ପ୍ରଭୁ ହସି ତାକୁ ପଚାରିଲେ।
Verse 2
का त्वं वरोर्वेतदु हानुलेपनंकस्याङ्गने वा कथयस्व साधु न: । देह्यावयोरङ्गविलेपमुत्तमंश्रेयस्ततस्ते न चिराद् भविष्यति ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦର ଉରୁବତୀ, ତୁମେ କିଏ? ଏହି ଅନୁଲେପନ କାହା ପାଇଁ? ହେ ଭଦ୍ରେ, ସତ୍ୟ କହ। ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ତୁମ ଉତ୍ତମ ଅଙ୍ଗଲେପନ ଦିଅ; ତେବେ ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ମହା ବର ପାଇବ।
Verse 3
सैरन्ध्र्युवाच दास्यस्म्यहं सुन्दर कंससम्मतात्रिवक्रनामा ह्यनुलेपकर्मणि । मद्भावितं भोजपतेरतिप्रियंविना युवां कोऽन्यतमस्तदर्हति ॥ ३ ॥
ଦାସୀ କହିଲା—ହେ ସୁନ୍ଦର, ମୁଁ କଂସର ଦାସୀ; ଅନୁଲେପନ କାମରେ ସେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ କରେ। ମୋ ନାମ ତ୍ରିବକ୍ରା। ଭୋଜପତିଙ୍କୁ ଅତିପ୍ରିୟ ଏହି ଲେପ—ତୁମ ଦୁଇଜଣ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଏ ଯୋଗ୍ୟ?
Verse 4
रूपपेशलमाधुर्यहसितालापवीक्षितै: । धर्षितात्मा ददौ सान्द्रमुभयोरनुलेपनम् ॥ ४ ॥
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରୂପ, ଲାବଣ୍ୟ, ମାଧୁର୍ୟ, ହାସ୍ୟ, କଥା ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତା’ର ମନ ମୋହିତ ହେଲା; ତେଣୁ ତ୍ରିବକ୍ରା କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ—ଉଭୟଙ୍କୁ ଘନ ଓ ପ୍ରଚୁର ଅନୁଲେପନ ଦେଲା।
Verse 5
ततस्तावङ्गरागेण स्ववर्णेतरशोभिना । सम्प्राप्तपरभागेन शुशुभातेऽनुरञ्जितौ ॥ ५ ॥
ତାପରେ ସେହି ଉତ୍ତମ ଅଙ୍ଗରାଗ ତାଙ୍କ ଗାତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ସହ ବିପରୀତ ଛାୟାର ଶୋଭା ଦେଇ ଅଧିକ ଶୃଙ୍ଗାର କଲା; ତେଣୁ ସେ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଗଲେ।
Verse 6
प्रसन्नो भगवान्कुब्जां त्रिवक्रां रुचिराननाम् । ऋज्वीं कर्तुं मनश्चक्रे दर्शयन् दर्शने फलम् ॥ ६ ॥
ସୁନ୍ଦର ମୁହଁଥିବା କୁବ୍ଜା ତ୍ରିବକ୍ରା ଉପରେ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ନିଜ ଦର୍ଶନର ଫଳ ଦେଖାଇବାକୁ ସେ ତାକୁ ସିଧା କରିବାକୁ ମନେ କଲେ।
Verse 7
पद्भ्यामाक्रम्य प्रपदे द्व्यङ्गुल्युत्तानपाणिना । प्रगृह्य चिबुकेऽध्यात्ममुदनीनमदच्युत: ॥ ७ ॥
ଭଗବାନ୍ ଅଚ୍ୟୁତ ଦୁଇ ପାଦରେ ତାହାର ପାଦଅଙ୍ଗୁଳିକୁ ଦବାଇ, ଦୁଇ ହାତର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ଆଙ୍ଗୁଳି ଠୋଡ଼ିତଳେ ରଖି ତାହାର ଦେହକୁ ସିଧା କଲେ।
Verse 8
सा तदर्जुसमानाङ्गी बृहच्छ्रोणिपयोधरा । मुकुन्दस्पर्शनात् सद्यो बभूव प्रमदोत्तमा ॥ ८ ॥
ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ତ୍ରିବକ୍ରାର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ସତ୍ୱର ସିଧା ଓ ସମ ହେଲା; ବଡ଼ ନିତମ୍ବ ଓ ସ୍ତନ ସହ ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ ହୋଇଗଲା।
Verse 9
ततो रूपगुणौदार्यसम्पन्ना प्राह केशवम् । उत्तरीयान्तमाकृष्य स्मयन्ती जातहृच्छया ॥ ९ ॥
ତାପରେ ରୂପ, ଗୁଣ ଓ ଔଦାର୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ତ୍ରିବକ୍ରା କେଶବଙ୍କ ପ୍ରତି କାମନା ଅନୁଭବ କଲା। ସେ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରୀୟର ଛେଡ଼ ଟାଣି ହସିହସି କହିଲା।
Verse 10
एहि वीर गृहं यामो न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे । त्वयोन्मथितचित्ताया: प्रसीद पुरुषर्षभ ॥ १० ॥
