Adhyaya 13

Verse 1

श्रीशुक उवाच साधु पृष्टं महाभाग त्वया भागवतोत्तम । यन्नूतनयसीशस्य श‍ृण्वन्नपि कथां मुहु: ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ ପରୀକ୍ଷିତ, ହେ ଭାଗବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; କାରଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କଥା ନିରନ୍ତର ଶୁଣୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ତାଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ନୂତନ ନୂତନ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରୁଛ।

Verse 2

सतामयं सारभृतां निसर्गो यदर्थवाणीश्रुतिचेतसामपि । प्रतिक्षणं नव्यवदच्युतस्य यत् स्त्रिया विटानामिव साधुवार्ता ॥ २ ॥

ସାରଗ୍ରାହୀ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଏହି—ବାଣୀ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଚେତନାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଚ୍ୟୁତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହିଁ। ସେମାନେ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ କୃଷ୍ଣବାର୍ତ୍ତାକୁ ନୂତନ ନୂତନ ଭାବେ ଆସ୍ୱାଦନ କରି ତାହାରେ ଆସକ୍ତ ରହନ୍ତି; ଯେପରି ଭୋଗାସକ୍ତମାନେ ସ୍ତ୍ରୀବିଷୟକ କଥାରେ ଆସକ୍ତ ଥାନ୍ତି।

Verse 3

श‍ृणुष्वावहितो राजन्नपि गुह्यं वदामि ते । ब्रूयु: स्‍निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ३ ॥

ହେ ରାଜନ, ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଗୁହ୍ୟ ବିଷୟ କହୁଛି। କାରଣ ଗୁରୁମାନେ ସ୍ନେହଭାଜନ, ବିନୀତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଗୋପନ ଓ ଦୁର୍ବୋଧ୍ୟ କଥା ମଧ୍ୟ କହିଦିଅନ୍ତି।

Verse 4

तथाघवदनान्मृत्यो रक्षित्वा वत्सपालकान् । सरित्पुलिनमानीय भगवानिदमब्रवीत् ॥ ४ ॥

ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁରୂପ ଅଘାସୁରର ମୁହଁରୁ ଗୋପବାଳକ ଓ ବଛାମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଦୀତଟକୁ ଆଣି ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 5

अहोऽतिरम्यं पुलिनं वयस्या: स्वकेलिसम्पन्मृदुलाच्छबालुकम् । स्फुटत्सरोगन्धहृतालिपत्रिक- ध्वनिप्रतिध्वानलसद्‌‌‌द्रुमाकुलम् ॥ ५ ॥

ହେ ସଖାମାନେ! ଦେଖ, ଏହି ନଦୀତଟର ପୁଲିନ କେତେ ଅତି ରମ୍ୟ—ଆମ କ୍ରୀଡା ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏଠାର ବାଲୁକା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ମୃଦୁ। ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧରେ ମହୁମାଛି ଓ ପକ୍ଷୀ ଆକର୍ଷିତ, ତାଙ୍କର ଗୁଞ୍ଜନ-କଲରବ ସୁନ୍ଦର ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଛି।

Verse 6

अत्र भोक्तव्यमस्माभिर्दिवारूढं क्षुधार्दिता: । वत्सा: समीपेऽप: पीत्वा चरन्तु शनकैस्तृणम् ॥ ६ ॥

ଦିନ ବହୁତ ଚଢ଼ିଗଲା, ଆମେ ଭୁଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ; ତେଣୁ ଏଠିଏ ଆମେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ବଛାମାନେ ନିକଟରେ ପାଣି ପିଇ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଚରି ଘାସ ଖାଉନ୍ତୁ।

Verse 7

तथेति पाययित्वार्भा वत्सानारुध्य शाद्वले । मुक्त्वा शिक्यानि बुभुजु: समं भगवता मुदा ॥ ७ ॥

“ତଥେତି” ବୋଲି ଗୋପବାଳକମାନେ ବଛାମାନଙ୍କୁ ନଦୀଜଳ ପିଆଇଲେ; ପରେ କୋମଳ ସବୁଜ ଘାସ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ତା’ପରେ ଖାଦ୍ୟ ଝୋଳି ଖୋଲି ଭଗବାନ्‌ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଭୋଜନ କଲେ।

Verse 8

कृष्णस्य विष्वक् पुरुराजिमण्डलै- रभ्यानना: फुल्लद‍ृशो व्रजार्भका: । सहोपविष्टा विपिने विरेजु- श्छदा यथाम्भोरुहकर्णिकाया: ॥ ८ ॥

ବନରେ ବ୍ରଜର ଗୋପବାଳକମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ରଖି ଚାରିପାଖେ ପଙ୍କ୍ତି ପଙ୍କ୍ତି ହୋଇ ବସିଲେ; ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିଗକୁ, ଚକ୍ଷୁ ଆନନ୍ଦରେ ଫୁଲିଥିଲା। ସେମାନେ ଯେପରି ତାମରର କର୍ଣ୍ଣିକାକୁ ଘେରି ପତ୍ର-ପାଖୁଡ଼ି ଶୋଭା ପାଏ, ସେପରି ଶୋଭିତ ହେଲେ।

Verse 9

केचित् पुष्पैर्दलै: केचित्पल्लवैरङ्कुरै: फलै: । शिग्भिस्त्वग्भिर्द‍ृषद्भ‍िश्च बुभुजु: कृतभाजना: ॥ ९ ॥

ଗୋପବାଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଫୁଲକୁ, କେହି ପତ୍ରକୁ, କେହି ପଲ୍ଲବ, ଅଙ୍କୁର ଓ ଫଳକୁ ଥାଳି ଭାବିଲେ; କେହି ଝୁଲିରେ, କେହି ଗଛଛାଲରେ, କେହି ପଥର ଉପରେ ରଖି ଭୋଜନ କଲେ।

Verse 10

सर्वे मिथो दर्शयन्त: स्वस्वभोज्यरुचिं पृथक् । हसन्तो हासयन्तश्चाभ्यवजह्रु: सहेश्वरा: ॥ १० ॥

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ବସି, ନିଜ ନିଜ ଘରୁ ଆଣିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ୱାନ୍ନର ରୁଚି ଏକାପରକୁ ଦେଖାଇଲେ। ପରସ୍ପରର ପ୍ରସାଦ ଚାଖି ସେମାନେ ହସିଲେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହସାଇଲେ।

Verse 11

बिभ्रद् वेणुं जठरपटयो: श‍ृङ्गवेत्रे च कक्षे वामे पाणौ मसृणकवलं तत्फलान्यङ्गुलीषु । तिष्ठन् मध्ये स्वपरिसुहृदो हासयन् नर्मभि: स्वै: स्वर्गे लोके मिषति बुभुजे यज्ञभुग् बालकेलि: ॥ ११ ॥

ଯଜ୍ଞଭୁଗ୍ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବାଳଲୀଳା ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କମର ଓ କସା ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବେଣୁ ଗୁଞ୍ଜି ରଖିଥିଲେ; ବାମ କକ୍ଷରେ ଶୃଙ୍ଗଭେରୀ ଓ ଗୋହାଙ୍କା ଛଡ଼ି। ହାତରେ ଦହି-ଭାତର ମୃଦୁ କବଳ, ଆଙ୍ଗୁଳିମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ୍ୟ ଫଳ ଖଣ୍ଡ। ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟଚକ୍ର ପରି ସଖାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ସମ୍ମୁଖକୁ ଦେଖି, ନିଜ ମଧୁର ପରିହାସରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହସାଇ ହସାଇ ଭୋଜନ କଲେ; ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକର ଦେବମାନେ ବିସ୍ମୟରେ ଦେଖୁଥିଲେ—ଯିଏ କେବଳ ଯଜ୍ଞାର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ବନରେ ସଖାଙ୍କ ସହ ଭୁଞ୍ଜୁଛନ୍ତି।

Verse 12

भारतैवं वत्सपेषु भुञ्जानेष्वच्युतात्मसु । वत्सास्त्वन्तर्वने दूरं विविशुस्तृणलोभिता: ॥ १२ ॥

ହେ ଭାରତବଂଶୀ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ହୃଦୟେ ଧାରଣ କରିଥିବା ଗୋପବାଳମାନେ ବନରେ ଭୋଜନ କରୁଥିବାବେଳେ, ସବୁଜ ତୃଣର ଲୋଭରେ ବତ୍ସମାନେ ଦୂରେ ଅନ୍ତର୍ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 13

तान् द‍ृष्ट्वा भयसन्त्रस्तानूचे कृष्णोऽस्य भीभयम् । मित्राण्याशान्मा विरमतेहानेष्ये वत्सकानहम् ॥ १३ ॥

ମିତ୍ରମାନେ ଭୟରେ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଭୟକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଦେଇଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେମାନଙ୍କ ଭୟ ହରିବାକୁ କହିଲେ—“ମିତ୍ରମାନେ, ତୁମେ ଭୋଜନ ବନ୍ଦ କରନି; ମୁଁ ନିଜେ ଯାଇ ତୁମ ବତ୍ସମାନଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଦେବି।”

Verse 14

इत्युक्त्वाद्रिदरीकुञ्जगह्वरेष्वात्मवत्सकान् । विचिन्वन्भगवान्कृष्ण: सपाणिकवलो ययौ ॥ १४ ॥

ଏହିପରି କହି ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—“ମୁଁ ବଛଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଖୋଜି ଆସୁଛି; ତୁମମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦକୁ ବିଘ୍ନ କରନି।” ପଛେ ହାତରେ ଦହି-ଭାତ ଧରି, ସଖାମାନଙ୍କ ବଛଡ଼ାକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ପର୍ବତ, ଗୁହା, ଝାଡ଼ି ଓ ସଙ୍କୁଚିତ ପଥରେ ସବୁଠି ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ।

Verse 15

अम्भोजन्मजनिस्तदन्तरगतो मायार्भकस्येशितु- र्द्रष्टुं मञ्जु महित्वमन्यदपि तद्वत्सानितो वत्सपान् । नीत्वान्यत्र कुरूद्वहान्तरदधात् खेऽवस्थितो य: पुरा द‍ृष्ट्वाघासुरमोक्षणं प्रभवत: प्राप्त: परं विस्मयम् ॥ १५ ॥

ହେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ଆକାଶସ୍ଥ ଉଚ୍ଚ ଲୋକରେ ବସୁଥିବା କମଳଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଘାସୁର ବଧ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେବା ଲୀଳା ଦେଖି ପରମ ବିସ୍ମୟ ପାଇଥିଲେ। ଏବେ ସେ ଶିଶୁଲୀଳାରେ ଲୀନ ମାୟାମୟ ବାଳକ-ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧୁର ମହିମା ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ, କୃଷ୍ଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ବଛଡ଼ା ଓ ଗୋପବାଳକମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ନେଇ ଲୁଚାଇଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ଶୀଘ୍ରେ କୃଷ୍ଣପ୍ରଭାବରେ ସେ ଜଡ଼ିଯିବେ।

