Adhyaya 15
Paugaṇḍa Cowherding, Tālavana, the Slaying of Dhenukāsura, and Revival from Poisoned Yamunā Water
କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ପୌଗଣ୍ଡ ବୟସରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ ବ୍ରଜର ବୃଦ୍ଧମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗୋଚରଣର ଅଧିକାର ଦିଅନ୍ତି—ବ୍ରଜଲୀଳାର ନୂତନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବୃନ୍ଦାବନର ପବିତ୍ର ପ୍ରକୃତି ବର୍ଣ୍ଣିତ: ଗଛମାନେ ନମସ୍କାର କରୁଥିବା ପରି ଝୁକେ, ଭୃଙ୍ଗ–ପକ୍ଷୀମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ପରି ମଧୁର ଧ୍ୱନି କରନ୍ତି; କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବେଣୁନାଦ ସହ ଗୋପାଳନ ଈଶ-ଆରାଧନାର ପ୍ରକୃତିମୟ ଲୀଳା ହୋଇଯାଏ। କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷୀ–ପଶୁଙ୍କ ଅନୁକରଣ କରି କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି; ଗୋପବାଳମାନେ ସଖ୍ୟରସରେ ଦୁହେଁଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି, ଯୋଗମାୟାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରହେ। ସୁଗନ୍ଧି ତାଳଫଳ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ ହେଲେ ସେମାନେ ତାଳବନକୁ ଯାଆନ୍ତି; ବଳରାମ ତାଳଗଛ ହଲାଇଲେ ଧେନୁକାସୁର ଆକ୍ରମଣ କରେ ଓ ନିହତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଗଧା-ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଶ ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ବନ ପୁଣି ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଫଳସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଲଭ ହୁଏ—ପୋଷଣ ଅର୍ଥାତ୍ ପରିବେଶ ଓ ସମାଜର ପୁନଃସ୍ଥାପନ। ବ୍ରଜକୁ ଫେରି ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ଯଶୋଦା–ରୋହିଣୀଙ୍କ ମାତୃସ୍ନେହ ଦିନଚକ୍ରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ। ଶେଷରେ ବଳରାମ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣ ବିଷାକ୍ତ ଯମୁନାଜଳରେ ମୂର୍ଛିତ ଗାଈ ଓ ଗୋପବାଳମାନଙ୍କୁ ଅମୃତଦୃଷ୍ଟିରେ ଜୀବନ୍ତ କରନ୍ତି, କାଳିୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ततश्च पौगण्डवय:श्रीतौ व्रजे बभूवतुस्तौ पशुपालसम्मतौ । गाश्चारयन्तौ सखिभि: समं पदै- र्वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतु: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ପରେ ବ୍ରଜରେ ବସୁଥିବା ସମୟରେ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୌଗଣ୍ଡ ବୟସ (ଛଅରୁ ଦଶ) ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତେବେ ଗୋପମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗାଈ ଚରାଇବା କାମ ଦେଲେ। ସଖମାନଙ୍କ ସହ ଗାଈ ଚରାଇ ତାଙ୍କର କମଳଚରଣ ଚିହ୍ନରେ ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ କରିଦେଲେ।
Verse 2
तन्माधवो वेणुमुदीरयन् वृतो गोपैर्गृणद्भि: स्वयशो बलान्वित: । पशून् पुरस्कृत्य पशव्यमाविशद् विहर्तुकाम: कुसुमाकरं वनम् ॥ २ ॥
ତେବେ ବିହାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଭଗବାନ ମାଧବ ବେଣୁ ବାଜାଇ, ନିଜ ଯଶ ଗାଇଥିବା ଗୋପବାଳମାନଙ୍କ ଘେରାରେ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ସହ, ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ପୁଷ୍ପରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ପଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମୃଦ୍ଧ ଚାରା ଥିବା ବୃନ୍ଦାବନ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 3
तन्मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलं महन्मन:प्रख्यपय:सरस्वता । वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दधे ॥ ३ ॥