ଆସ ହେ ବୀର, ମୋ ଘରକୁ ଯାଉ। ଏଠାରେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ମୁଁ ସହିପାରୁନି। ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋ ଚିତ୍ତକୁ ଉଦ୍ବେଳିତ କରିଛ—ମୋପରେ କୃପା କର।
Verse 11
एवं स्त्रिया याच्यमान: कृष्णो रामस्य पश्यत: । मुखं वीक्ष्यानु गोपानां प्रहसंस्तामुवाच ह ॥ ११ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ଅନୁରୋଧ କରିବାରେ, କୃଷ୍ଣ ଘଟଣା ଦେଖୁଥିବା ରାମଙ୍କ ମୁହଁକୁ, ପଛେ ଗୋପବାଳକମାନଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖିଲେ; ତାପରେ ହସି ତାକୁ କହିଲେ।
Verse 12
एष्यामि ते गृहं सुभ्रु पुंसामाधिविकर्शनम् । साधितार्थोऽगृहाणां न: पान्थानां त्वं परायणम् ॥ १२ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ସୁନ୍ଦର ଭୌହଯୁକ୍ତେ, ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିବି; ସେଠାରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଗୃହହୀନ ଆମ ପଥିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ପରମ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 13
विसृज्य माध्व्या वाण्या ताम्व्रजन् मार्गे वणिक्पथै: । नानोपायनताम्बूलस्रग्गन्धै: साग्रजोऽर्चित: ॥ १३ ॥
ସେଇ ମଧୁର ବାଣୀ କହି ତାକୁ ଛାଡ଼ି ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ପଥେ ଆଗକୁ ଗଲେ। ରାସ୍ତାରେ ବଣିକମାନେ ପାନ, ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଦି ନାନା ଉପହାର ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ବଳରାମଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
Verse 14
तद्दर्शनस्मरक्षोभादात्मानं नाविदन् स्त्रिय: । विस्रस्तवास:कवरवलया लेख्यमूर्तय: ॥ १४ ॥
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ନଗରୀୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ମର (କାମଦେବ) ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା। ସେଇ କ୍ଷୋଭରେ ସେମାନେ ନିଜକୁ ଭୁଲିଗଲେ। ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର, କେଶବିନ୍ୟାସ ଓ ବାଲୟ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଚିତ୍ରର ମୂର୍ତ୍ତି ପରି ନିଶ୍ଚଳ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ।
Verse 15
तत: पौरान् पृच्छमानो धनुष: स्थानमच्युत: । तस्मिन् प्रविष्टो ददृशे धनुरैन्द्रमिवाद्भुतम् ॥ १५ ॥
ତାପରେ ଅଚ୍ୟୁତ କୃଷ୍ଣ ନଗରବାସୀମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ଧନୁଷ୍ୟ-ଯଜ୍ଞ ହେବା ଅଖାଡ଼ା କେଉଁଠି। ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଧନୁଷ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
Verse 16
पुरुषैर्बहुभिर्गुप्तमर्चितं परमर्द्धिमत् । वार्यमाणो नृभि: कृष्ण: प्रसह्य धनुराददे ॥ १६ ॥
ସେଇ ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଧନୁଷ୍ୟଟି ଅନେକ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଥିଲା ଏବଂ ଆଦରରେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲା। ଲୋକେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣ ବଳପୂର୍ବକ ଆଗକୁ ଯାଇ ସେ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଉଠାଇ ନେଲେ।