Verse 16

ततो वत्सानद‍ृष्ट्वैत्य पुलिनेऽपि च वत्सपान् । उभावपि वने कृष्णो विचिकाय समन्तत: ॥ १६ ॥

ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ବଛଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ନଦୀତଟକୁ ଫେରିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଗୋପବାଳକମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ବଛଡ଼ା ଓ ବାଳକ—ଦୁହେଁକୁ—ବନରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେପରି କିଛି ବୁଝି ପାରୁନଥିବେ।

Verse 17

क्‍वाप्यद‍ृष्ट्वान्तर्विपिने वत्सान्पालांश्च विश्ववित् । सर्वं विधिकृतं कृष्ण: सहसावजगाम ह ॥ १७ ॥

ବନ ଭିତରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ବଛଡ଼ା ଓ ସେମାନଙ୍କ ପାଳକ ଗୋପବାଳକମାନଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ସର୍ବଜ୍ଞ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହଠାତ୍ ବୁଝିଗଲେ—ଏହା ସବୁ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କୃତ୍ୟ।

Verse 18

तत: कृष्णो मुदं कर्तुं तन्मातृणां च कस्य च । उभयायितमात्मानं चक्रे विश्वकृदीश्वर: ॥ १८ ॥

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଓ ବଛଡ଼ା-ଗୋପବାଳକମାନଙ୍କ ମାଆମାନଙ୍କୁ—ଦୁହେଁକୁ—ଆନନ୍ଦ ଦେବା ପାଇଁ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ସ୍ରଷ୍ଟା ଈଶ୍ୱର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜକୁ ହିଁ ବଛଡ଼ା ଓ ବାଳକ ରୂପେ ବିସ୍ତାର କଲେ।

Verse 19

यावद् वत्सपवत्सकाल्पकवपुर्यावत् कराङ्‌‌घ्र्यादिकं यावद् यष्टिविषाणवेणुदलशिग् यावद् विभूषाम्बरम् । यावच्छीलगुणाभिधाकृतिवयो यावद् विहारादिकं सर्वं विष्णुमयं गिरोऽङ्गवदज: सर्वस्वरूपो बभौ ॥ १९ ॥

ବାସୁଦେବ-ସ୍ୱରୂପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକାସାଥିରେ ଯେତେ ଗୋପବାଳକ ଓ ବଛଡ଼ା ହରାଇଥିଲେ, ସେତେ ସଂଖ୍ୟାରେ ନିଜକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ—ଦେହଲକ୍ଷଣ, ହାତପା ଆଦି ଅଙ୍ଗ, ଲାଠି, ଶିଙ୍ଗ, ବେଣୁ, ଭୋଜନଥଳି, ବସ୍ତ୍ର-ଆଭୂଷଣର ବିନ୍ୟାସ, ନାମ, ବୟସ, ରୂପ, ଗୁଣଶୀଳ ଓ କ୍ରୀଡ଼ା—ସବୁ ଯଥାର୍ଥ। ଏଭଳି କରି ସେ ‘ସମଗ୍ର ଜଗତ ବିଷ୍ଣୁମୟ’ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କଲେ।

Verse 20

स्वयमात्मात्मगोवत्सान् प्रतिवार्यात्मवत्सपै: । क्रीडन्नात्मविहारैश्च सर्वात्मा प्राविशद् व्रजम् ॥ २० ॥

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜେ ଦୁଧା ଓ ଗୋପବାଳକ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ନେତା ରୂପେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଦେଇ, ନିଜ ସହିତ ନିଜେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବା ପରି, ସାଧାରଣ ଭାବେ ଯେପରି କରନ୍ତି ସେପରି ନନ୍ଦମହାରାଜଙ୍କ ବ୍ରଜଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 21

तत्तद्वत्सान्पृथङ्‌नीत्वा तत्तद्गोष्ठे निवेश्य स: । तत्तदात्माभवद् राजंस्तत्तत्सद्म प्रविष्टवान् ॥ २१ ॥

ହେ ରାଜନ୍! କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବଛଡ଼ାକୁ ଅଲଗା କରି ନେଇ ତାହାର ତାହାର ଗୋଶାଳାରେ ରଖିଲେ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋପବାଳକ ହୋଇ ତାହାର ତାହାର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 22

तन्मातरो वेणुरवत्वरोत्थिता उत्थाप्य दोर्भि: परिरभ्य निर्भरम् । स्‍नेहस्‍नुतस्तन्यपय:सुधासवं मत्वा परं ब्रह्म सुतानपाययन् ॥ २२ ॥

ବେଣୁ ଓ ଶିଙ୍ଗର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ସେଇ ବାଳକମାନଙ୍କ ମାଆମାନେ ଘରକାମ ଛାଡ଼ି ସହସା ଉଠିଲେ। ସେମାନେ ପୁଅମାନଙ୍କୁ କୋଳେ ଉଠାଇ ଦୁଇ ହାତରେ ଭଲଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅତ୍ୟଧିକ ସ୍ନେହରେ ଝରୁଥିବା ସ୍ତନ୍ୟକୁ ଅମୃତରସ ଭାବି ପାନ କରାଇଲେ। ପ୍ରକୃତରେ ପରବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ହିଁ ପୁତ୍ର ଭାବି ପ୍ରେମାବେଶରେ ଦୁଧ ପିଆଇଲେ।

