Adhyaya 22
The Kātyāyanī-vrata, the Stealing of the Gopīs’ Garments, and Kṛṣṇa’s Teaching on Purified Desire
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରଜରେ ଭଗବାନ୍ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଢୁଥିବା ଆତ୍ମୀୟତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଅବିବାହିତ ଗୋପୀମାନେ ଯମୁନାତଟରେ ମାସଭରି କାତ୍ୟାୟନୀ-ବ୍ରତ ପାଳନ କରି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଯୋଗୀଶ୍ୱର କୃଷ୍ଣ ସଖାମାନଙ୍କ ସହ ଆସି କ୍ରୀଡାଛଳରେ ତାଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର କଦମ୍ବ ଗଛରେ ରଖି ନେଇଯାନ୍ତି; ଏହା ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା ଛାଡି ସମ୍ମୁଖକୁ ଆଣି, ବ୍ରତର ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ କ୍ରିୟାସିଦ୍ଧି ନୁହେଁ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତି ବୋଲି ଉଦ୍ଘାଟିତ କରେ। କୃଷ୍ଣ ନଗ୍ନସ୍ନାନକୁ ଦୋଷ କହି ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ପ୍ରଣାମକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ପରେ ବସ୍ତ୍ର ଫେରାଇ ଦେଇ କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଶୁଦ୍ଧ, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ; ଆସନ୍ତା ରାତିଗୁଡିକରେ ଫଳ ଦେବେ (ରାସଲୀଳାର ପୂର୍ବାଭାସ)। ତାପରେ ବଳରାମ ଓ ଗୋପବାଳମାନଙ୍କ ସହ ଗୋଚରଣ କରି ପରୋପକାରୀ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମାଦର୍ଶ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ବାଳମାନଙ୍କ ଭୋକ ଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା—ଅନ୍ନ, ଧର୍ମ ଓ ଭକ୍ତି—ପାଇଁ ସେତୁ ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दव्रजकुमारिका: । चेरुर्हविष्यं भुञ्जाना: कात्यायन्यर्चनव्रतम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ହେମନ୍ତ ଋତୁର ପ୍ରଥମ ମାସରେ ନନ୍ଦବ୍ରଜର ଅବିବାହିତ କୁମାରୀମାନେ କେବଳ ହବିଷ୍ୟ (ସାଧା ଖିଚୁଡ଼ି) ଭୁଞ୍ଜି କାତ୍ୟାୟନୀ ଦେବୀଙ୍କ ଆରାଧନାର ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ।
Verse 2
आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानर्चुर्नृप सैकतीम् ॥ २ ॥ गन्धैर्माल्यै: सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकै: । उच्चावचैश्चोपहारै: प्रवालफलतण्डुलै: ॥ ३ ॥
ହେ ରାଜନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସମୟରେ ଗୋପୀମାନେ କାଳିନ୍ଦୀ (ଯମୁନା) ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ତଟର ବାଲୁକାରେ ଦେବୀଙ୍କ ମାଟିର ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରି ପୂଜା କଲେ। ସେମାନେ ଚନ୍ଦନାଦି ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା, ନୈବେଦ୍ୟ, ଧୂପ-ଦୀପ ଏବଂ ବଡ଼-ଛୋଟ ନାନା ଉପହାର—ଫଳ, ପାନ-ସୁପାରି, ନବପଲ୍ଲବ, ଚାଉଳ ଇତ୍ୟାଦି—ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 3
आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानर्चुर्नृप सैकतीम् ॥ २ ॥ गन्धैर्माल्यै: सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकै: । उच्चावचैश्चोपहारै: प्रवालफलतण्डुलै: ॥ ३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଅରୁଣୋଦୟ ସମୟରେ କାଳିନ୍ଦୀ (ଯମୁନା) ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଗୋପୀମାନେ ନଦୀତଟର ବାଲିରେ ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ମାଟିର ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରି ପୂଜା କଲେ। ଚନ୍ଦନାଦି ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପମାଳା, ନୈବେଦ୍ୟ, ଧୂପ-ଦୀପ ଓ ଫଳ, ପାନ-ସୁପାରି, ନୂଆ ପତ୍ର, ଚାଉଳ ଇତ୍ୟାଦି ଉପହାର ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 4
कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि । नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नम: । इति मन्त्रं जपन्त्यस्ता: पूजां चक्रु: कुमारिका: ॥ ४ ॥
କୁମାରୀମାନେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପି ପୂଜା କଲେ—“ହେ କାତ୍ୟାୟନୀ, ହେ ମହାମାୟା, ହେ ମହାଯୋଗିନୀ, ହେ ଅଧୀଶ୍ୱରୀ! ହେ ଦେବୀ, ନନ୍ଦଗୋପଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ମୋର ପତି କର। ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।”
Verse 5
एवं मासं व्रतं चेरु: कुमार्य: कृष्णचेतस: । भद्रकालीं समानर्चुर्भूयान्नन्दसुत: पति: ॥ ५ ॥
ଏଭଳି କୃଷ୍ଣରେ ମନ ଲଗାଇ କୁମାରୀମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ମାସ ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ଏବଂ ଭଦ୍ରକାଳୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କଲେ; ମନରେ—“ନନ୍ଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ହିଁ ମୋର ପତି ହେଉନ୍ତୁ” ବୋଲି।
Verse 6
ऊषस्युत्थाय गोत्रै: स्वैरन्योन्याबद्धबाहव: । कृष्णमुच्चैर्जगुर्यान्त्य: कालिन्द्यां स्नातुमन्वहम् ॥ ६ ॥
ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ନିଜ-ନିଜ ନାମରେ ପରସ୍ପରକୁ ଡାକି, ହାତ ଧରି ଧରି ଚାଲି, କାଳିନ୍ଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରୁଥିଲେ।
Verse 7
नद्या: कदाचिदागत्य तीरे निक्षिप्य पूर्ववत् । वासांसि कृष्णं गायन्त्यो विजह्रु: सलिले मुदा ॥ ७ ॥
ଏକଦିନ ସେମାନେ ନଦୀତଟକୁ ଆସି, ପୂର୍ବବତ୍ ନିଜ ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ତଟରେ ରଖି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରୁଥିବା ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଜଳରେ କ୍ରୀଡ଼ା କଲେ।
Verse 8
भगवांस्तदभिप्रेत्य कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । वयस्यैरावृतस्तत्र गतस्तत्कर्मसिद्धये ॥ ८ ॥
ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋପୀମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ସଖାମାନଙ୍କ ସହ ଘେରାଯାଇ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର ବ୍ରତ-ପ୍ରୟାସକୁ ସିଦ୍ଧି ଦେବାକୁ।
Verse 9
तासां वासांस्युपादाय नीपमारुह्य सत्वर: । हसद्भि: प्रहसन् बालै: परिहासमुवाच ह ॥ ९ ॥
ସେମାନଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ସେ ଶୀଘ୍ର କଦମ୍ବ ଗଛରେ ଚଢ଼ିଗଲେ। ପରେ ନିଜେ ହସି ଓ ବାଳସଖମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହସାଇ, ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ପରିହାସରେ କହିଲେ।
Verse 10
अत्रागत्याबला: कामं स्वं स्वं वास: प्रगृह्यताम् । सत्यं ब्रुवाणि नो नर्म यद् यूयं व्रतकर्शिता: ॥ १० ॥
