Adhyaya 28
Nanda’s Captivity by Varuṇa and the Revelation of the Spiritual World (Brahma-hrada)
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବ୍ରଜ-ଲୀଳାରେ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟତା ଧୀରେଧୀରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରୁ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରକଟିକରଣକୁ ନେଇଯାଏ। ନନ୍ଦ ମହାରାଜ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ-ପୂଜା ଓ ଉପବାସ ପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଅଶୁଭ ସମୟରେ ଯମୁନା (କାଳିନ୍ଦୀ)ରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ ବରୁଣଙ୍କ ସେବକ ତାଙ୍କୁ ଧରିନେଉଛି। ଗୋପମାନେ କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି; କୃଷ୍ଣ ତୁରନ୍ତ ବରୁଣସଭାକୁ ଯାଇ ବରୁଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେବକର ଅଜ୍ଞାନ ପାଇଁ କ୍ଷମା ନେଇ ନନ୍ଦଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣନ୍ତି। ବ୍ରଜରେ ନନ୍ଦ ବରୁଣଙ୍କ ବୈଭବ ଓ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ନମ୍ରତା କହିବାରୁ ଗୋପମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ବଢ଼େ—ଭଗବାନ କି ନିଜ ଧାମ ଦେବେ? ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଜାଣି କୃଷ୍ଣ କରୁଣାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ-ହ୍ରଦକୁ ନେଇ ସ୍ନାନ ପରେ ଭୌତିକ ଅନ୍ଧକାର ପାରର ପରମସତ୍ୟ ଲୋକ ଦେଖାନ୍ତି; ସେଠାରେ ବେଦମୂର୍ତ୍ତିମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ବ୍ରଜ-ଭକ୍ତିର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଲୋକିକ ଉନ୍ନତି ନୁହେଁ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିତ୍ୟଧାମ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एकादश्यां निराहार: समभ्यर्च्य जनार्दनम् । स्नातुं नन्दस्तु कालिन्द्यां द्वादश्यां जलमाविशत् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ବାଦରାୟଣି କହିଲେ—ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ ରଖି ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ପୂଜା କରି, ନନ୍ଦ ମହାରାଜ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ସ୍ନାନ ପାଇଁ କାଲିନ୍ଦୀର ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 2
तं गृहीत्वानयद् भृत्यो वरुणस्यासुरोऽन्तिकम् । अवज्ञायासुरीं वेलां प्रविष्टमुदकं निशि ॥ २ ॥
ରାତିର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅଶୁଭ ସମୟର ସୀମାକୁ ଅବହେଳା କରି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବାରୁ, ବରୁଣଙ୍କ ଏକ ଆସୁରୀ ଭୃତ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଧରି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଗଲା।
Verse 3
चुक्रुशुस्तमपश्यन्त: कृष्ण रामेति गोपका: । भगवांस्तदुपश्रुत्य पितरं वरुणाहृतम् । तदन्तिकं गतो राजन्स्वानामभयदो विभु: ॥ ३ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ନନ୍ଦ ମହାରାଜଙ୍କୁ ନଦେଖି ଗୋପମାନେ ‘କୃଷ୍ଣ! ରାମ!’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ସେ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି ପିତାଙ୍କୁ ବରୁଣ ଧରିନେଇଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝି, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେବା ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ ବରୁଣଦେବଙ୍କ ସଭାକୁ ଗଲେ।
Verse 4
प्राप्तं वीक्ष्य हृषीकेशं लोकपाल: सपर्यया । महत्या पूजयित्वाह तद्दर्शनमहोत्सव: ॥ ४ ॥
ହୃଷୀକେଶ ପ୍ରଭୁ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି ଲୋକପାଳ ବରୁଣ ମହା ଉପଚାର ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ପ୍ରଭୁଦର୍ଶନର ମହୋତ୍ସବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 5
श्रीवरुण उवाच अद्य मे निभृतो देहोऽद्यैवार्थोऽधिगत: प्रभो । त्वत्पादभाजो भगवन्नवापु: पारमध्वन: ॥ ५ ॥
ଶ୍ରୀ ବରୁଣ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆଜି ମୋ ଦେହ କୃତାର୍ଥ ହେଲା; ଆଜିହିଁ ମୋ ଜୀବନଲକ୍ଷ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା। ହେ ଭଗବାନ, ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି ସେମାନେ ସଂସାରପଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Verse 6
नमस्तुभ्यं भगवते ब्रह्मणे परमात्मने । न यत्र श्रूयते माया लोकसृष्टिविकल्पना ॥ ६ ॥
ଭଗବାନ, ପରବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକସୃଷ୍ଟିର ବିକଳ୍ପ ଘଟାଉଥିବା ମାୟାର ଲେଶମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 7
अजानता मामकेन मूढेनाकार्यवेदिना । आनीतोऽयं तव पिता तद्भवान् क्षन्तुमर्हति ॥ ७ ॥
ମୋର ଏକ ମୂଢ଼ ଅଜ୍ଞ ସେବକ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନ ଜାଣି, ଆପଣଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଦେଇଛି। ତେଣୁ ଦୟାକରି ଆମକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।
Verse 8
ममाप्यनुग्रहं कृष्ण कर्तुमर्हस्यशेषदृक् । गोविन्द नीयतामेष पिता ते पितृवत्सल ॥ ८ ॥
ହେ କୃଷ୍ଣ, ସର୍ବଦର୍ଶୀ! ମୋ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଆପଣ ଅର୍ହ। ହେ ଗୋବିନ୍ଦ, ଆପଣ ପିତୃବତ୍ସଳ; ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଘରକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତୁ।
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवं प्रसादित: कृष्णो भगवानीश्वरेश्वर: । आदायागत्स्वपितरं बन्धूनां चावहन्मुदम् ॥ ९ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ବରୁଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପରେ, ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ପିତା ନନ୍ଦଙ୍କୁ ନେଇ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବନ୍ଧୁମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
Verse 10
नन्दस्त्वतीन्द्रियं दृष्ट्वा लोकपालमहोदयम् । कृष्णे च सन्नतिं तेषां ज्ञातिभ्यो विस्मितोऽब्रवीत् ॥ १० ॥
ନନ୍ଦ ମହାରାଜ ପ୍ରଥମେ ସମୁଦ୍ରଲୋକର ଅଧିପତି ବରୁଣଙ୍କ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ବରୁଣ ଓ ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଯେପରି ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ତାହା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ସେ ସବୁ କଥା ଗୋପ ସହଚରମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 11
ते चौत्सुक्यधियो राजन् मत्वा गोपास्तमीश्वरम् । अपि न: स्वगतिं सूक्ष्मामुपाधास्यदधीश्वर: ॥ ११ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ସେ ଗୋପମାନଙ୍କ ମନ ଉତ୍ସୁକତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପରମେଶ୍ୱର ଭାବି ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଅଧୀଶ୍ୱର କି ଆମକୁ ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦିବ୍ୟ ଗତି—ପରମ ଧାମ—ଦେବେ?”
