Adhyaya 8

Verse 1

मैत्रेय उवाच सनकाद्या नारदश्च ऋभुर्हंसोऽरुणिर्यति: । नैते गृहान् ब्रह्मसुता ह्यावसन्नूर्ध्वरेतस: ॥ १ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ସନକାଦି ଚାରି କୁମାର, ଏବଂ ନାରଦ, ଋଭୁ, ହଂସ, ଅରୁଣି, ଯତି—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଗୃହେ ବସିଲେ ନାହିଁ, ଊର୍ଧ୍ୱରେତା ନୈଷ୍ଠିକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 2

मृषाधर्मस्य भार्यासीद्दम्भं मायां च शत्रुहन् । असूत मिथुनं तत्तु निऋर्तिर्जगृहेऽप्रज: ॥ २ ॥

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଉ ଜଣେ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ‘ମୃଷାଧର୍ମ’ (ଅଧର୍ମ); ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ‘ମୃଷା’ (ଅସତ୍ୟ)। ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ ‘ଦମ୍ଭ’ (ଢୋଙ୍ଗ) ଓ ‘ମାୟା’ (ଛଳ) ନାମରେ ଦୁଇ ଅସୁର ଜନ୍ମିଲେ। ସନ୍ତାନହୀନ ‘ନିଋର୍ତ୍ତି’ ନାମକ ଅସୁର ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲା।

Verse 3

तयो: समभवल्लोभो निकृतिश्च महामते । ताभ्यां क्रोधश्च हिंसा च यद्दुरुक्ति: स्वसा कलि: ॥ ३ ॥

ହେ ମହାମତେ! ଦମ୍ଭ ଓ ମାୟାରୁ ଲୋଭ ଓ ନିକୃତି (କୁଟିଳତା) ଜନ୍ମିଲା। ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ କ୍ରୋଧ ଓ ହିଂସା ଜନ୍ମିଲେ; କ୍ରୋଧ-ହିଂସାରୁ କଳି ଓ ତାହାର ଭଉଣୀ ଦୁର୍ବୁକ୍ତି (କଟୁବାଣୀ) ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 4

दुरुक्तौ कलिराधत्त भयं मृत्युं च सत्तम । तयोश्च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस्तथा ॥ ४ ॥

ହେ ସତ୍ତମ! କଳି ଓ ଦୁରୁକ୍ତିର ସଂଯୋଗରୁ ‘ମୃତ୍ୟୁ’ ଓ ‘ଭୟ’ ଜନ୍ମିଲେ। ପୁଣି ମୃତ୍ୟୁ-ଭୟର ମିଳନରୁ ‘ଯାତନା’ ଓ ‘ନିରୟ’ (ନରକ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 5

सङ्ग्रहेण मयाख्यात: प्रतिसर्गस्तवानघ । त्रि: श्रुत्वैतत्पुमान् पुण्यं विधुनोत्यात्मनो मलम् ॥ ५ ॥

ହେ ଅନଘ! ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରତିସର୍ଗ (ପ୍ରଳୟର କାରଣ) କହିଲି। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହାକୁ ତିନିଥର ଶୁଣେ, ସେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ ଓ ଆତ୍ମାର ପାପମଳ ଧୋଇଦିଏ।

Verse 6

अथात: कीर्तये वंशं पुण्यकीर्ते: कुरूद्वह । स्वायम्भुवस्यापि मनोर्हरेरंशांशजन्मन: ॥ ६ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ବଂଶ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବି; ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ପୁଣ୍ୟମୟ, ଏବଂ ସେ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ଅଂଶର ମଧ୍ୟ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିତ।

Verse 7

प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापते: सुतौ । वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगत: स्थितौ ॥ ७ ॥

ଶତରୂପାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ—ଜନ୍ମିଲେ। ବାସୁଦେବଙ୍କ କଳାଂଶରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହେବାରୁ ସେମାନେ ଜଗତର ରକ୍ଷା ଓ ପ୍ରଜାପାଳନରେ ସମର୍ଥ ଥିଲେ।

Verse 8

जाये उत्तानपादस्य सुनीति: सुरुचिस्तयो: । सुरुचि: प्रेयसी पत्युर्नेतरा यत्सुतो ध्रुव: ॥ ८ ॥

ଉତ୍ତାନପାଦ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ରାଣୀ—ସୁନୀତି ଓ ସୁରୁଚି—ଥିଲେ। ସୁରୁଚି ରାଜାଙ୍କୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ସୁନୀତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ନୁହେଁ।