Verse 23

ततो नृपोन्मर्दनमज्जलेपना- लङ्काररक्षातिलकाशनादिभि: । संलालित: स्वाचरितै: प्रहर्षयन् सायं गतो यामयमेन माधव: ॥ २३ ॥

ତାପରେ, ହେ ମହାରାଜ! ଲୀଳାକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ମାଧବ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଫେରି ଆସି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋପବାଳକଙ୍କ ଘରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପୂର୍ବବତ୍ ଆଚରଣ କଲେ; ତେଣୁ ମାଆମାନେ ପରମାନନ୍ଦରେ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ତେଲମର୍ଦ୍ଦନ, ସ୍ନାନ, ଚନ୍ଦନଲେପ, ଆଭୂଷଣ, ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ର, ତିଳକ ଓ ଭୋଜନ ଆଦିଦ୍ୱାରା ସେବା କଲେ—ଏଭଳି ଭାବେ ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ହିଁ ସେବିଲେ।

Verse 24

गावस्ततो गोष्ठमुपेत्य सत्वरं हुङ्कारघोषै: परिहूतसङ्गतान् । स्वकान् स्वकान् वत्सतरानपाययन् मुहुर्लिहन्त्य: स्रवदौधसं पय: ॥ २४ ॥

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଗାଈ ଶୀଘ୍ରେ ଗୋଷ୍ଠକୁ ପହଞ୍ଚି ଉଚ୍ଚ ହୁଙ୍କାର ଧ୍ୱନିରେ ନିଜ-ନିଜ ବଛାକୁ ଡାକିଲେ। ବଛା ଆସିବା ସହିତ ମାଆମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଚାଟି ଥଣରୁ ଝରୁଥିବା ଦୁଧ ଭରିପୁରି ପିଆଇଲେ।

Verse 25

गोगोपीनां मातृतास्मिन्नासीत्स्‍नेहर्धिकां विना । पुरोवदास्वपि हरेस्तोकता मायया विना ॥ २५ ॥

ଗୋପୀମାନଙ୍କର କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତି ମାତୃସ୍ନେହ ଆରମ୍ଭରୁ ଥିଲା, ଏବଂ ସେହି ସ୍ନେହ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା। ପୂର୍ବେ ସେମାନେ କୃଷ୍ଣ ଓ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ରଖୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ମାୟାରେ ସେ ଭେଦ ଲୁପ୍ତ ହେଲା।

Verse 26

व्रजौकसां स्वतोकेषु स्‍नेहवल्‍ल्याब्दमन्वहम् । शनैर्नि:सीम ववृधे यथा कृष्णे त्वपूर्ववत् ॥ २६ ॥

ବ୍ରଜବାସୀମାନଙ୍କର ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଲତା ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରତିଦିନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅସୀମ ଭାବେ ବଢ଼ିଲା—ପୂର୍ବେ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତି ଯେପରି ଥିଲା। କାରଣ ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ ରୂପେ କୃଷ୍ଣ ନିଜେ ଥିଲେ; ତେଣୁ ସେହି ପ୍ରେମବୃଦ୍ଧିର କୌଣସି ସୀମା ରହିଲା ନାହିଁ।

Verse 27

इत्थमात्मात्मनात्मानं वत्सपालमिषेण स: । पालयन् वत्सपो वर्षं चिक्रीडे वनगोष्ठयो: ॥ २७ ॥

ଏଭଳି ଭାବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବଛା ଓ ଗୋପବାଳକ ରୂପ ଧାରଣ କରି ନିଜେ ନିଜକୁ ନିଜେ ପାଳନ କଲେ। ବଛାଚରାଇବାର ଛଳରେ ସେ ବନ ଓ ବୃନ୍ଦାବନର ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଲୀଳା କଲେ।

Verse 28

एकदा चारयन् वत्सान्सरामो वनमाविशत् । पञ्चषासु त्रियामासु हायनापूरणीष्वज: ॥ २८ ॥

ଏକ ଦିନ, ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାର ପାଞ୍ଚ-ଛଅ ରାତି ପୂର୍ବରୁ, ଅଜ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବଛାମାନଙ୍କୁ ଚରାଇ ବଳରାମଙ୍କ ସହିତ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 29

ततो विदूराच्चरतो गावो वत्सानुपव्रजम् । गोवर्धनाद्रिशिरसि चरन्त्यो दद‍ृशुस्तृणम् ॥ २९ ॥

ତାପରେ ଗୋବର୍ଧନ ପର୍ବତଶିଖରରେ ଚରୁଥିବା ଗାଈମାନେ ଦୂରରୁ ତଳକୁ ଚାହିଁ ସବୁଜ ତୃଣ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ବ୍ରଜ ସମୀପରେ ନିଜ ବଛାମାନଙ୍କୁ ଚରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।

Verse 30

द‍ृष्ट्वाथ तत्स्‍नेहवशोऽस्मृतात्मा स गोव्रजोऽत्यात्मपदुर्गमार्ग: । द्विपात्ककुद्ग्रीव उदास्यपुच्छो- ऽगाद्धुङ्कृतैरास्रुपया जवेन ॥ ३० ॥