ସେଇ ବନକୁ ଦେଖି—ଯାହା ମଧୁମକ୍ଷୀ, ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ମୁଖର; ଯେଉଁଠି ନିର୍ମଳ ଜଳର ସରୋବର ଥିଲା, ଯାହାର ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମନ ପରି ଲାଗୁଥିଲା; ଏବଂ ଶତପତ୍ର କମଳର ସୁଗନ୍ଧ ବହନ କରୁଥିବା ପବନ ବହୁଥିଲା—ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେଠାରେ ରମଣ କରିବାକୁ ମନ ଧରିଲେ।
Verse 4
स तत्र तत्रारुणपल्लवश्रिया फलप्रसूनोरुभरेण पादयो: । स्पृशच्छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुष: ॥ ४ ॥
ଆଦିପୁରୁଷ ଭଗବାନ ଦେଖିଲେ—ଲାଲ ଅଙ୍କୁରର ଶୋଭା ଓ ଫଳ-ପୁଷ୍ପର ଭାରରେ ନମିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ନିଜ ଶାଖାର ଅଗ୍ରଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଝୁକୁଛନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ସେ ମନ୍ଦ ହସି ଅଗ୍ରଜଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 5
श्रीभगवानुवाच अहो अमी देववरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमन:फलार्हणम् । नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मन- स्तमोऽपहत्यै तरुजन्म यत्कृतम् ॥ ५ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦେଖ, ଅମର ଦେବତାମାନେ ଯାହାକୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି ସେଇ ତୁମ ପଦ୍ମପାଦକୁ ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଅର୍ପଣ କରୁଛନ୍ତି। ଶିର ନମାଇ, ନିଜ ତରୁଜନ୍ମର କାରଣ ହୋଇଥିବା ଅନ୍ଧ ଅଜ୍ଞାନକୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
Verse 6
एतेऽलिनस्तव यशोऽखिललोकतीर्थं गायन्त आदिपुरुषानुपथं भजन्ते । प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्या गूढं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदैवम् ॥ ६ ॥
ହେ ଆଦିପୁରୁଷ! ଏହି ଭ୍ରମରମାନେ ତୁମ ଯଶକୁ ଗାଉଛନ୍ତି—ଯାହା ସମଗ୍ର ଲୋକ ପାଇଁ ତୀର୍ଥସ୍ୱରୂପ—ଏବଂ ତୁମ ପଥକୁ ଅନୁସରି ଭଜନ କରୁଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ ଏମାନେ ତୁମ ପ୍ରମୁଖ ଭକ୍ତ ମୁନିଗଣ; ହେ ନିର୍ଦୋଷ! ବନରେ ଗୁପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ନିଜ ଆରାଧ୍ୟ ଦେବକୁ ଛାଡ଼ୁନାହାନ୍ତି।
Verse 7
नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्य: कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन । सूक्तैश्च कोकिलगणा गृहमागताय धन्या वनौकस इयान् हि सतां निसर्ग: ॥ ७ ॥
ହେ ପୂଜ୍ୟ! ଏହି ମୟୂରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ଏହି ହରିଣୀମାନେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ପରି ପ୍ରିୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି କୋକିଳମାନେ ବେଦସୂକ୍ତ ସଦୃଶ ସ୍ତୁତିରେ ତୁମକୁ ସତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ବନବାସୀମାନେ ଧନ୍ୟ; ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଘରକୁ ମହାତ୍ମା ଅତିଥି ଆସିଲେ ଏହିପରି ଆଚରଣ ହିଁ ସ୍ୱାଭାବିକ।
Verse 8
धन्येयमद्य धरणी तृणवीरुधस्त्वत्- पादस्पृशो द्रुमलता: करजाभिमृष्टा: । नद्योऽद्रय: खगमृगा: सदयावलोकै- र्गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्री: ॥ ८ ॥
ଆଜି ଏହି ଧରଣୀ ଧନ୍ୟ ହୋଇଛି; କାରଣ ତୁମେ ନିଜ ପାଦଦ୍ୱାରା ତାହାର ତୃଣ-ବୀରୁଧକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଛ, ଏବଂ ନିଜ କରଜ (ନଖ-ଆଙ୍ଗୁଳି) ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁମ-ଲତାକୁ ଛୁଇଁଛ। ଦୟାମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ତାହାର ନଦୀ, ପର୍ବତ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମୃଗମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଛ। କିନ୍ତୁ ସର୍ବୋପରି, ତୁମେ ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଦୁଇ ଭୁଜା ମଧ୍ୟରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛ—ଯାହା ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ପୃହା କରନ୍ତି।