Verse 12
इति स्वानां स भगवान् विज्ञायाखिलदृक्स्वयम् । सङ्कल्पसिद्धये तेषां कृपयैतदचिन्तयत् ॥ १२ ॥
ଏହିପରି ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନୋଭାବକୁ ସର୍ବଦର୍ଶୀ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ୱୟଂ ଜାଣିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କୃପାବଶତଃ ପ୍ରଭୁ ଏପରି ଚିନ୍ତା କଲେ।
Verse 13
जनो वै लोक एतस्मिन्नविद्याकामकर्मभि: । उच्चावचासु गतिषु न वेद स्वां गतिं भ्रमन् ॥ १३ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ଲୋକମାନେ ଅବିଦ୍ୟା, କାମନା ଓ କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଗତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ନିଜର ସତ୍ୟ, ପରମ ଗତିକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 14
इति सञ्चिन्त्य भगवान् महाकारुणिको हरि: । दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमस: परम् ॥ १४ ॥
ଏଭଳି ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କରି ମହାକରୁଣାମୟ ଭଗବାନ୍ ହରି ଗୋପମାନଙ୍କୁ ଭୌତିକ ତମସାରୁ ପରେ ଥିବା ନିଜ ଧାମ ଦର୍ଶନ କରାଇଲେ।
Verse 15
सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्मज्योति: सनातनम् । यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिता: ॥ १५ ॥
ସେ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଓ ଅନନ୍ତ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତିକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ; ଗୁଣ ନିବୃତ୍ତିରେ ସମାହିତ ମୁନିମାନେ ତାହା ଦେଖନ୍ତି।
Verse 16
ते तु ब्रह्मह्रदं नीता मग्ना: कृष्णेन चोद्धृता: । ददृशुर्ब्रह्मणो लोकं यत्राक्रूरोऽध्यगात् पुरा ॥ १६ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋପମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହ୍ରଦକୁ ନେଇ ଜଳରେ ଡୁବାଇ ପୁଣି ଉଠାଇଲେ; ସେଠାରୁ ସେମାନେ ପୂର୍ବେ ଅକ୍ରୂର ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦେଖିଥିଲେ, ସେହି ଲୋକକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 17
नन्दादयस्तु तं दृष्ट्वा परमानन्दनिवृता: । कृष्णं च तत्रच्छन्दोभि: स्तूयमानं सुविस्मिता: ॥ १७ ॥
ନନ୍ଦ ଆଦି ଗୋପମାନେ ସେ ଧାମକୁ ଦେଖି ପରମାନନ୍ଦରେ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଛନ୍ଦୋମୟ ବେଦମାନେ ଯାହାକୁ ସ୍ତୁତି କରୁଛନ୍ତି ସେଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
Nanda entered the Yamunā at night at an inauspicious time on Dvādaśī, and Varuṇa’s servant—described as ignorant of proper duty—mistook this as an offense warranting seizure. The narrative highlights that cosmic servants may act mechanically, but Bhagavān’s presence protects devotees and corrects administrative error.
Varuṇa receives Kṛṣṇa as Hṛṣīkeśa (Lord of the senses), worships Him with offerings, and explicitly glorifies Him as the Absolute Truth and Supreme Soul untouched by māyā. This establishes that even deva-rulers, though powerful within the universe, are subordinate devotees of Bhagavān.
They are shown a transcendental realm ‘beyond material darkness’ and the indestructible spiritual effulgence, and they also see Kṛṣṇa there being praised by the personified Vedas. The passage presents transcendence in a personal frame (Kṛṣṇa present and worshiped) while also acknowledging the unlimited spiritual effulgence perceived by sages—integrating Brahman realization within Bhagavān-centered revelation.
They are the Śrutayaḥ—Vedic revelations personified—depicted as conscious devotees offering prayers. The image conveys that śāstra is not merely text but living testimony whose purpose culminates in glorifying and serving Bhagavān.
Śukadeva notes the cowherds see the spiritual world from the same vantage point that Akrūra did, creating narrative continuity: earlier, a Yādava devotee receives divine disclosure; here, Vraja’s simple-hearted devotees are granted an even more intimate confirmation that their beloved Kṛṣṇa is the supreme destination.