ଗୋବର୍ଧନଶିଖରରୁ ନିଜ ବଛାମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଗାଈମାନେ ସ୍ନେହବଶେ ଆତ୍ମବିସ୍ମୃତ ହେଲେ; ପଥ ଦୁର୍ଗମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗଣିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଇ ପାଦ ଥିବା ପରି ବେଗରେ ଦୌଡ଼ିଲେ; ଥନ ଦୁଧରେ ଭରି ଝରୁଥିଲା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ପୁଛ ଉଠିଥିଲା, ଗଳା ସହ କକୁଦ ହଲୁଥିଲା; ହୁଙ୍କାର ଓ ଅଶ୍ରୁ ସହ ଶୀଘ୍ର ବଛାମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 31

समेत्य गावोऽधो वत्सान् वत्सवत्योऽप्यपाययन् । गिलन्त्य इव चाङ्गानि लिहन्त्य: स्वौधसं पय: ॥ ३१ ॥

ତଳକୁ ଆସି ଗାଈମାନେ ବଛାମାନଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ। ନୂଆ ବଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହବୃଦ୍ଧିରେ ପୁରୁଣା ବଛାମାନଙ୍କୁ ଥନରୁ ଦୁଧ ପିଆଇଲେ; ପରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଦେହ ଚାଟିଲେ, ଯେନେ ଗିଳି ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ।

Verse 32

गोपास्तद्रोधनायासमौघ्यलज्जोरुमन्युना । दुर्गाध्वकृच्छ्रतोऽभ्येत्य गोवत्सैर्दद‍ृशु: सुतान् ॥ ३२ ॥

ଗୋପମାନେ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ଏକାସାଥିରେ ଲଜ୍ଜିତ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଦୁର୍ଗମ ପଥକୁ ଭାରି କଷ୍ଟରେ ଅତିକ୍ରମ କରି ତଳକୁ ଆସି, ଗୋବଛାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ମହାସ୍ନେହରେ ଆବୃତ ହେଲେ।

Verse 33

तदीक्षणोत्प्रेमरसाप्लुताशया जातानुरागा गतमन्यवोऽर्भकान् । उदुह्य दोर्भि: परिरभ्य मूर्धनि घ्राणैरवापु: परमां मुदं ते ॥ ३३ ॥

ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ଗୋପମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତ ପିତୃପ୍ରେମରସରେ ପ୍ଲାବିତ ହେଲା। ଅନୁରାଗ ଜାଗିଲା, କ୍ରୋଧ ଲୁପ୍ତ ହେଲା। ସେମାନେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ବାହୁରେ ଉଠାଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି ପରମ ମୁଦିତା ଲାଭ କଲେ।

Verse 34

तत: प्रवयसो गोपास्तोकाश्लेषसुनिर्वृता: । कृच्छ्राच्छनैरपगतास्तदनुस्मृत्युदश्रव: ॥ ३४ ॥

ତାପରେ ବୟୋବୃଦ୍ଧ ଗୋପମାନେ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପରମ ସ୍ନେହରେ ପରିତୃପ୍ତ ହେଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ଓ ଅନିଚ୍ଛାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆଲିଙ୍ଗନ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଫେରିଗଲେ; କିନ୍ତୁ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ ଚକୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା।

Verse 35

व्रजस्य राम: प्रेमर्धेर्वीक्ष्यौत्कण्ठ्यमनुक्षणम् । मुक्तस्तनेष्वपत्येष्वप्यहेतुविदचिन्तयत् ॥ ३५ ॥

ପ୍ରେମ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାରୁ ବ୍ରଜର ଗାଈମାନେ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ଏମିତି ବଛୁଆମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ଆସକ୍ତି ଦେଖାଉଥିଲେ, ଯେମାନେ ବଡ଼ ହୋଇ ସ୍ତନପାନ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି ବଳରାମ କାରଣ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ମନେମନେ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 36

किमेतदद्भ‍ुतमिव वासुदेवेऽखिलात्मनि । व्रजस्य सात्मनस्तोकेष्वपूर्वं प्रेम वर्धते ॥ ३६ ॥

ଏହା କି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା! ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେପରି ପ୍ରେମ, ସେହିପରି ବ୍ରଜବାସୀ ସମସ୍ତଙ୍କର—ମୋର ମଧ୍ୟ—ଏହି ପିଲାମାନେ ଓ ବଛୁଆମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ପ୍ରେମ ବଢ଼ୁଛି।

Verse 37

केयं वा कुत आयाता दैवी वा नार्युतासुरी । प्रायो मायास्तु मे भर्तुर्नान्या मेऽपि विमोहिनी ॥ ३७ ॥

ଏହି ମାୟାଶକ୍ତି କିଏ, ଏବଂ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ଏହା ଦେବୀ କି ଅସୁରୀ? ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ମାୟା; କାରଣ ମୋତେ ମୋହିତ କରିପାରିବା ଅନ୍ୟ କିଏ?

Verse 38

इति सञ्चिन्त्य दाशार्हो वत्सान्सवयसानपि । सर्वानाचष्ट वैकुण्ठं चक्षुषा वयुनेन स: ॥ ३८ ॥

ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ଦାଶାର୍ହ ବଳରାମ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଏହି ସମସ୍ତ ବଛୁଆ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସଖାମାନେ—ସବୁ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ରୂପବିସ୍ତାର।

Verse 39

नैते सुरेशा ऋषयो न चैते त्वमेव भासीश भिदाश्रयेऽपि । सर्वं पृथक्त्वं निगमात् कथं वदे- त्युक्तेन वृत्तं प्रभुणा बलोऽवैत् ॥ ३९ ॥