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवं वृन्दावनं श्रीमत् कृष्ण: प्रीतमना: पशून् । रेमे सञ्चारयन्नद्रे: सरिद्रोध:सु सानुग: ॥ ९ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବୃନ୍ଦାବନ ଓ ସେଠାର ନିବାସୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରି, ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସଖମାନଙ୍କ ସହ ଗୋବର୍ଧନ ତଳେ ଯମୁନାତଟରେ ଗାଈ ଆଦି ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଚରାଇ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କଲେ।
Verse 10
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
କେବେ କେବେ ବୃନ୍ଦାବନରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଭାବୋନ୍ମାଦରେ ଆଖି ବୁଜି ଗାଉଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ସଙ୍କର୍ଷଣ ସହ ପଥେ ଚାଲୁଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ସଖମାନେ ତାଙ୍କ ଲୀଳା ଗାଉଥିବାବେଳେ, ସେଇ ଗୀତକୁ ଅନୁକରଣ କରି ଗାଉଥିଲେ।
Verse 11
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
କେବେ କେବେ ସେ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ଶୁକର ଜଳ୍ପନକୁ ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ; କେବେ କେବେ କୋକିଳର ସୁମଧୁର କୁହୁକୁହୁ, କେବେ କେବେ ହଂସମାନଙ୍କ କୂଜନ; ଆଉ କେବେ କେବେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ମୟୂର ପରି ନିଜେ ନାଚି ସଖମାନଙ୍କୁ ହସାଉଥିଲେ।
Verse 12
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
କେବେ କେବେ ମେଘଗର୍ଜନ ପରି ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ଦୂରକୁ ଯାଇଥିବା ପଶୁମାନଙ୍କୁ ନାମ ଧରି ସ୍ନେହରେ ଡାକୁଥିଲେ; ସେଇ ମନୋହର ଆହ୍ୱାନରେ ଗାଈମାନେ ଓ ଗୋପାଳ ବାଳକମାନେ ମୁଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ।
Verse 13
चकोरक्रौञ्चचक्राह्वभारद्वाजांश्च बर्हिण: । अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवद् व्याघ्रसिंहयो: ॥ १३ ॥
କେବେ କେବେ ସେ ଚକୋର, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଚକ୍ରାହ୍ୱ, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଓ ମୟୂର ଆଦି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଡାକକୁ ଅନୁକରଣ କରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; ଆଉ କେବେ କେବେ ସିଂହ-ବ୍ୟାଘ୍ର ଭୟ ଥିବା ପରି ଅଭିନୟ କରି ଛୋଟ ପଶୁମାନଙ୍କ ସହ ଦୌଡ଼ି ପଳାଉଥିଲେ।
Verse 14
क्वचित् क्रीडापरिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् । स्वयं विश्रमयत्यार्यं पादसंवाहनादिभि: ॥ १४ ॥
କେବେ କେବେ କ୍ରୀଡାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ବଳରାମ ଗୋପବାଳକର କୋଳରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି ଶୋଇପଡୁଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ୱୟଂ ପାଦସେବା କରି ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେଉଥିଲେ।
Verse 15
नृत्यतो गायत: क्वापि वल्गतो युध्यतो मिथ: । गृहीतहस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतु: ॥ १५ ॥
କେବେ କେବେ ଗୋପବାଳମାନେ ନାଚୁଥିଲେ, ଗାଉଥିଲେ, ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ ଓ ପରସ୍ପରେ ଖେଳାଖେଳି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ହାତ ଧରି ଦାଁଡ଼ି ତାଙ୍କ କ୍ରୀଡାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ହସୁଥିଲେ।