ହେ ଅବଳାମାନେ, ଏଠାକୁ ଆସ; ଇଚ୍ଛାମତେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ନେଇଯାଅ। ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ଏହା ପରିହାସ ନୁହେଁ; କାରଣ ତୁମେ ବ୍ରତରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଛ।
Verse 11
न मयोदितपूर्वं वा अनृतं तदिमे विदु: । एकैकश: प्रतीच्छध्वं सहैवेति सुमध्यमा: ॥ ११ ॥
ମୁଁ ପୂର୍ବେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିନାହିଁ; ଏହି ବାଳକମାନେ ତାହା ଜାଣନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ସୁମଧ୍ୟମାନେ, ଏକେକ କରି କିମ୍ବା ସମେତ ଆସି ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 12
तस्य तत् क्ष्वेलितं दृष्ट्वा गोप्य: प्रेमपरिप्लुता: । व्रीडिता: प्रेक्ष्य चान्योन्यं जातहासा न निर्ययु: ॥ १२ ॥
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସେହି କ୍ରୀଡ଼ା ଦେଖି ଗୋପୀମାନେ ପ୍ରେମରେ ପ୍ଲାବିତ ହେଲେ। ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖି ହସିଲେ ଓ ଆପସରେ ପରିହାସ କଲେ; ତଥାପି ସେମାନେ ଜଳରୁ ବାହାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 13
एवं ब्रुवति गोविन्दे नर्मणाक्षिप्तचेतस: । आकण्ठमग्ना: शीतोदे वेपमानास्तमब्रुवन् ॥ १३ ॥
ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀ ଗୋବିନ୍ଦ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏପରି ପରିହାସ କଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ମୋହିତ ହୋଇଗଲା। ଶୀତଳ ଜଳରେ କଣ୍ଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୁଡ଼ି ରହି ଏବଂ କମ୍ପିତ ହୋଇ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 14
मानयं भो: कृथास्त्वां तु नन्दगोपसुतं प्रियम् । जानीमोऽङ्ग व्रजश्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिता: ॥ १४ ॥
ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ: ହେ କୃଷ୍ଣ, ଅନ୍ୟାୟ କର ନାହିଁ! ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ ତୁମେ ନନ୍ଦରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମାନିତ ପୁତ୍ର ଏବଂ ବ୍ରଜରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ। ତୁମେ ଆମର ମଧ୍ୟ ଅତି ପ୍ରିୟ। ଦୟାକରି ଆମର ବସ୍ତ୍ର ଫେରାଇ ଦିଅ, ଆମେ ଶୀତରେ କମ୍ପୁଛୁ।
Verse 15
श्यामसुन्दर ते दास्य: करवाम तवोदितम् । देहि वासांसि धर्मज्ञ नो चेद् राज्ञे ब्रुवाम हे ॥ १५ ॥
ହେ ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର, ଆମେ ତୁମର ଦାସୀ ଏବଂ ତୁମେ ଯାହା କହିବ ଆମେ ତାହା କରିବୁ। କିନ୍ତୁ ଆମର ବସ୍ତ୍ର ଫେରାଇ ଦିଅ। ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଯଦି ତୁମେ ଆମର ବସ୍ତ୍ର ନ ଦିଅ, ତେବେ ଆମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇବୁ।
Verse 16
श्रीभगवानुवाच भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ । अत्रागत्य स्ववासांसि प्रतीच्छत शुचिस्मिता: । नो चेन्नाहं प्रदास्ये किं क्रुद्धो राजा करिष्यति ॥ १६ ॥
ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ କହିଲେ: ଯଦି ତୁମେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ମୋର ଦାସୀ ଏବଂ ମୁଁ ଯାହା କହିବି ତାହା କରିବ, ତେବେ ଏଠାକୁ ଆସି ନିଜର ପବିତ୍ର ହସ ସହିତ ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ନିଅ। ଯଦି ତୁମେ ମୋ କଥା ନ ମାନ, ତେବେ ମୁଁ ଦେବି ନାହିଁ। ଏବଂ ଯଦି ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେ କଣ କରିପାରିବେ?
