Adhyaya 10
The Deliverance of Nalakūvara and Maṇigrīva (Yamala-Arjuna Līlā Prelude and Culmination)
ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଶୁକଦେବ କହନ୍ତି—କୁବେରଙ୍କ ପୁତ୍ର ନଳକୂବର ଓ ମଣିଗ୍ରୀବ କାହିଁକି ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ଶାପ ପାଇଲେ। କୈଲାସ ନିକଟ ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟର ଉଦ୍ୟାନରେ ସେମାନେ ବାରୁଣୀ ମଦ ଓ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ନାରଦଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ନଗ୍ନ ରହିଲେ; ଦାସୀମାନେ ଲଜ୍ଜାରେ ଢାକିଲେ। ପ୍ରତିଶୋଧ ନୁହେଁ, କୃପାରୁ ନାରଦ ଧନଜନିତ ମୋହ—ଅହଂକାର, କ୍ରୂରତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦାସ୍ୟ—ଦେଖି ସଂଶୋଧନ ଶାପ ଦେଲେ: ସେମାନେ ଯମଳ-ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷ ହେବେ, ପତନସ୍ମୃତି ରହିବ, ଏବଂ ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ଭକ୍ତି ପାଇବେ। ପରେ ଦାମୋଦର ଲୀଳା ପରେ ଉଖଳରେ ବନ୍ଧା ବାଳକୃଷ୍ଣ ଦୁଇ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଗଲେ; ଉଖଳ ଅଟକିଗଲା, ସେ ମହାବଳେ ଟାଣି ଦୁହେଁକୁ ଉପାଡ଼ିଦେଲେ। ତେବେ ଦୁଇ ଦେବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରମତ୍ୱ ସ୍ତୁତି କଲେ; ଭଗବାନ ସାଧୁସଙ୍ଗର ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ କରିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ—ବ୍ରଜଲୀଳା ଆଗକୁ ବଢ଼େ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच कथ्यतां भगवन्नेतत्तयो: शापस्य कारणम् । यत्तद् विगर्हितं कर्म येन वा देवर्षेस्तम: ॥ १ ॥
ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ସେମାନଙ୍କ ଶାପର କାରଣ କହନ୍ତୁ। ଏମିତି କେଉଁ ନିନ୍ଦ୍ୟ କର୍ମ ଥିଲା ଯେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ?
Verse 2
श्रीशुक उवाच रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ । कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ ॥ २ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णितलोचनौ । स्त्रीजनैरनुगायद्भिश्चेरतु: पुष्पिते वने ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ହେ ରାଜା, କୁବେରଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଚର ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବିତ ଥିଲେ। କୈଲାସର ରମ୍ୟ ଉପବନରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରେ ମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ବାରୁଣୀ ମଦିରା ପିଇ; ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପଛରୁ ଗାଇଥିବା ସହ ପୁଷ୍ପିତ ବନରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ନଶାରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଘୂରୁଥିଲା।
Verse 3
श्रीशुक उवाच रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ । कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ ॥ २ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णितलोचनौ । स्त्रीजनैरनुगायद्भिश्चेरतु: पुष्पिते वने ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ହେ ରାଜା, କୁବେରଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଚର ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବିତ ଥିଲେ। କୈଲାସର ରମ୍ୟ ଉପବନରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରେ ମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ବାରୁଣୀ ମଦିରା ପିଇ; ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପଛରୁ ଗାଇଥିବା ସହ ପୁଷ୍ପିତ ବନରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ନଶାରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଘୂରୁଥିଲା।
Verse 4
अन्त: प्रविश्य गङ्गायामम्भोजवनराजिनि । चिक्रीडतुर्युवतिभिर्गजाविव करेणुभि: ॥ ४ ॥
ମନ୍ଦାକିନୀ-ଗଙ୍ଗାର ଜଳଭିତରେ, ଯେଉଁଠି କମଳବନର ଶ୍ରେଣୀ ଥିଲା, କୁବେରଙ୍କ ସେ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ସହ ଏମିତି କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଜଳରେ ଦୁଇ ଗଜରାଜ ନିଜ କରେଣୁମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 5