Verse 16
क्वचित् पल्लवतल्पेषु नियुद्धश्रमकर्शित: । वृक्षमूलाश्रय: शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हण: ॥ १६ ॥
କେବେ କେବେ ନିୟୁଦ୍ଧର ଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, କୋମଳ ଶାଖା-କୁଡ଼ିର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇ, ଗୋପମିତ୍ରର କୋଳକୁ ତକିଆ କରି ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ।
Verse 17
पादसंवाहनं चक्रु: केचित्तस्य महात्मन: । अपरे हतपाप्मानो व्यजनै: समवीजयन् ॥ १७ ॥
ତେବେ ସେଇ ମହାତ୍ମା ଗୋପବାଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ତାଙ୍କ କମଳପାଦ ସଂବାହନ କଲେ; ଅନ୍ୟେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ, ବ୍ୟଜନରେ ନିପୁଣତାରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଖା ଦେଲେ।
Verse 18
अन्ये तदनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मन: । गायन्ति स्म महाराज स्नेहक्लिन्नधिय: शनै: ॥ १८ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ଅନ୍ୟେ ସେହି ଅବସରକୁ ଅନୁରୂପ ମନୋହର ଗୀତ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗାଉଥିଲେ; ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଗଳିଯାଉଥିଲା।
Verse 19
एवं निगूढात्मगति: स्वमायया गोपात्मजत्वं चरितैर्विडम्बयन् । रेमे रमालालितपादपल्लवो ग्राम्यै: समं ग्राम्यवदीशचेष्टित: ॥ १९ ॥
ଏଭଳି ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ କୋମଳ ପଦ୍ମଚରଣଧାରୀ ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ମାୟାରେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଗୋପନ କରି ଗୋପପୁତ୍ର ପରି ଲୀଳା କଲେ। ଗ୍ରାମବାଳକମାନଙ୍କ ସହ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଭାବେ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ କେବେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଯୋଗ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ।
Verse 20
श्रीदामा नाम गोपालो रामकेशवयो: सखा । सुबलस्तोककृष्णाद्या गोपा: प्रेम्णेदमब्रुवन् ॥ २० ॥
ତେବେ ରାମ ଓ କେଶବଙ୍କ ସଖା ଶ୍ରୀଦାମା ନାମକ ଗୋପାଳ, ଏବଂ ସୁବଳ, ସ୍ତୋକକୃଷ୍ଣ ଆଦି ଗୋପବାଳମାନେ ପ୍ରେମରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 21
राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । इतोऽविदूरे सुमहद् वनं तालालिसङ्कुलम् ॥ २१ ॥
[ଗୋପବାଳମାନେ କହିଲେ:] ହେ ରାମ, ହେ ରାମ, ମହାବାହୋ! ହେ କୃଷ୍ଣ, ଦୁଷ୍ଟନିବର୍ହଣ! ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ—ତାଳଗଛର ଶାରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବିଶାଳ ବନ ଅଛି।
Verse 22
फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च । सन्ति किन्त्ववरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना ॥ २२ ॥
ସେଇ ବନରେ ଅନେକ ଫଳ ଗଛରୁ ପଡ଼ୁଛି, ଏବଂ ଅନେକ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ସେସବୁକୁ ଦୁରାତ୍ମା ଧେନୁକ ଅଟକାଇ ରକ୍ଷା କରୁଛି।
Verse 23
सोऽतिवीर्योऽसुरो राम हे कृष्ण खररूपधृक् । आत्मतुल्यबलैरन्यैर्ज्ञातिभिर्बहुभिर्वृत: ॥ २३ ॥
ହେ ରାମ, ହେ କୃଷ୍ଣ! ସେଇ ଧେନୁକ ନାମକ ଅସୁର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ ଏବଂ ସେ ଗଧାର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି। ତାଙ୍କ ସମାନ ବଳ ଥିବା ଅନେକ ଜ୍ଞାତି-ସହଚର ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି।
Verse 24