Verse 17
करेण वामेन सलीलमुद्धृतंसज्यं च कृत्वा निमिषेण पश्यताम् । नृणां विकृष्य प्रबभञ्ज मध्यतोयथेक्षुदण्डं मदकर्युरुक्रम: ॥ १७ ॥
ଭଗବାନ ଉରୁକ୍ରମ ବାମହସ୍ତରେ ସହଜରେ ଧନୁ ଉଠାଇ ନିମିଷେ ଜ୍ୟା ଚଢ଼ାଇଲେ। ପରେ ସମସ୍ତେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଜୋରେ ଟାଣି ଧନୁକୁ ମଧ୍ୟରୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଯେପରି ମଦମତ୍ତ ହାତୀ ଇଖୁ ଡାଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗେ।
Verse 18
धनुषो भज्यमानस्य शब्द: खं रोदसी दिश: । पूरयामास यं श्रुत्वा कंसस्त्रासमुपागमत् ॥ १८ ॥
ଧନୁ ଭାଙ୍ଗିବାର ସେଇ ମହାଶବ୍ଦ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପୂରିଦେଲା। ତାହା ଶୁଣି କଂସ ଭୟାକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା।
Verse 19
तद् रक्षिण: सानुचरं कुपिता आततायिन: । गृहीतुकामा आवव्रुर्गृह्यतां वध्यतामिति ॥ १९ ॥
ତେବେ ଅନୁଚର ସହିତ କ୍ରୋଧିତ ରକ୍ଷୀମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଆତତାୟୀ ପରି ଧାଇଲେ। କୃଷ୍ଣ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଘେରି—“ଧର! ମାର!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ।
Verse 20
अथ तान्दुरभिप्रायान् विलोक्य बलकेशवौ । क्रुद्धौ धन्वन आदाय शकले तांश्च जघ्नतु: ॥ २० ॥
ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସୁଥିବା ରକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବଳରାମ ଓ କେଶବ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଧନୁର ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ ଉଠାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ପିଟି ପତନ କରାଇଲେ।
Verse 21
बलं च कंसप्रहितं हत्वा शालामुखात्तत: । निष्क्रम्य चेरतुर्हृष्टौ निरीक्ष्य पुरसम्पद: ॥ २१ ॥
କଂସ ପଠାଇଥିବା ସେନାଦଳକୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରି, କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗଶାଳାରୁ ବାହାରିଲେ। ପରେ ସହରର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପଦ ଦେଖି ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେମାନେ ନଗରେ ଚାଲିଲେ।
Verse 22
तयोस्तद् अद्भुतं वीर्यं निर्शाम्य पुरवासिनः । तेजः प्रागल्भ्यं रूपं च मनीरे विभुद्दोत्थौ ॥ २२ ॥
ତାଙ୍କର ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୀର୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ତେଜ, ସାହସ ଓ ରୂପ ଦେଖି ନଗରବାସୀମାନେ ଭାବିଲେ—ଏମାନେ ଦୁଇ ମହାଦେବତା।
Verse 23
तयोर्विचरतो: स्वैरमादित्योऽस्तमुपेयिवान् । कृष्णरामौ वृतौ गोपै: पुराच्छकटमीयतु: ॥ २३ ॥
ସେମାନେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବିହାର କରୁଥିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ତେଣୁ କୃଷ୍ଣ-ରାମ ଗୋପବାଳମାନଙ୍କ ସହ ନଗର ଛାଡ଼ି ଗୋପମାନଙ୍କ ଶକଟ-ଶିବିରକୁ ଫେରିଗଲେ।
Verse 24
गोप्यो मुकुन्दविगमे विरहातुरा याआशासताशिष ऋता मधुपुर्यभूवन् । सम्पश्यतां पुरुषभूषणगात्रलक्ष्मींहित्वेतरान् नु भजतश्चकमेऽयनं श्री: ॥ २४ ॥