ବଳଦେବ କହିଲେ—ହେ ପରମ ନିୟନ୍ତା! ଏମାନେ ନ ଦେବେଶ, ନ ନାରଦାଦି ଋଷି। ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଭେଦର ଆଶ୍ରୟରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଏକା ନାନା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ—ବଛଡ଼ା ଓ ଗୋପବାଳ ରୂପେ। ଦୟାକରି ଏହି ରହସ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହ। ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ ଓ ବଳରାମ ବୁଝିଲେ।

Verse 40

तावदेत्यात्मभूरात्ममानेन त्रुट्यनेहसा । पुरोवदाब्दं क्रीडन्तं दद‍ृशे सकलं हरिम् ॥ ४० ॥

ତେବେ ଆତ୍ମଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ସମୟମାନ ଅନୁସାରେ ଏକ କ୍ଷଣରେ ଫେରିଲେ। ମାନବ ମାପରେ ପୂରା ଏକ ବର୍ଷ ବିତିଗଲା ସତ୍ତ୍ୱେ ଭଗବାନ୍ ହରି (କୃଷ୍ଣ) ପୂର୍ବବତ୍ ବାଳକ ଓ ବଛଡ଼ାମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବାକୁ ସେ ଦେଖିଲେ।

Verse 41

यावन्तो गोकुले बाला: सवत्सा: सर्व एव हि । मायाशये शयाना मे नाद्यापि पुनरुत्थिता: ॥ ४१ ॥

ବ୍ରହ୍ମା ମନେ ଭାବିଲେ—ଗୋକୁଳରେ ଯେତେ ବାଳକ ଓ ବଛଡ଼ା ଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ମୋ ମାୟାଶକ୍ତିର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଆଇ ରଖିଛି; ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଉଠିନାହାନ୍ତି।

Verse 42

इत एतेऽत्र कुत्रत्या मन्मायामोहितेतरे । तावन्त एव तत्राब्दं क्रीडन्तो विष्णुना समम् ॥ ४२ ॥

ତେବେ ଏମାନେ ଏଠାରେ କେଉଁଠୁ ଆସିଲେ? ଏମାନେ ମୋ ମାୟାରେ ମୋହିତ ସେମାନେ ନୁହେଁ। ସେତେଇ ସଂଖ୍ୟକ ବାଳକ ଓ ବଛଡ଼ା ସେଠାରେ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ବିଷ୍ଣୁ (କୃଷ୍ଣ) ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଛନ୍ତି। ଏମାନେ କିଏ? କେଉଁଠୁ ଆସିଲେ?

Verse 43

एवमेतेषु भेदेषु चिरं ध्यात्वा स आत्मभू: । सत्या: के कतरे नेति ज्ञातुं नेष्टे कथञ्चन ॥ ४३ ॥

ଏଭଳି ଦୁଇଟି ପୃଥକ୍ ଗୋଷ୍ଠୀର ଭେଦ ବିଷୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତା କଲେ। କିଏ ସତ୍ୟ, କିଏ ଅସତ୍ୟ—ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ବୁଝି ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 44

एवं सम्मोहयन् विष्णुं विमोहं विश्वमोहनम् । स्वयैव माययाजोऽपि स्वयमेव विमोहित: ॥ ४४ ॥

ଏହିପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ବିଶ୍ୱମୋହନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ଚାହିଁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ମାୟାରେ ନିଜେ ମୋହିତ ହେଲେ।

Verse 45

तम्यां तमोवन्नैहारं खद्योतार्चिरिवाहनि । महतीतरमायैश्यं निहन्त्यात्मनि युञ्जत: ॥ ४५ ॥

ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ରାତିରେ ହିମର ଅନ୍ଧକାର ଓ ଦିନାଲୋକରେ ଜୁଗନୁର ଆଲୋକ ମୂଲ୍ୟହୀନ, ସେପରି ମହାଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ କ୍ଷୁଦ୍ରଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତି କିଛି କରିପାରେନି; ଉଲଟେ ସେଇ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଏ।

Verse 46

तावत् सर्वे वत्सपाला: पश्यतोऽजस्य तत्क्षणात् । व्यद‍ृश्यन्त घनश्यामा: पीतकौशेयवासस: ॥ ४६ ॥

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେଇ କ୍ଷଣରେ ସମସ୍ତ ବଛଡ଼ା ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଚରାଉଥିବା ବାଳକମାନେ ଘନଶ୍ୟାମ ବର୍ଣ୍ଣର ଏବଂ ପୀତ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 47

चतुर्भुजा: शङ्खचक्रगदाराजीवपाणय: । किरीटिन: कुण्डलिनो हारिणो वनमालिन: ॥ ४७ ॥ श्रीवत्साङ्गददोरत्नकम्बुकङ्कणपाणय: । नूपुरै: कटकैर्भाता: कटिसूत्राङ्गुलीयकै: ॥ ४८ ॥

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଚତୁର୍ଭୁଜ; ହାତରେ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ମସ୍ତକରେ କିରୀଟ, କାନରେ କୁଣ୍ଡଳ, ଗଳାରେ ହାର ଓ ବନମାଳା। ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, ବାହୁରେ ଅଙ୍ଗଦ, କଣ୍ଠରେ କୌସ୍ତୁଭମଣି ଓ ଶଙ୍ଖରେଖା ପରି ତ୍ରିରେଖା, କଳାଇରେ କଙ୍କଣ, ପାଦରେ ନୂପୁର, କଟିରେ କଟିସୂତ୍ର ଓ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଅଙ୍ଗୁଠି—ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଥିଲେ।