यदृच्छया च देवर्षिर्भगवांस्तत्र कौरव । अपश्यन्नारदो देवौ क्षीबाणौ समबुध्यत ॥ ५ ॥
ହେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ସେଇ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ସଯୋଗରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ଭାବେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ମଦମତ୍ତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଘୁରୁଥିବା ଦେଖି ସେ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିଲେ।
Verse 6
तं दृष्ट्वा व्रीडिता देव्यो विवस्त्रा: शापशङ्किता: । वासांसि पर्यधु: शीघ्रं विवस्त्रौ नैव गुह्यकौ ॥ ६ ॥
ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବତାଙ୍କ ନଗ୍ନ କନ୍ୟାମାନେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ଓ ଶାପଭୟରେ ଶୀଘ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଲେ। କିନ୍ତୁ କୁବେରଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଏହା କଲେ ନାହିଁ; ନାରଦଙ୍କୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ନଗ୍ନ ରହିଲେ।
Verse 7
तौ दृष्ट्वा मदिरामत्तौ श्रीमदान्धौ सुरात्मजौ । तयोरनुग्रहार्थाय शापं दास्यन्निदं जगौ ॥ ७ ॥
ସେଇ ଦୁଇ ଦେବପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନଗ୍ନ, ମଦମତ୍ତ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ମିଥ୍ୟା ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ଦେଖି ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ କୃପା କରିବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ଶାପ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ଏବଂ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 8
श्रीनारद उवाच न ह्यन्यो जुषतो जोष्यान्बुद्धिभ्रंशो रजोगुण: । श्रीमदादाभिजात्यादिर्यत्र स्त्री द्यूतमासव: ॥ ८ ॥
ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ—ଭୌତିକ ଭୋଗର ସମସ୍ତ ଆକର୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ଧନର ଆକର୍ଷଣ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ମୋହିତ କରେ; ଏହା ସୁନ୍ଦର ଦେହ, ଉଚ୍ଚକୁଳ ଜନ୍ମ ଓ ବିଦ୍ୟାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଳବତୀ। ଅଶିକ୍ଷିତ ହୋଇ ଧନମଦରେ ଫୁଲିଲେ ମଣିଷ ଧନକୁ ମଦ, ନାରୀ ଓ ଜୁଆରେ ବ୍ୟୟ କରେ।
Verse 9
हन्यन्ते पशवो यत्र निर्दयैरजितात्मभि: । मन्यमानैरिमं देहमजरामृत्यु नश्वरम् ॥ ९ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁନଥିବା ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଧନ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚକୁଳ ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ନିଜ ନଶ୍ୱର ଦେହକୁ—ଯାହାକୁ ସେମାନେ ଅଜର-ଅମର ଭାବନ୍ତି—ପାଳିବା ପାଇଁ ଦୟାହୀନ ଭାବେ ଦୀନ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି।
Verse 10
देवसंज्ञितमप्यन्ते कृमिविड्भस्मसंज्ञितम् । भूतध्रुक्तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यत: ॥ १० ॥
ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ଦେହାଭିମାନରେ ମଣିଷ ନିଜକୁ ବଡ଼ ଲୋକ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ରାଜା କିମ୍ବା ଦେବତା ସମାନ ଭାବେ; କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଏହି ଦେହ କୀଟର ଆହାର, ମଳ କିମ୍ବା ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ଦେହସୁଖ ପାଇଁ ଦୀନ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରୁଥିବା ଲୋକ ପରଜନ୍ମ ଦୁଃଖ ଜାଣେନାହିଁ; ପାପୀ ନରକରେ ପଡ଼ି କର୍ମଫଳ ଭୋଗେ।
Verse 11
देह: किमन्नदातु: स्वं निषेक्तुर्मातुरेव च । मातु: पितुर्वा बलिन: क्रेतुरग्ने: शुनोऽपि वा ॥ ११ ॥
ଏହି ଦେହ କାହାର—ଅନ୍ନଦାତାର, ନିଜର, ପିତାର, ମାତାର କିମ୍ବା ମାତାମହର? ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯାଉଥିବା ଲୋକର, କିଣିଥିବା ସ୍ୱାମୀର, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ଦହନ କରୁଥିବା ପୁଅମାନଙ୍କର? ଯଦି ଦହନ ନହୁଏ, ତେବେ କୁକୁରମାନଙ୍କର ଆହାର? ଏତେ ଦାବିଦାର ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ଅଧିକାରୀ କିଏ—ଏହା ନ ଜାଣି ପାପରେ ଦେହ ପୋଷଣ ଭଲ ନୁହେଁ।
Verse 12
एवं साधारणं देहमव्यक्तप्रभवाप्ययम् । को विद्वानात्मसात्कृत्वा हन्ति जन्तूनृतेऽसत: ॥ १२ ॥