Verse 17
ततो जलाशयात् सर्वा दारिका: शीतवेपिता: । पाणिभ्यां योनिमाच्छाद्य प्रोत्तेरु: शीतकर्शिता: ॥ १७ ॥
ତା’ପରେ, ପ୍ରବଳ ଶୀତରେ କମ୍ପୁଥିବା ସେହି ବାଳିକାମାନେ ଜଳରୁ ବାହାରି ଆସିଲେ। ଶୀତରେ କଷ୍ଟ ପାଉଥିବାରୁ ସେମାନେ ନିଜ ହାତରେ ନିଜର ଗୋପନ ଅଙ୍ଗକୁ ଘୋଡାଇ ରଖିଥିଲେ।
Verse 18
भगवानाहता वीक्ष्य शुद्धभावप्रसादित: । स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीत: प्रोवाच सस्मितम् ॥ १८ ॥
ଭଗବାନ ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମଭାବରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କାନ୍ଧରେ ରଖି, ସ୍ମିତ ସହ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ।
Verse 19
यूयं विवस्त्रा यदपो धृतव्रता व्यगाहतैतत्तदु देवहेलनम् । बद्ध्वाञ्जलिं मूध्र्न्यपनुत्तयेऽहस: कृत्वा नमोऽधोवसनं प्रगृह्यताम् ॥ १९ ॥
ତୁମେ ବ୍ରତ ଧରି ନଗ୍ନ ହୋଇ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲ—ଏହା ଦେବମାନଙ୍କ ଅପମାନ। ପାପନିବାରଣ ପାଇଁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କର; ପରେ ତଳବସ୍ତ୍ର ନେଇଯାଅ।
Verse 20
इत्यच्युतेनाभिहितं व्रजाबला मत्वा विवस्त्राप्लवनं व्रतच्युतिम् । तत्पूर्तिकामास्तदशेषकर्मणां साक्षात्कृतं नेमुरवद्यमृग् यत: ॥ २० ॥
ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରଜର ଯୁବତୀମାନେ ଭାବିଲେ ଯେ ନଗ୍ନ ସ୍ନାନରେ ତାଙ୍କର ବ୍ରତ ଚ୍ୟୁତି ହୋଇଛି। ତଥାପି ବ୍ରତ ପୂର୍ତ୍ତି ଚାହିଁ, ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ପରମ ଫଳ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପାପଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 21
तास्तथावनता दृष्ट्वा भगवान् देवकीसुत: । वासांसि ताभ्य: प्रायच्छत्करुणस्तेन तोषित: ॥ २१ ॥
ସେମାନେ ଏଭଳି ନମିଥିବା ଦେଖି, ଦେବକୀସୁତ ଭଗବାନ କରୁଣାରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଫେରାଇ ଦେଲେ।
Verse 22
दृढं प्रलब्धास्त्रपया च हापिता: प्रस्तोभिता: क्रीडनवच्च कारिता: । वस्त्राणि चैवापहृतान्यथाप्यमुं ता नाभ्यसूयन् प्रियसङ्गनिर्वृता: ॥ २२ ॥
ଗୋପୀମାନେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଠକାଯାଇ, ଲଜ୍ଜିତ, ଉପହାସିତ ହୋଇ, ଖେଳନା ପୁତୁଳି ପରି କରାଯାଇ, ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ହରଣ ହେଲା; ତଥାପି ସେମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରିୟଙ୍କ ସଙ୍ଗ ମିଳିଥିବାରେ ସେମାନେ କେବଳ ଆନନ୍ଦିତ ଥିଲେ।
Verse 23
परिधाय स्ववासांसि प्रेष्ठसङ्गमसज्जिता: । गृहीतचित्ता नो चेलुस्तस्मिन्लज्जायितेक्षणा: ॥ २३ ॥
ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରିୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଆସକ୍ତ ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କରେ ମନ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ଚଳିଲେ ନାହିଁ; ଲଜ୍ଜାଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ନିହାରି ରହିଲେ।
Verse 24
तासां विज्ञाय भगवान् स्वपादस्पर्शकाम्यया । धृतव्रतानां सङ्कल्पमाह दामोदरोऽबला: ॥ २४ ॥
ଗୋପୀମାନଙ୍କ କଠୋର ବ୍ରତାଚରଣର ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ନିଜ କମଳପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଜାଣି, ଭଗବାନ ଦାମୋଦର—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ—ହେ ଅବଳାମାନେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 25
सङ्कल्पो विदित: साध्व्यो भवतीनां मदर्चनम् । मयानुमोदित: सोऽसौ सत्यो भवितुमर्हति ॥ २५ ॥
[ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ:] ହେ ସାଧ୍ବୀ କନ୍ୟାମାନେ, ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ତୁମମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପ—ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚନ—ମୋତେ ଜଣା। ମୁଁ ତାହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରୁଛି; ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ ହୋଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
Verse 26
न मय्यावेशितधियां काम: कामाय कल्पते । भर्जिता क्वथिता धाना: प्रायो बीजाय नेशते ॥ २६ ॥
ଯାହାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ମୋତେ ଆବିଷ୍ଟ, ସେମାନଙ୍କ କାମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗର କାମରେ ପରିଣତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଧୂପରେ ଭଜା ଏବଂ ପରେ ସିଜା ଯବଧାନ୍ୟ ପୁଣି ବୀଜ ହୋଇ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 27
याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथा क्षपा: । यदुद्दिश्य व्रतमिदं चेरुरार्यार्चनं सती: ॥ २७ ॥
ଏବେ, ହେ ଅବଳାମାନେ, ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଯାଅ; ତୁମମାନେ ସିଦ୍ଧ ହେଲ। ମୋ ସଙ୍ଗରେ ଆସନ୍ତା ରାତିଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ରମିବ—ହେ ଶୁଦ୍ଧହୃଦୟାମାନେ, ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତ କରି ଆର୍ୟା କାତ୍ୟାୟନୀଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିଥିଲ।
Verse 28
श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टा भगवता लब्धकामा: कुमारिका: । ध्यायन्त्यस्तत्पदाम्भोजं कृच्छ्रान्निर्विविशुर्व्रजम् ॥ २८ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ, ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ସେ କୁମାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଧ୍ୟାନ କରିକରି, ଅତି କଷ୍ଟରେ ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଗଲେ।
Verse 29
अथ गोपै: परिवृतो भगवान् देवकीसुत: । वृन्दावनाद्गतो दूरं चारयन् गा: सहाग्रज: ॥ २९ ॥
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ ଦେବକୀସୁତ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋପମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଘେରାରେ, ଅଗ୍ରଜ ବଳରାମଙ୍କ ସହ, ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଚରାଇ ଚରାଇ ବୃନ୍ଦାବନରୁ ଦୂରକୁ ଗଲେ।
Verse 30
निदघार्कातपे तिग्मे छायाभि: स्वाभिरात्मन: । आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमानाह व्रजौकस: ॥ ३० ॥
ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ ବଢ଼ିଯାଉଥିବାବେଳେ, ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେଖିଲେ ଯେ ଗଛମାନେ ନିଜ ଛାୟାଦ୍ୱାରା ଛତା ପରି ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଢାକୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ବ୍ରଜର ସଖାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 31
हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन । विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१ ॥ पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् । वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति न: ॥ ३२ ॥
ଭଗବାନ୍ କହିଲେ—ହେ ସ୍ତୋକକୃଷ୍ଣ, ହେ ଅଂଶୁ, ହେ ଶ୍ରୀଦାମ, ସୁବଳ ଓ ଅର୍ଜୁନ, ହେ ବିଶାଳ, ବୃଷଭ, ଓଜସ୍ୱୀ, ଦେବପ୍ରସ୍ଥ ଓ ବରୂଥପ! ଏହି ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଗଛମାନଙ୍କୁ ଦେଖ; ଯାହାଙ୍କ ଜୀବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରହିତରେ ନିବେଦିତ। ବାତାସ, ବର୍ଷା, ତାପ ଓ ହିମ ସହି ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଆମକୁ ତାହାରୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
Verse 32
हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन । विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१ ॥ पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् । वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति न: ॥ ३२ ॥
ଭଗବାନ୍ କହିଲେ—ହେ ସ୍ତୋକକୃଷ୍ଣ, ହେ ଅଂଶୁ, ହେ ଶ୍ରୀଦାମ, ସୁବଳ ଓ ଅର୍ଜୁନ, ହେ ବିଶାଳ, ବୃଷଭ, ଓଜସ୍ୱୀ, ଦେବପ୍ରସ୍ଥ ଓ ବରୂଥପ! ଏହି ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଗଛମାନଙ୍କୁ ଦେଖ; ଯାହାଙ୍କ ଜୀବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରହିତରେ ନିବେଦିତ। ବାତାସ, ବର୍ଷା, ତାପ ଓ ହିମ ସହି ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଆମକୁ ତାହାରୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
Verse 33
अहो एषां वरं जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम् । सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिन: ॥ ३३ ॥
ଆହା, ଏହି ଗଛମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଧନ୍ୟ; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବିକା। ସଜ୍ଜନଙ୍କ ପରି—ଯେ କିଛି ମାଗେ ସେ କେବେ ନିରାଶ ହୋଇ ଫେରେନାହିଁ।
Verse 34
पत्रपुष्पफलच्छायामूलवल्कलदारुभि: । गन्धनिर्यासभस्मास्थितोक्मै: कामान्वितन्वते ॥ ३४ ॥