ମୁକୁନ୍ଦ ବୃନ୍ଦାବନ ଛାଡ଼ିବାବେଳେ ବିରହରେ ଆତୁର ଗୋପୀମାନେ ପୂର୍ବେ କହିଥିଲେ—ମଧୁପୁରୀ (ମଥୁରା) ନିବାସୀମାନେ ଅନେକ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇବେ। ଏବେ ସେହି କଥା ସତ୍ୟ ହେଲା; କାରଣ ସେମାନେ ପୁରୁଷଭୂଷଣ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦେହସୌନ୍ଦର୍ୟ-ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଶ୍ରୀଦେବୀ ମଧ୍ୟ ସେହି ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ପୂଜୁଥିବା ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଚୟନ କଲେ।
Verse 25
अवनिक्ताङ्घ्रियुगलौ भुक्त्वा क्षीरोपसेचनम् । ऊषतुस्तां सुखं रात्रिं ज्ञात्वा कंसचिकीर्षितम् ॥ २५ ॥
ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପାଦ ଧୋଇଦିଆଗଲା। ପରେ ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁ ଦୁଧ ସହ ଭାତ ଭୋଜନ କଲେ। କଂସର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସେଠାରେ ସେଇ ରାତି ସୁଖରେ କାଟିଲେ।
Verse 26
कंसस्तु धनुषो भङ्गं रक्षिणां स्वबलस्य च । वधं निशम्य गोविन्दरामविक्रीडितं परम् ॥ २६ ॥ दीर्घप्रजागरो भीतो दुर्निमित्तानि दुर्मति: । बहून्यचष्टोभयथा मृत्योर्दौत्यकराणि च ॥ २७ ॥
ଅନ୍ୟପଟେ, ଗୋବିନ୍ଦ ଓ ରାମ ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଦେଇ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷୀ ଓ ସେନାକୁ ଖେଳ ଭଳି ମାରିଦେଲେ ବୋଲି ଶୁଣି ଦୁଷ୍ଟ କଂସ ଭୟଭୀତ ହେଲା। ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜାଗି ରହିଲା; ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ—ଦୁହିଁଠାରେ—ମୃତ୍ୟୁର ଦୂତମାନଙ୍କ ପରି ଅନେକ ଦୁର୍ନିମିତ୍ତ ଦେଖିଲା।
Verse 27
कंसस्तु धनुषो भङ्गं रक्षिणां स्वबलस्य च । वधं निशम्य गोविन्दरामविक्रीडितं परम् ॥ २६ ॥ दीर्घप्रजागरो भीतो दुर्निमित्तानि दुर्मति: । बहून्यचष्टोभयथा मृत्योर्दौत्यकराणि च ॥ २७ ॥
ଗୋବିନ୍ଦ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗି ତାଙ୍କର ରକ୍ଷୀ ଓ ସେନାକୁ ଖେଳ ପରି ବଧ କଲେ ବୋଲି ଶୁଣି କଂସ ଭୟଭୀତ ହେଲା। ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜାଗି ରହିଲା ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁର ଦୂତ ପରି ଅନେକ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖିଲା।
Verse 28
अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥
ସେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଦେଖିପାରିଲା ନାହିଁ; କାରଣ ବିନା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାମାନେ ଦୁଇଟି ଦୁଇଟି ଦେଖାଗଲେ। ଛାୟାରେ ଛିଦ୍ର ଥିବା ପରି ଲାଗିଲା; ପ୍ରାଣବାୟୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲା ନାହିଁ; ଗଛମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଛଟାରେ ଢାକା ପରି ଲାଗିଲେ; ଏବଂ ନିଜ ପଦଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲା ନାହିଁ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରେତମାନଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ, ଗଧାରେ ଯାତ୍ରା ଓ ବିଷପାନ ଦେଖିଲା; ତଥା ତେଲ ଲେପିତ, ଦିଗମ୍ବର, ନଲଦ ଫୁଲମାଳାଧାରୀ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଯାଉଥିବା ଦେଖିଲା। ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନ-ଜାଗ୍ରତ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖି କଂସ ମୃତ୍ୟୁଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତାରୁ ନିଦ୍ରା ପାଇଲା ନାହିଁ।