ଏହି ଦେହ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପୁଣି ସେହି ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କର ସାଧାରଣ ସମ୍ପତ୍ତି। ଏମିତି ଥିଲେ କିଏ ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ‘ମୋର’ ବୋଲି ଧରି, ଏହାକୁ ପୋଷିବା ପାଇଁ ଇଚ୍ଛାମତେ ପ୍ରାଣୀହତ୍ୟା ପରି ପାପ କରିବ? ଏପରି ପାପ ମୂଢ଼ ଲୋକ ମାତ୍ର କରେ।
Verse 13
असत: श्रीमदान्धस्य दारिद्रयं परमञ्जनम् । आत्मौपम्येन भूतानि दरिद्र: परमीक्षते ॥ १३ ॥
ଅସତ୍ ଏବଂ ଧନମଦରେ ଅନ୍ଧ ମୂଢ଼ମାନେ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟକୁ ଫେରାଇ ଦେବା ହିଁ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁର ପରମ ଅଞ୍ଜନ। ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ନିଜ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରି ଆତ୍ମ-ଉପମାରେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଦେଖେ ଏବଂ ଅନ୍ୟେ ନିଜ ପରି ପୀଡ଼ା ଭୋଗୁନ୍ତୁ ନାହିଁ ବୋଲି ଚାହେ।
Verse 14
यथा कण्टकविद्धाङ्गो जन्तोर्नेच्छति तां व्यथाम् । जीवसाम्यं गतो लिङ्गैर्न तथाविद्धकण्टक: ॥ १४ ॥
ଯେପରି କଣ୍ଟକରେ ବିଦ୍ଧ ଦେହ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି ସେମାନଙ୍କ ବେଦନା ବୁଝିପାରେ; ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ସମସ୍ତଙ୍କର ସମାନ ବୋଲି ଜାଣି ସେ ଅନ୍ୟକୁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ଚାହେନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେ କେବେ କଣ୍ଟକରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ, ସେ ଏହି ବେଦନା ବୁଝିପାରେନାହିଁ।
Verse 15
दरिद्रो निरहंस्तम्भो मुक्त: सर्वमदैरिह । कृच्छ्रं यदृच्छयाप्नोति तद्धि तस्य परं तप: ॥ १५ ॥
ଦରିଦ୍ର ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଭୋଗ ପାଇଁ ଧନ ନଥାଏ, ତେଣୁ ସେ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ତପ-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭୋଗେ; ତାହାର ମିଥ୍ୟା ଗର୍ବ ନଶିଯାଏ। ଅନ୍ନ-ବସ୍ତ୍ର-ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ ବିଧିର କୃପାରେ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ହିଁ ତାହାର ପରମ ତପ; ଏହା ତାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ କରେ।
Verse 16
नित्यं क्षुत्क्षामदेहस्य दरिद्रस्यान्नकाङ्क्षिण: । इन्द्रियाण्यनुशुष्यन्ति हिंसापि विनिवर्तते ॥ १६ ॥
ନିତ୍ୟ ଭୁଖରେ କ୍ଷୀଣ ଦେହ ଥିବା ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଅନ୍ନ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି କରି କ୍ରମେ ଅଧିକ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ। ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତି ନଥିବାରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱତଃ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ହିଂସା-ଇର୍ଷ୍ୟାର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରୁକିଯାଏ; ଏଭଳି ସେ ସାଧୁମାନଙ୍କ ସ୍ୱେଚ୍ଛା-ତପର ଫଳକୁ ଅନାୟାସେ ପାଏ।
Verse 17
दरिद्रस्यैव युज्यन्ते साधव: समदर्शिन: । सद्भि: क्षिणोति तं तर्षं तत आराद्विशुद्ध्यति ॥ १७ ॥
ସମଦର୍ଶୀ ସାଧୁମାନେ ଦରିଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସହଜରେ ସଙ୍ଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଧନୀଙ୍କ ସହ ନୁହେଁ। ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଦରିଦ୍ରଙ୍କ ଭୌତିକ ତୃଷ୍ଣା ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଏବଂ ହୃଦୟଗଭୀରର ମଲିନତା ଧୋଇଯାଇ ସେ ଶୀଘ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 18
साधूनां समचित्तानां मुकुन्दचरणैषिणाम् । उपेक्ष्यै: किं धनस्तम्भैरसद्भिरसदाश्रयै: ॥ १८ ॥
ସମଚିତ୍ତ ସାଧୁମାନେ ମୁକୁନ୍ଦ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ଚରଣକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦିନରାତି ତାଙ୍କୁ ହିଁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଏମିତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ଅବହେଳା କରି ଧନ-ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ଭୌତିକବାଦୀ, ଅଭକ୍ତ ଓ ଅସତ୍-ଆଶ୍ରୟୀଙ୍କୁ କାହିଁକି ଆଶ୍ରୟ କରିବା?