Verse 48

चतुर्भुजा: शङ्खचक्रगदाराजीवपाणय: । किरीटिन: कुण्डलिनो हारिणो वनमालिन: ॥ ४७ ॥ श्रीवत्साङ्गददोरत्नकम्बुकङ्कणपाणय: । नूपुरै: कटकैर्भाता: कटिसूत्राङ्गुलीयकै: ॥ ४८ ॥

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଚତୁର୍ଭୁଜ; ହାତରେ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ମସ୍ତକରେ କିରୀଟ, କାନରେ କୁଣ୍ଡଳ, ଗଳାରେ ହାର ଓ ବନମାଳା। ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, ବାହୁରେ ଅଙ୍ଗଦ, କଣ୍ଠରେ କୌସ୍ତୁଭମଣି ଓ ଶଙ୍ଖରେଖା ପରି ତ୍ରିରେଖା, କଳାଇରେ କଙ୍କଣ, ପାଦରେ ନୂପୁର, କଟିରେ କଟିସୂତ୍ର ଓ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଅଙ୍ଗୁଠି—ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଥିଲେ।

Verse 49

आङ्‍‍घ्रिमस्तकमापूर्णास्तुलसीनवदामभि: । कोमलै: सर्वगात्रेषु भूरिपुण्यवदर्पितै: ॥ ४९ ॥

ତାଙ୍କର ପାଦରୁ ମସ୍ତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ କୋମଳ ନବ ତୁଳସୀପତ୍ରମାଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୋଭିତ ଥିଲା; ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନ ଭଳି ପରମ ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ଲୀନ ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରଭୁପୂଜାରେ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ।

Verse 50

चन्द्रिकाविशदस्मेरै: सारुणापाङ्गवीक्षितै: । स्वकार्थानामिव रज:सत्त्वाभ्यां स्रष्टृपालका: ॥ ५० ॥

ବଢୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ପରି ନିର୍ମଳ ହାସ୍ୟ ଓ ଲାଲିମାମୟ ଚକ୍ଷୁର ପାର୍ଶ୍ୱଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେହି ବିଷ୍ଣୁମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ମନେ ରଜଃ-ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନ କରୁଥିଲେ।

Verse 51

आत्मादिस्तम्बपर्यन्तैर्मूर्तिमद्भ‍िश्चराचरै: । नृत्यगीताद्यनेकार्है: पृथक्पृथगुपासिता: ॥ ५१ ॥

ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତୃଣସ୍ତମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଉପାସନା ଉପାୟରେ ସେହି ବିଷ୍ଣୁମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ।

Verse 52

अणिमाद्यैर्महिमभिरजाद्याभिर्विभूतिभि: । चतुर्विंशतिभिस्तत्त्वै: परीता महदादिभि: ॥ ५२ ॥

ସମସ୍ତ ବିଷ୍ଣୁମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ଅଣିମା-ସିଦ୍ଧି ଆଦି ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଅଜା ଆଦି ଯୋଗଶକ୍ତି, ଏବଂ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିର ଚତୁର୍ବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱଦ୍ୱାରା ଚାରିଦିଗରୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଥିଲେ।

Verse 53

कालस्वभावसंस्कारकामकर्मगुणादिभि: । स्वमहिध्वस्तमहिभिर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिता: ॥ ५३ ॥

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିଲେ—କାଳ, ସ୍ୱଭାବ, ସଂସ୍କାର, କାମ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣମାନେ; ଯାହାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରଭୁଶକ୍ତିର ଅଧୀନ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିର୍ବଳ ହୋଇଥିଲା—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେହି ବିଷ୍ଣୁମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ।

Verse 54

सत्यज्ञानानन्तानन्दमात्रैकरसमूर्तय: । अस्पृष्टभूरिमाहात्म्या अपि ह्युपनिषद्‍‌द‍ृशाम् ॥ ५४ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ-ମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ସତ୍ୟ-ଜ୍ଞାନ-ଅନନ୍ତ-ଆନନ୍ଦମୟ ଏକରସ ସ୍ୱରୂପ, କାଳପ୍ରଭାବାତୀତ। ତାଙ୍କର ଅପାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପନିଷଦ୍-ଦର୍ଶୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 55

एवं सकृद् ददर्शाज: परब्रह्मात्मनोऽखिलान् । यस्य भासा सर्वमिदं विभाति सचराचरम् ॥ ५५ ॥

ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମା ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ଯାହାଙ୍କ ତେଜରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ୍ ପ୍ରକାଶିତ। ସେହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ବଛଡ଼ା ଓ ବାଳକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିସ୍ତାର ରୂପେ ଦେଖିଲେ।

Verse 56

ततोऽतिकुतुकोद्‌वृत्यस्तिमितैकादशेन्द्रिय: । तद्धाम्नाभूदजस्तूष्णीं पूर्देव्यन्तीव पुत्रिका ॥ ५६ ॥

ତାପରେ ସେହି ବିଷ୍ଣୁ-ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଦୀପ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସ୍ତମ୍ଭିତ ହୋଇଗଲା, ପରମାନନ୍ଦରେ ସେ ନିରବ ହେଲେ—ଗ୍ରାମଦେବୀ ସମ୍ମୁଖରେ ମାଟିର ପୁତୁଳି ପରି।

Verse 57

इतीरेशेऽतर्क्ये निजमहिमनि स्वप्रमितिके परत्राजातोऽतन्निरसनमुखब्रह्मकमितौ । अनीशेऽपि द्रष्टुं किमिदमिति वा मुह्यति सति चच्छादाजो ज्ञात्वा सपदि परमोऽजाजवनिकाम् ॥ ५७ ॥