तस्मात् कृतनराहाराद् भीतैर्नृभिरमित्रहन् । न सेव्यते पशुगणै: पक्षिसङ्घैर्विवर्जितम् ॥ २४ ॥
ଧେନୁକାସୁର ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଖାଇଥିବାରୁ ଲୋକେ ଓ ପଶୁମାନେ ତାଳବନକୁ ଯିବାକୁ ଭୟ କରନ୍ତି। ହେ ଶତ୍ରୁହନ୍ତା, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଏଡ଼ାନ୍ତି।
Verse 25
विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणि फलानि सुरभीणि च । एष वै सुरभिर्गन्धो विषूचीनोऽवगृह्यते ॥ २५ ॥
ସେଠାରେ ପୂର୍ବେ କେହି ଭୋଗ କରିନଥିବା ସୁଗନ୍ଧିତ ଫଳ ଅଛି। ଦେଖ, ତାଳଫଳର ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧ ସବୁଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ ହେଉଛି।
Verse 26
प्रयच्छ तानि न: कृष्ण गन्धलोभितचेतसाम् । वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते ॥ २६ ॥
ହେ କୃଷ୍ଣ, ସେଇ ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଆମକୁ ଦିଅ; ସୁଗନ୍ଧରେ ଆମ ମନ ଲୋଭିତ ହୋଇଛି। ପ୍ରିୟ ରାମ, ଆମ ଇଚ୍ଛା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼; ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗିଲେ ତାଳବନକୁ ଯାଉ।
Verse 27
एवं सुहृद्वच: श्रुत्वा सुहृत्प्रियचिकीर्षया । प्रहस्य जग्मतुर्गोपैर्वृतौ तालवनं प्रभू ॥ २७ ॥
ପ୍ରିୟ ସହଚରମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ହସିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଗୋପବାଳମାନଙ୍କ ଘେରାରେ ତାଳବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 28
बल: प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन् । फलानि पातयामास मतङ्गज इवौजसा ॥ २८ ॥
ପ୍ରଭୁ ବଳରାମ ପ୍ରଥମେ ତାଳବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପରେ ମଦମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ବଳରେ ଦୁଇ ବାହୁଦ୍ୱାରା ତାଳଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଜୋରେ କମ୍ପାଇ ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ।
Verse 29
फलानां पततां शब्दं निशम्यासुररासभ: । अभ्यधावत् क्षितितलं सनगं परिकम्पयन् ॥ २९ ॥
ପଡୁଥିବା ଫଳର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଗଧା-ଅସୁର ଧେନୁକ ଦୌଡ଼ିଆସିଲା, ପୃଥିବୀ ଓ ଗଛମାନଙ୍କୁ କମ୍ପାଇ ଆକ୍ରମଣ କଲା।
Verse 30
समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्भ्यां बलं बली । निहत्योरसि काशब्दं मुञ्चन् पर्यसरत् खल: ॥ ३० ॥
ବଳବାନ ଧେନୁକ ତେଜରେ ବଳଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ପଛ ଦୁଇ ଖୁରରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ତୀବ୍ର ପ୍ରହାର କଲା; ପରେ ଉଚ୍ଚରେ ଚିତ୍କାର କରି ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 31
पुनरासाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थित: । चरणावपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा ॥ ३१ ॥
ହେ ରାଜନ! ପୁଣି କ୍ରୋଧେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ଧେନୁକ ବଳରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ପିଠ ଦେଇ ଦାଁଡ଼ିଲା; ତା’ପରେ ରୋଷରେ ଚିତ୍କାର କରି ପଛ ଦୁଇ ପାଦ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲା।
Verse 32
स तं गृहीत्वा प्रपदोर्भ्रामयित्वैकपाणिना । चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम् ॥ ३२ ॥
ତେବେ ବଳରାମ ତାହାର ଖୁର ଧରି ଗୋଟିଏ ହାତରେ ଘୁରାଇ, ତାଳଗଛର ଶିଖର ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଘୁରାଣରେ ଧେନୁକର ପ୍ରାଣ ନିଷ୍କ୍ରମିତ ହେଲା।
Verse 33
तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिरा: । पार्श्वस्थं कम्पयन् भग्न: स चान्यं सोऽपि चापरम् ॥ ३३ ॥