Verse 19
तदहं मत्तयोर्माध्व्या वारुण्या श्रीमदान्धयो: । तमोमदं हरिष्यामि स्त्रैणयोरजितात्मनो: ॥ १९ ॥
ଏହେତୁ ମାଧ୍ୱୀ/ବାରୁଣୀ ମଦିରାରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିବା ଏହି ଦୁଇଜଣ, ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣହୀନ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ-ଆସକ୍ତ—ମୁଁ ତାଙ୍କର ଏହି ତମୋମଦ ଓ ମିଥ୍ୟା ଅଭିମାନ ହରିନେବି।
Verse 20
यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तम:प्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीत: सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतोऽर्हत: स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुन: । स्मृति: स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यत: ॥ २२ ॥
ନଳକୂବର ଓ ମଣିଗ୍ରୀବ କୁବେରଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମଦ୍ୟପାନଜନିତ ଦର୍ପ ଓ ଉନ୍ମାଦରେ ଏତେ ପତିତ ହେଲେ ଯେ ନଗ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନଗ୍ନତା ବୁଝିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ପରି ଅଚେତନ ନଗ୍ନ ଜୀବନକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଦଣ୍ଡରୂପେ ସେମାନେ ସ୍ଥାବର ଦେହ—ବୃକ୍ଷଶରୀର—ପାଉନ୍ତୁ। ତଥାପି ମୋ କୃପାରେ ବୃକ୍ଷଦେହରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ପାପକର୍ମର ସ୍ମୃତି ରହିବ; ଏବଂ ମୋ ବିଶେଷ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଗଣନାରେ ଶତବର୍ଷ ପରେ ସେମାନେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ କରି ପୁନଃ ଭକ୍ତିସ୍ଥିତି ପାଇବେ।
Verse 21
यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तम:प्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीत: सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतोऽर्हत: स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुन: । स्मृति: स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यत: ॥ २२ ॥
ଏହିପରି ଯେଣୁ ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ସେହି ଦର୍ପ-ଉନ୍ମାଦକୁ ନ ପାଉନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ଥାବରତାକୁ ଅର୍ହ। ମୋ କୃପାରେ ବୃକ୍ଷଦେହରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ପାପର ସ୍ମୃତି ରହିବ; ମୋ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସମୟ ଆସିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳିବ।
Verse 22
यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तम:प्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीत: सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतोऽर्हत: स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुन: । स्मृति: स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यत: ॥ २२ ॥
ଦେବମାନଙ୍କ ଗଣନାରେ ଶତବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ସେମାନେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ; ପରେ ସ୍ୱର୍ଲୋକ ସ୍ଥିତି ପୁନଃ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଭକ୍ତି ଲାଭ କରି ସତ୍ୟ ଭକ୍ତ ହେବେ।
Verse 23
श्रीशुक उवाच एवमुक्त्वा स देवर्षिर्गतो नारायणाश्रमम् । नलकूवरमणिग्रीवावासतुर्यमलार्जुनौ ॥ २३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଏପରି କହି ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ନାରାୟଣ-ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ନଳକୂବର ଓ ମଣିଗ୍ରୀବ ଯମଲାର୍ଜୁନ ଦୁଇଟି ବୃକ୍ଷ ହେଲେ।
Verse 24
ऋषेर्भागवतमुख्यस्य सत्यं कर्तुं वचो हरि: । जगाम शनकैस्तत्र यत्रास्तां यमलार्जुनौ ॥ २४ ॥