Verse 29
अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥
ସେ ନିଜ ଛାୟାରେ ଛିଦ୍ର ଥିବା ପରି ଦେଖିଲା; ପ୍ରାଣବାୟୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲା ନାହିଁ; ଗଛମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଛଟାରେ ଦେଖାଗଲେ; ଏବଂ ନିଜ ପଦଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲା ନାହିଁ। କଂସ ଏସବୁକୁ ମୃତ୍ୟୁ-ସୂଚକ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଭାବେ ଦେଖିଲା।
Verse 30
अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥
ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେ ପ୍ରେତମାନଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ, ଗଧାରେ ଯାତ୍ରା ଓ ବିଷପାନ ଦେଖିଲା; ତଥା ତେଲ ଲେପିତ, ଦିଗମ୍ବର, ନଲଦ ଫୁଲମାଳାଧାରୀ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଯାଉଥିବା ଦେଖିଲା। ଏହି ସ୍ୱପ୍ନଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କଂସର ମୃତ୍ୟୁଭୟକୁ ଅଧିକ ବଢ଼ାଇଲା।
Verse 31
अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥
ଏଭଳି ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଦୁହିଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖି କଂସ ମୃତ୍ୟୁଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ହେଲା। ଚିନ୍ତାରୁ ସେ ନିଦ୍ରା ପାଇଲା ନାହିଁ।
Verse 32
व्युष्टायां निशि कौरव्य सूर्ये चाद्भ्य: समुत्थिते । कारयामास वै कंसो मल्लक्रीडामहोत्सवम् ॥ ३२ ॥
ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ହେ କୌରବ୍ୟ, ଜଳରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେବା ସହିତ କଂସ ମହା ମଲ୍ଲକ୍ରୀଡା-ମହୋତ୍ସବର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲା।
Verse 33
आनर्चु: पुरुषा रङ्गं तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे । मञ्चाश्चालङ्कृता: स्रग्भि: पताकाचैलतोरणै: ॥ ३३ ॥
ରାଜାଙ୍କ ଲୋକେ ରଙ୍ଗଭୂମିର ପୂଜା କଲେ, ଭେରୀ-ତୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ବାଜାଇଲେ, ଏବଂ ଦର୍ଶକମଞ୍ଚକୁ ମାଳା, ପତାକା, ପଟି ଓ ତୋରଣରେ ସଜାଇଲେ।
Verse 34
तेषु पौरा जानपदा ब्रह्मक्षत्रपुरोगमा: । यथोपजोषं विविशू राजानश्च कृतासना: ॥ ३४ ॥
ସେହି ମଞ୍ଚଗୁଡ଼ିକୁ ନଗରବାସୀ ଓ ଜନପଦବାସୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଯଥାସୁବିଧା ଆସି ବସିଲେ; ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଆସନ ଥିଲା।
Verse 35
कंस: परिवृतोऽमात्यै राजमञ्च उपाविशत् । मण्डलेश्वरमध्यस्थो हृदयेन विदूयता ॥ ३५ ॥
ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ କଂସ ରାଜମଞ୍ଚରେ ବସିଲା; କିନ୍ତୁ ନାନା ମଣ୍ଡଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ହୃଦୟ କମ୍ପିଲା।
Verse 36
वाद्यमानेषु तूर्येषु मल्लतालोत्तरेषु च । मल्ला: स्वलङ्कृता: दृप्ता: सोपाध्याया: समासत ॥ ३६ ॥
ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧକୁ ଯୋଗ୍ୟ ତାଳରେ ତୂର୍ଯ୍ୟବାଦ୍ୟ ଜୋରେ ବାଜୁଥିବାବେଳେ, ସୁସଜ୍ଜିତ ଓ ଦର୍ପିତ ମଲ୍ଲମାନେ ନିଜ ଉପାଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କ ସହ ରଙ୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବସିଲେ।
Verse 37
चाणूरो मुष्टिक: कूट: शलस्तोशल एव च । त आसेदुरुपस्थानं वल्गुवाद्यप्रहर्षिता: ॥ ३७ ॥
ମଧୁର ବାଦ୍ୟଧ୍ୱନିରେ ହର୍ଷିତ ଚାଣୂର, ମୁଷ୍ଟିକ, କୂଟ, ଶଳ ଓ ତୋଶଳ ମଲ୍ଲମଞ୍ଚରେ ବସିଲେ।
Verse 38
नन्दगोपादयो गोपा भोजराजसमाहुता: । निवेदितोपायनास्त एकस्मिन्मञ्च आविशन् ॥ ३८ ॥
ଭୋଜରାଜଙ୍କ ଡାକରେ ନନ୍ଦଗୋପ ଆଦି ଗୋପମାନେ ଉପହାର ନିବେଦନ କରି ଗୋଟିଏ ମଞ୍ଚରେ ବସିଲେ।
Frequently Asked Questions
Trivakrā is Kaṁsa’s maidservant and ointment-maker. Kṛṣṇa straightens her hunchback to demonstrate the tangible fruit of contact with Bhagavān—darśana and sparśa purify and transform. On a theological level, the act signifies poṣaṇa (the Lord’s gracious upliftment of a socially marginal figure) and shows that divine beauty and mercy can reorder both the external body and the internal disposition.
The text presents her desire as kāma arising from Kṛṣṇa’s beauty, yet within the Bhāgavata framework even materially tinged attraction can become a doorway to grace when directed toward the Lord. Commentarial traditions often distinguish between ordinary lust and desire that becomes purified by its object (Bhagavān), emphasizing that Kṛṣṇa remains self-controlled and purposeful, offering kindness without becoming bound by the interaction.
Narratively, breaking the bow is a deliberate provocation and a public declaration that Kaṁsa’s regime is nearing its end; it also demonstrates Kṛṣṇa’s effortless supremacy (aiśvarya). Symbolically, it represents the shattering of adharma upheld by state power and ritual prestige. The bow—guarded and worshiped—becomes an emblem of tyrannical authority, which Kṛṣṇa dismantles as a prelude to restoring righteous order.
The omens function as Purāṇic narrative markers of imminent daiva (destiny) and niyati (inevitability) when adharma reaches its limit. Kaṁsa’s disturbed perception—missing head in reflection, doubled luminaries, holes in shadow—signals the collapse of his worldly security and the approach of death as a moral consequence. The Bhāgavata uses such nimittas to show that the cosmos itself reacts when the Lord’s corrective līlā is about to manifest.
It transitions from Kṛṣṇa’s arrival and public reception to the formal arena setting engineered by Kaṁsa. The bow-breaking triggers Kaṁsa’s fear and accelerates preparations for the wrestling festival, while the assembly of wrestlers (Cāṇūra, Muṣṭika, etc.) and the seating of Nanda and the Vraja cowherds positions all key participants for the impending confrontation and Kaṁsa’s downfall.