ତାହାର ଆଘାତରେ ବନର ମହାତାଳଗଛ କମ୍ପିଉଠି ଭାରୀ ଶିଖର ସହିତ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲା; ତାହାର କମ୍ପନରେ ପାଖର ଗଛ ମଧ୍ୟ କମ୍ପି ଭାଙ୍ଗି ଆଉ ଗଛକୁ ଆଘାତ କଲା—ଏଭଳି ଅନେକ ଗଛ କମ୍ପି ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
Verse 34
बलस्य लीलयोत्सृष्टखरदेहहताहता: । तालाश्चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव ॥ ३४ ॥
ଭଗବାନ ବଳରାମଙ୍କ ଲୀଳାରେ ଗଧା-ଦୈତ୍ୟର ଦେହ ଉଚ୍ଚତମ ତାଳଗଛ ଶୀର୍ଷରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହେବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ତାଳଗଛ ମହାବାତରେ ହଲାଇଦିଆ ଭଳି କମ୍ପି ପରସ୍ପର ଆଘାତ କଲେ।
Verse 35
नैतच्चित्रं भगवति ह्यनन्ते जगदीश्वरे । ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पट: ॥ ३५ ॥
ହେ ପରୀକ୍ଷିତ, ଅନନ୍ତ ଜଗଦୀଶ୍ୱର ଭଗବାନ ବଳରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଧେନୁକାସୁରବଧ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ତାନା-ବାନା ସୂତାରେ ବସ୍ତ୍ର ଯେପରି ଓତପ୍ରୋତ, ସେପରି ତାଙ୍କରେ ଓତପ୍ରୋତ ଅଛି।
Verse 36
तत: कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये । क्रोष्टारोऽभ्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हतबान्धवा: ॥ ३६ ॥
ତାପରେ ଧେନୁକାସୁରଙ୍କ ଜ୍ଞାତି ଅନ୍ୟ ଗଧା-ଦୈତ୍ୟମାନେ, ବନ୍ଧୁ ନିହତ ହେବାରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଧାଇଲେ।
Verse 37
तांस्तानापतत: कृष्णो रामश्च नृप लीलया । गृहीतपश्चाच्चरणान् प्राहिणोत्तृणराजसु ॥ ३७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ସେମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଆସୁଥିବାବେଳେ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ ଲୀଳାରେ ଏକେକକୁ ପଛ ପାଦ ଧରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଳଗଛ ଶୀର୍ଷରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 38
फलप्रकरसङ्कीर्णं दैत्यदेहैर्गतासुभि: । रराज भू: सतालाग्रैर्घनैरिव नभस्तलम् ॥ ३८ ॥
ତାପରେ ଫଳର ଢେର ଓ ଭଙ୍ଗା ତାଳଶୀର୍ଷରେ ଜଡିଥିବା ପ୍ରାଣହୀନ ଦୈତ୍ୟଦେହମାନେ ଭୂମିକୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଢାକିଦେଲେ; ଭୂମି ମେଘଶୋଭିତ ଆକାଶ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
Verse 39
तयोस्तत् सुमहत् कर्म निशम्य विबुधादय: । मुमुचु: पुष्पवर्षाणि चक्रुर्वाद्यानि तुष्टुवु: ॥ ३९ ॥
ସେଇ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣି ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଉଚ୍ଚଜୀବମାନେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ, ବାଦ୍ୟ ବଜାଇଲେ ଓ ସ୍ତୁତି-ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଗୁଣଗାନ କଲେ।
Verse 40
अथ तालफलान्यादन्मनुष्या गतसाध्वसा: । तृणं च पशवश्चेरुर्हतधेनुककानने ॥ ४० ॥
ଏବେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଭୟ ଦୂର ହେଲା; ଧେନୁକ ହତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ବନକୁ ଫେରି ସେମାନେ ତାଳଫଳ ଖାଇଲେ। ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ନିର୍ଭୟରେ ଘାସ ଚରିଲେ।
Verse 41
कृष्ण: कमलपत्राक्ष: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्तूयमानोऽनुगैर्गोपै: साग्रजो व्रजमाव्रजत् ॥ ४१ ॥
ତାପରେ କମଳପତ୍ରାକ୍ଷ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ—ଯାହାଙ୍କ ଯଶ ଶୁଣିବା ଓ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା ପରମ ପୁଣ୍ୟ—ଅଗ୍ରଜ ବଳରାମଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଲେ। ପଥେ ଅନୁଗାମୀ ଗୋପବାଳମାନେ ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଗାଇଲେ।