ଏହି ଗଛମାନେ ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ, ଛାୟା, ମୂଳ, ଛାଲ ଓ କାଠ ଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧ, ରସ, ଭସ୍ମ, ଗୁଦା, କୋମଳ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି।
Verse 35
एतावज्जन्मसाफल्यं देहिनामिह देहिषु । प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेयआचरणं सदा ॥ ३५ ॥
ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ଜନ୍ମସାଫଳ୍ୟ ଏତିକି—ଏହି ଲୋକରେ ଅନ୍ୟ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ, ଧନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ସଦା ଶ୍ରେୟସ୍କର ଆଚରଣ କରିବା।
Verse 36
इति प्रवालस्तबकफलपुष्पदलोत्करै: । तरूणां नम्रशाखानां मध्यतो यमुनां गत: ॥ ३६ ॥
ଏପରି ଭାବେ କୋମଳ ଶାଖା, ଫଳ, ପୁଷ୍ପ ଓ ପତ୍ରର ପ୍ରଚୁରତାରେ ନମ୍ର ହୋଇଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟଦିଆଁ ଗତି କରି, ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯମୁନାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 37
तत्र गा: पाययित्वाप: सुमृष्टा: शीतला: शिवा: । ततो नृप स्वयं गोपा: कामं स्वादु पपुर्जलम् ॥ ३७ ॥
ସେଠାରେ ଗୋପବାଳକମାନେ ଯମୁନାର ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଶୀତଳ ଓ ଶିବକର ଜଳ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ପିଆଇଲେ। ହେ ରାଜନ୍, ପରେ ସେମାନେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ମନଭରି ସେଇ ମଧୁର ଜଳ ପିଲେ।
Verse 38
तस्या उपवने कामं चारयन्त: पशून् नृप । कृष्णरामावुपागम्य क्षुधार्ता इदमब्रुवन् ॥ ३८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯମୁନାତଟର ସେଇ ଛୋଟ ଉପବନରେ ଗୋପବାଳକମାନେ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଚରାଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଭୁଖରେ କାତର ହୋଇ ସେମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ ଏହିପରି କହିଲେ।
Frequently Asked Questions
In the Bhāgavata’s Vraja context, the vrata functions as a culturally intelligible form to express a single bhāva: exclusive longing for Kṛṣṇa. The goddess is addressed as the Lord’s śakti (divine potency), so the worship is not independent of Kṛṣṇa but a petition through His energy. The narrative’s point is that their desire is validated because its object is Bhagavān, not sense enjoyment.
Commentarial readings treat the episode as līlā that externalizes inner surrender: ‘clothing’ symbolizes coverings of ego, social self, and possessiveness. By requiring the gopīs to come forward and bow, Kṛṣṇa draws out complete dependence and removes duplicity. The gopīs’ lack of resentment and increased joy signals that the interaction is grounded in prema, not exploitation, and that Kṛṣṇa’s intent is the perfection of their vow—exclusive belonging to Him.
Kṛṣṇa teaches that when desire is fixed on Him (bhagavat-viṣaya), it becomes incapable of producing further material craving—like grains scorched and cooked that cannot sprout. The mind’s energy remains, but its generative power for saṁsāric outcomes is neutralized and redirected into bhakti, culminating in deeper association with Him.
The ‘offense’ language preserves the vrata’s formal dharma-frame while revealing its inner telos: humility and surrender. By prescribing obeisance as atonement, Kṛṣṇa converts ritual rectification into devotional posture (praṇāma), and since He is the ultimate fruit of piety, their bowing to Him completes the purification and fulfills the vow’s deepest purpose.
The trees of Vraja are presented as living exemplars of lokahita—giving shade, fruit, wood, fragrance, and protection while tolerating hardship. This teaching extends the chapter’s core ethic: true dharma is self-giving service. It also transitions the narrative from the gopīs’ vow to the cowherd boys’ forest movement and impending hunger, linking devotion, ethics, and the next episode’s food-related events.