ଭାଗବତମୁଖ୍ୟ ନାରଦ ଋଷିଙ୍କ ବଚନକୁ ସତ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ହରି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଧୀରେ ଧୀରେ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଯମଲାର୍ଜୁନ ଦୁଇଟି ବୃକ୍ଷ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା।
Verse 25
देवर्षिर्मे प्रियतमो यदिमौ धनदात्मजौ । तत्तथा साधयिष्यामि यद् गीतं तन्महात्मना ॥ २५ ॥
ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଭକ୍ତ। ତେଣୁ କୁବେରଙ୍କ ଏହି ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ସେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେପରି କରିବି।
Verse 26
इत्यन्तरेणार्जुनयो: कृष्णस्तु यमयोर्ययौ । आत्मनिर्वेशमात्रेण तिर्यग्गतमुलूखलम् ॥ २६ ॥
ଏପରି କହି କୃଷ୍ଣ ଶୀଘ୍ରେ ଦୁଇ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧା ଭାରୀ ଉଲୂଖଳ ତିର୍ୟକ୍ ହୋଇ ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଗଲା।
Verse 27
बालेन निष्कर्षयतान्वगुलूखलं तद् दामोदरेण तरसोत्कलिताङ्घ्रिबन्धौ । निष्पेततु: परमविक्रमितातिवेप- स्कन्धप्रवालविटपौ कृतचण्डशब्दौ ॥ २७ ॥
ଦାମୋଦର ବାଳକ ଉଦରକୁ ବାନ୍ଧା କାଠର ଉଲୂଖଳକୁ ବଳେ ଟାଣିଲେ। ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ମହାବିକ୍ରମରେ ଦୁଇ ବୃକ୍ଷ ଶାଖା-ପତ୍ର ସହ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରି କମ୍ପିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 28
तत्र श्रिया परमया ककुभ: स्फुरन्तौ सिद्धावुपेत्य कुजयोरिव जातवेदा: । कृष्णं प्रणम्य शिरसाखिललोकनाथं बद्धाञ्जली विरजसाविदमूचतु: स्म ॥ २८ ॥
ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଦୁଇ ବୃକ୍ଷ ପଡ଼ିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ଦୁଇ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପରମ ଶ୍ରୀ ଦିଗଦିଗନ୍ତକୁ ଆଲୋକିତ କଲା। ସେମାନେ ଶିର ନମାଇ ଅଖିଳଲୋକନାଥ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ।
Verse 29
कृष्ण कृष्ण महायोगिंस्त्वमाद्य: पुरुष: पर: । व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं रूपं ते ब्राह्मणा विदु: ॥ २९ ॥
ହେ କୃଷ୍ଣ, ହେ କୃଷ୍ଣ! ହେ ମହାଯୋଗୀ! ଆପଣ ଆଦ୍ୟ ଓ ପରମ ପୁରୁଷ। ଏହି ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଆପଣଙ୍କର ରୂପ—ଏହାକୁ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 30
त्वमेक: सर्वभूतानां देहास्वात्मेन्द्रियेश्वर: । त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वर: ॥ ३० ॥ त्वं महान् प्रकृति: सूक्ष्मा रज:सत्त्वतमोमयी । त्वमेव पुरुषोऽध्यक्ष: सर्वक्षेत्रविकारवित् ॥ ३१ ॥
ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଦେହ, ପ୍ରାଣ, ଅହଂକାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଈଶ୍ୱର। ତୁମେ ଅବ୍ୟୟ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, କାଳରୂପ ନିୟନ୍ତା।
Verse 31
त्वमेक: सर्वभूतानां देहास्वात्मेन्द्रियेश्वर: । त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वर: ॥ ३० ॥ त्वं महान् प्रकृति: सूक्ष्मा रज:सत्त्वतमोमयी । त्वमेव पुरुषोऽध्यक्ष: सर्वक्षेत्रविकारवित् ॥ ३१ ॥
ତୁମେ ହିଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମହତ୍-ପ୍ରକୃତି, ଯାହା ରଜଃ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମଃ—ତ୍ରିଗୁଣମୟ। ତୁମେ ହିଁ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ପୁରୁଷ, ପରମାତ୍ମା; ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ବିକାର ତୁମେ ଜାଣ।
Verse 32
गृह्यमाणैस्त्वमग्राह्यो विकारै: प्राकृतैर्गुणै: । को न्विहार्हति विज्ञातुं प्राक्सिद्धं गुणसंवृत: ॥ ३२ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ସିଦ୍ଧ; ତେଣୁ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରାକୃତ ଗୁଣ-ବିକାରରେ ଆବୃତ ଦେହଧାରୀ କିଏ ତୁମକୁ ଜାଣିପାରିବ?