Verse 42
तं गोरजश्छुरितकुन्तलबद्धबर्ह- वन्यप्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम् । वेणुम्क्वणन्तमनुगैरुपगीतकीर्तिं गोप्यो दिदृक्षितदृशोऽभ्यगमन् समेता: ॥ ४२ ॥
ଗୋରଜରେ ଧୂସରିତ କୁନ୍ତଳରେ ମୟୂରପିଚ୍ଛ ବାନ୍ଧି ଓ ବନ୍ୟପୁଷ୍ପ ଶୋଭା ପାଇଥିବା, ମନୋହର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସୁନ୍ଦର ହାସ ସହ, ବେଣୁ ମଧୁର ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା ଏବଂ ସଖାମାନେ ଯାହାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଗାଉଥିଲେ—ସେଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆତୁର ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ଗୋପୀମାନେ ସମେତ ଆଗକୁ ଆସିଲେ।
Verse 43
पीत्वा मुकुन्दमुखसारघमक्षिभृङ्गै- स्तापं जहुर्विरहजं व्रजयोषितोऽह्नि । तत्सत्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं सव्रीडहासविनयं यदपाङ्गमोक्षम् ॥ ४३ ॥
ବ୍ରଜଯୁବତୀମାନେ ଭୃଙ୍ଗ ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ମୁଖମଧୁ ପାନ କରି ଦିନର ବିରହଜନିତ ତାପ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଲଜ୍ଜା, ହାସ ଓ ବିନୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱଦୃଷ୍ଟିକୁ ସତ୍କାର-ରୂପ ଅର୍ଘ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋଷ୍ଠକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 44
तयोर्यशोदारोहिण्यौ पुत्रयो: पुत्रवत्सले । यथाकामं यथाकालं व्यधत्तां परमाशिष: ॥ ४४ ॥
ମାତା ଯଶୋଦା ଓ ମାତା ରୋହିଣୀ, ଦୁଇ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ପରମ ବାତ୍ସଲ୍ୟ ରଖି, ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ଯଥାସମୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଉପହାର ଦେଲେ।
Verse 45
गताध्वानश्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभि: । नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्यस्रग्गन्धमण्डितौ ॥ ४५ ॥
ଗ୍ରାମପଥରେ ଚାଲି ହୋଇଥିବା କ୍ଲାନ୍ତି ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଉବଟନ ଓ ମର୍ଦ୍ଦନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଯୁବ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦୂର ହେଲା। ପରେ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ କରାଗଲା।
Verse 46
जनन्युपहृतं प्राश्य स्वाद्वन्नमुपलालितौ । संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतुर्व्रजे ॥ ४६ ॥
ମାତାମାନେ ଦିଆ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଭୋଜନ ତୃପ୍ତିରେ ଖାଇ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଲାଡ଼ପ୍ୟାର ପାଇ, ସେଇ ଦୁଇ ଭାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇ ବ୍ରଜରେ ସୁଖରେ ନିଦ୍ରାଗତ ହେଲେ।
Verse 47
एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावनचर: क्वचित् । ययौ राममृते राजन् कालिन्दीं सखिभिर्वृत: ॥ ४७ ॥
ହେ ରାଜନ! ଏଭଳି ଭାବେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବୃନ୍ଦାବନରେ ବିହାର କରି ଲୀଳା କରୁଥିଲେ। ଏକଥର ବଳରାମ ବିନା, ସଖାମାନଙ୍କ ଘେରାରେ, ସେ କାଳିନ୍ଦୀ (ଯମୁନା) ନଦୀକୁ ଗଲେ।
Verse 48
अथ गावश्च गोपाश्च निदाघातपपीडिता: । दुष्टं जलं पपुस्तस्यास्तृष्णार्ता विषदूषितम् ॥ ४८ ॥
ସେତେବେଳେ ତୀବ୍ର ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଧୂପରେ ପୀଡ଼ିତ ଗାଈମାନେ ଓ ଗୋପବାଳମାନେ ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ଯମୁନାର ଜଳ ପିଇଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଜଳ ବିଷରେ ଦୂଷିତ ଥିଲା।