ପରବ୍ରହ୍ମ ମନୋତର୍କର ଅତୀତ, ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ, ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ଥିତ ଏବଂ ମାୟାର ପରେ। ବେଦଶିରୋମଣି ଉପନିଷଦମାନେ ଅସଙ୍ଗତ ଜ୍ଞାନକୁ ଖଣ୍ଡନ କରି ତାହାଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏମିତି ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା ଯେତେବେଳେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ବିଷ୍ଣୁରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ସରସ୍ୱତୀପତି ବ୍ରହ୍ମା ‘ଏହା କ’ଣ?’ ବୋଲି ମୋହିତ ହୋଇ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଜାଣି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଯୋଗମାୟାର ପରଦା ହଟାଇଦେଲେ।

Verse 58

ततोऽर्वाक्प्रतिलब्धाक्ष: क: परेतवदुत्थित: । कृच्छ्रादुन्मील्य वै द‍ृष्टीराचष्टेदं सहात्मना ॥ ५८ ॥

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାହ୍ୟଚେତନା ପୁନଃ ଫେରିଲା; ମୃତ ଲୋକ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ଉଠିବା ପରି ସେ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲେ। ବହୁ କଷ୍ଟରେ ଆଖି ଖୋଲି, ନିଜ ସହିତ ଏହି ଜଗତକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 59

सपद्येवाभित: पश्यन् दिशोऽपश्यत्पुर:स्थितम् । वृन्दावनं जनाजीव्यद्रुमाकीर्णं समाप्रियम् ॥ ५९ ॥

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖିବା ସହିତେ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଦେଖିଲେ—ଜନମାନଙ୍କ ଜୀବିକାର ଆଧାର ଗଛମାନେ ଭରିଥିଲେ, ଏବଂ ସବୁ ଋତୁରେ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରିୟ ଥିଲା।

Verse 60

यत्र नैसर्गदुर्वैरा: सहासन् नृमृगादय: । मित्राणीवाजितावासद्रुतरुट्‌‌तर्षकादिकम् ॥ ६० ॥

ବୃନ୍ଦାବନ ହେଉଛି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଧାମ; ସେଠାରେ ନ ଭୁଖ, ନ କ୍ରୋଧ, ନ ତୃଷ୍ଣା। ସ୍ୱଭାବତଃ ଶତ୍ରୁ ଥିବା ମଣିଷ ଓ ଭୟଙ୍କର ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଅତିନ୍ଦ୍ରିୟ ମିତ୍ରତାରେ ସହବାସ କରନ୍ତି।

Verse 61

तत्रोद्वहत् पशुपवंशशिशुत्वनाट्यं ब्रह्माद्वयं परमनन्तमगाधबोधम् । वत्सान् सखीनिव पुरा परितो विचिन्व- देकं सपाणिकवलं परमेष्ठ्यचष्ट ॥ ६१ ॥

ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ—ଯିଏ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ-ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଓ ଅନନ୍ତ—ଗୋପକୁଳରେ ଶିଶୁ-ଲୀଳା ଧାରଣ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଏକାକୀ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ହାତରେ ଅନ୍ନକବଳ ନେଇ, ବଛା ଓ ଗୋପସଖାମାନଙ୍କୁ ସବୁଦିଗରେ ଖୋଜୁଥିଲେ।

Verse 62

द‍ृष्ट्वा त्वरेण निजधोरणतोऽवतीर्य पृथ्व्यां वपु: कनकदण्डमिवाभिपात्य । स्पृष्ट्वा चतुर्मुकुटकोटिभिरङ्‍‍घ्रियुग्मं नत्वा मुदश्रुसुजलैरकृताभिषेकम् ॥ ६२ ॥

ଏହା ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ତୁରନ୍ତ ନିଜ ହଂସବାହନରୁ ଅବତରିଲେ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡ ପରି ପୃଥିବୀରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ିଲେ। ଚାରି ମସ୍ତକର ମୁକୁଟ ଶିଖରଦ୍ୱାରା ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପ୍ରଣାମ କରୁ କରୁ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁର ଜଳରେ ସେହି ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ଅଭିଷେକ କଲେ।

Verse 63

उत्थायोत्थाय कृष्णस्य चिरस्य पादयो: पतन् । आस्ते महित्वं प्राग्द‍ृष्टं स्मृत्वा स्मृत्वा पुन: पुन: ॥ ६३ ॥

ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦରେ ପୁନଃପୁନଃ ଉଠି ଆଉ ପୁନଃ ପଡ଼ୁଥିଲେ। ଏମାତ୍ର ଦେଖିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମାକୁ ବାରମ୍ବାର ସ୍ମରଣ କରି ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 64

शनैरथोत्थाय विमृज्य लोचने मुकुन्दमुद्वीक्ष्य विनम्रकन्धर: । कृताञ्जलि: प्रश्रयवान् समाहित: सवेपथुर्गद्गदयैलतेलया ॥ ६४ ॥ ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् । स्थाने स्थिता: श्रुतिगतां तनुवाङ्‌मनोभि- र्ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसि तैस्त्रिलोक्याम् ॥

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଧୀରେ ଧୀରେ ଉଠି, ଆଖି ପୁଛି, ମୁକୁନ୍ଦ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉପରକୁ ଚାହିଁଲେ। ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ହାତ ଯୋଡି, ମନ ଏକାଗ୍ର ଓ ଦେହ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ବିନୟ ସହ ସ୍ତୁତି କଲେ।