Verse 33
तस्मै तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे । आत्मद्योतगुणैश्छन्नमहिम्ने ब्रह्मणे नम: ॥ ३३ ॥
ଏହିପରି, ନିଜ ଶକ୍ତିର ଗୁଣମାନେ ଯାହାଙ୍କ ମହିମାକୁ ଆବୃତ କରିଛି, ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ୱେଧସ୍ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ—ସେ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ।
Verse 34
यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिण: । तैस्तैरतुल्यातिशयैर्वीर्यैर्देहिष्वसङ्गतै: ॥ ३४ ॥ स भवान्सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च । अवतीर्णोंऽशभागेन साम्प्रतं पतिराशिषाम् ॥ ३५ ॥
ଦେହାତୀତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅବତାର ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ, ବରାହ ଆଦି ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ ଅତୁଲ, ଅଦ୍ଭୁତ ପରାକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ସେଇ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ବିଭବବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏବେ ଅଂଶସହିତ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ, ଆଶୀର୍ବାଦର ପତି।
Verse 35
यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिण: । तैस्तैरतुल्यातिशयैर्वीर्यैर्देहिष्वसङ्गतै: ॥ ३४ ॥ स भवान्सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च । अवतीर्णोंऽशभागेन साम्प्रतं पतिराशिषाम् ॥ ३५ ॥
ସାଧାରଣ ମାଛ, କୂର୍ମ ଓ ବରାହ ପରି ଦେହରେ ଅବତରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ ଅତୁଲ, ଅନୁପମ ଓ ଦେହଧାରୀଙ୍କୁ ଅସମ୍ଭବ ଏମିତି ପରାକ୍ରମମୟ ଲୀଳା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ଦେହ ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଆପଣଙ୍କ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସ୍ୱରୂପର ଅବତାର। ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ଆପଣ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ବୈଭବ ପାଇଁ ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ସହ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ, ଆଶୀର୍ବାଦର ପତି।
Verse 36
नम: परमकल्याण नम: परममङ्गल । वासुदेवाय शान्ताय यदूनां पतये नम: ॥ ३६ ॥
ହେ ପରମ କଲ୍ୟାଣମୟ, ହେ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ! ବାସୁଦେବ-ନନ୍ଦନ, ପରମ ଶାନ୍ତ, ଯଦୁବଂଶର ପତି—ଆପଣଙ୍କୁ ଆମର ନମସ୍କାର; ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ।
Verse 37
अनुजानीहि नौ भूमंस्तवानुचरकिङ्करौ । दर्शनं नौ भगवत ऋषेरासीदनुग्रहात् ॥ ३७ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଚରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କିଙ୍କର, ବିଶେଷକରି ନାରଦ ମୁନିଙ୍କ ସେବକ। ଏବେ ଆମକୁ ଆମ ଧାମକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ନାରଦ ମୁନିଙ୍କ କୃପାରୁ ହିଁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ପାଇଛୁ।
Verse 38
वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोर्न: । स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे दृष्टि: सतां दर्शनेऽस्तु भवत्तनूनाम् ॥ ३८ ॥
ଏହିପରେ ଆମର ବାଣୀ ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣ-ଲୀଳା କୀର୍ତ୍ତନ କରୁ, ଆମର କାନ ଆପଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣୁ, ଆମର ହାତ-ପା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିକର କର୍ମରେ ଲାଗୁ, ଏବଂ ଆମର ମନ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁ। ସ୍ମୃତିରେ ଆପଣଙ୍କ ନିବାସ ରହୁ; ଆମ ଶିର ଜଗତର ସବୁକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁ, କାରଣ ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ; ଏବଂ ଆମ ଦୃଷ୍ଟି ସତ୍ପୁରୁଷ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଲାଗୁ, ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅଭିନ୍ନ।
Verse 39