Verse 49
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
ବିଷମିଶ୍ରିତ ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିମାତ୍ରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିରେ ଚେତନା ହରାଇ ସମସ୍ତ ଗାଈ ଓ ଗୋପବାଳକ ଜଳତୀରେ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 50
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
ସେମାନଙ୍କୁ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ—ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ନାଥ ନଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ—କରୁଣାକରି ଅମୃତବର୍ଷିଣୀ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ତୁରନ୍ତ ଜୀବନ୍ତ କଲେ।
Verse 51
ते सम्प्रतीतस्मृतय: समुत्थाय जलान्तिकात् । आसन् सुविस्मिता: सर्वे वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ ५१ ॥
ପୁନଃ ସ୍ମୃତି ଓ ଚେତନା ଫେରିଆସିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଗାଈ ଓ ଗୋପବାଳକ ଜଳନିକଟରୁ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲେ ଏବଂ ମହାବିସ୍ମୟରେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 52
अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् । पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मन: ॥ ५२ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତେବେ ଗୋପବାଳକମାନେ ଭାବିଲେ—ଆମେ ବିଷ ପିଇ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମରିଥିଲୁ; କିନ୍ତୁ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ କୃପାଦୃଷ୍ଟିରେ ଆମେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପୁନଃ ଉଠିଦାଁଡ଼ାଇଲୁ।
Frequently Asked Questions
Dhenukāsura’s rule makes Tālavana inaccessible, blocking both human movement and the natural bounty (tāla fruits). Balarāma’s slaying of the ass-demon is poṣaṇa: the Lord removes a violent obstruction so Vraja’s community and animals can live and graze without fear. It also signals that divine play includes real protection—bhakti is nurtured in a world made safe by Bhagavān’s intervention.
The chapter highlights Balarāma as the Lord’s elder brother and the embodiment of strength and support (balam). His leading role displays complementary līlā: Kṛṣṇa and Balarāma jointly protect Vraja, while distinct pastimes showcase different facets of divine agency—Balarāma as the powerful remover of obstacles and Kṛṣṇa as the intimate attractor and merciful protector.
The text states He restored them by His nectarean glance (kṛpā-dṛṣṭi). The theological point is that life is sustained by Bhagavān’s will: even when devotees are overwhelmed by a lethal condition, the Lord—“master of all mystic potency”—can reverse deathlike collapse, demonstrating absolute sovereignty coupled with compassion.
Trees, bees, peacocks, deer, cuckoos, and the Yamunā-Govardhana landscape are depicted as responsive worshipers. They symbolize the dhāma principle: Vṛndāvana is not neutral nature but a sacred realm where all beings participate in īśānukathā through sound (buzzing/singing), gesture (bowing/dancing), and offering (fruits/flowers), mirroring how bhakti permeates creation.