श्रीशुक उवाच इत्थं सङ्कीर्तितस्ताभ्यां भगवान्गोकुलेश्वर: । दाम्ना चोलूखले बद्ध: प्रहसन्नाह गुह्यकौ ॥ ३९ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଏହିପରି ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଭଗବାନ୍ ଗୋକୁଲେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ କରି ସ୍ତୁତି କଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସର୍ବେଶ୍ୱର ଓ ଗୋକୁଳର ସ୍ୱାମୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଦୋରିରେ ଉଲୂଖଳକୁ ବନ୍ଧା ଥିଲେ; ତେବେ ସେ ହସିହସି କୁବେରପୁତ୍ର ଗୁହ୍ୟକମାନଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 40
श्रीभगवानुवाच ज्ञातं मम पुरैवैतदृषिणा करुणात्मना । यच्छ्रीमदान्धयोर्वाग्भिर्विभ्रंशोऽनुग्रह: कृत: ॥ ४० ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—କରୁଣାତ୍ମା ମହର୍ଷି ନାରଦ ଏହା ସବୁ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ କରିଥିଲେ; ଆରମ୍ଭରୁ ମୋତେ ସବୁ ଜଣା ଥିଲା। ଐଶ୍ୱର୍ୟମଦରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସେ ଶାପ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ମହା ଅନୁଗ୍ରହ କଲେ; ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ି ଗଛ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କୃପାରେ ତୁମେ ପରମ ଭାଗ୍ୟବାନ ହେଲ।
Verse 41
साधूनां समचित्तानां सुतरां मत्कृतात्मनाम् । दर्शनान्नो भवेद् बन्ध: पुंसोऽक्ष्णो: सवितुर्यथा ॥ ४१ ॥
ସମଚିତ୍ତ ସାଧୁମାନଙ୍କର, ବିଶେଷକରି ଯେମାନେ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପୁରୁଷର ବନ୍ଧନ ରହେ ନାହିଁ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମୁଖେ ଚକ୍ଷୁର ଅନ୍ଧକାର ଟିକେ ନାହିଁ।
Verse 42
तद्गच्छतं मत्परमौ नलकूवर सादनम् । सञ्जातो मयि भावो वामीप्सित: परमोऽभव: ॥ ४२ ॥
ହେ ନଲକୂବର ଓ ମଣିଗ୍ରୀବ! ଏବେ ତୁମେ ଦୁଇଜଣେ ମୋତେ ପରମ ଆଶ୍ରୟ କରି ନିଜ ଘରକୁ ଯାଅ। ମୋ ପ୍ରତି ତୁମେ ଯେ ପରମ ଭାବ—ପ୍ରେମ—ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲ, ସେହିଟି ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି; ଏହି ପଦରୁ ତୁମେ ଆଉ କେବେ ପତିତ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 43
श्रीशुक उवाच इत्युक्तौ तौ परिक्रम्य प्रणम्य च पुन: पुन: । बद्धोलूखलमामन्त्र्य जग्मतुर्दिशमुत्तराम् ॥ ४३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଭଗବାନ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେଇ ଦୁଇ ଦେବତା କାଠର ଉଲୂଖଳକୁ ବନ୍ଧା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲେ।
Frequently Asked Questions
Nārada cursed them as an act of compassion (anugraha-śāpa). Their intoxication with Vāruṇī and pride in wealth made them shameless and spiritually blind. By becoming trees—externally “naked” and inert—they would lose false prestige, remember their wrongdoing, and ultimately receive direct darśana of Vāsudeva, reviving devotion.
In Bhāgavata theology, a devotee’s intervention may appear punitive but aims at purification and restoration of bhakti. The curse removes enabling conditions for sin (opulence and arrogance), imposes corrective austerity, and—when issued by a mahā-bhāgavata like Nārada—can include a guaranteed spiritual outcome, such as remembrance, darśana, and devotion.
The twin arjuna trees were Nalakūvara and Maṇigrīva transformed by Nārada’s curse. When toddler Kṛṣṇa, bound to a wooden mortar, dragged it between them, the mortar lodged crosswise and Kṛṣṇa pulled with divine strength, uprooting both trees. The two demigods emerged in effulgent forms, offered prayers, and were blessed to return home established in devotional service.
The episode teaches that wealth and status can intensify ignorance and shamelessness, while saintly association and divine grace restore clarity. It also shows that Kṛṣṇa becomes ‘bound’ by devotees’ love (Dāmodara mood) yet remains the supreme controller, delivering even the fallen when devotion and a devotee’s mercy converge.