Verse 9

एकदा सुरुचे: पुत्रमङ्कमारोप्य लालयन् । उत्तमं नारुरुक्षन्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत ॥ ९ ॥

ଥରେ ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦ ସୁରୁଚିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉତ୍ତମଙ୍କୁ କୋଳରେ ବସାଇ ଗେଲ କରୁଥିଲେ। ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ କୋଳରେ ବସିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ ନାହିଁ।

Verse 10

तथा चिकीर्षमाणं तं सपत्‍न्यास्तनयं ध्रुवम् । सुरुचि: श‍ृण्वतो राज्ञ: सेर्ष्यमाहातिगर्विता ॥ १० ॥

ଯେତେବେଳେ ଶିଶୁ ଧ୍ରୁବ ପିତାଙ୍କ କୋଳରେ ବସିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସାବତ ମାଆ ସୁରୁଚି ଈର୍ଷାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଗର୍ବର ସହ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଣାଇ କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 11

न वत्स नृपतेर्धिष्ण्यं भवानारोढुमर्हति । न गृहीतो मया यत्त्वं कुक्षावपि नृपात्मज: ॥ ११ ॥

ରାଣୀ ସୁରୁଚି ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ: ହେ ବତ୍ସ! ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ସିଂହାସନ କିମ୍ବା କୋଳରେ ବସିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ। ଯଦିଓ ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର, କିନ୍ତୁ ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ନଥିବାରୁ ପିତାଙ୍କ କୋଳରେ ବସିବା ପାଇଁ ତୁମର ଅଧିକାର ନାହିଁ।

Verse 12

बालोऽसि बत नात्मानमन्यस्त्रीगर्भसम्भृतम् । नूनं वेद भवान् यस्य दुर्लभेऽर्थे मनोरथ: ॥ १२ ॥

ହେ ବାଳକ! ତୁମେ ଜାଣିନାହଁ ଯେ ତୁମେ ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନହୋଇ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଛ। ତେଣୁ ତୁମେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ତୁମର ଏହି ପ୍ରୟାସ ବିଫଳ ହେବ। ତୁମେ ଏପରି ଏକ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ ଯାହା ଅସମ୍ଭବ।

Verse 13

तपसाराध्य पुरुषं तस्यैवानुग्रहेण मे । गर्भे त्वं साधयात्मानं यदीच्छसि नृपासनम् ॥ १३ ॥

ଯଦି ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ତୁମକୁ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ହେବ। ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର ଏବଂ ତାଙ୍କ କୃପାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମରେ ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନିଅ।

Verse 14

मैत्रेय उवाच मातु: सपत्‍न्या: स दुरुक्तिविद्ध: श्वसन् रुषा दण्डहतो यथाहि: । हित्वा मिषन्तं पितरं सन्नवाचं जगाम मातु: प्ररुदन् सकाशम् ॥ १४ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ସତ୍ମାତାର କଠୋର ବାକ୍ୟରେ ଆହତ ଧ୍ରୁବ କ୍ରୋଧରେ ଦଣ୍ଡରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ସାପ ପରି ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଲା। ପିତାଙ୍କୁ ମୌନ ଓ ଅପ୍ରତିବାଦୀ ଦେଖି ସେ ତୁରନ୍ତ ରାଜଭବନ ଛାଡ଼ି କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ମାଆଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।

Verse 15

तं नि:श्वसन्तं स्फुरिताधरोष्ठं सुनीतिरुत्सङ्ग उदूह्य बालम् । निशम्य तत्पौरमुखान्नितान्तं सा विव्यथे यद्गदितं सपत्‍न्या ॥ १५ ॥

ଧ୍ରୁବ ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, କ୍ରୋଧରେ ଓଠ କମ୍ପିତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି ରାଣୀ ସୁନୀତି ତାକୁ କୋଳେ ଉଠାଇଲେ। ସୁରୁଚିର କଠୋର ବାକ୍ୟ ଶୁଣିଥିବା ରାଜଭବନବାସୀମାନେ ସବୁ ବିସ୍ତାରେ କହିଲେ; ଏହା ଶୁଣି ସୁନୀତି ଗଭୀର ଭାବେ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ।

Verse 16

सोत्सृज्य धैर्यं विललाप शोक दावाग्निना दावलतेव बाला । वाक्यं सपत्‍न्या: स्मरती सरोज श्रिया द‍ृशा बाष्पकलामुवाह ॥ १६ ॥

ଧୈର୍ୟ ଛାଡ଼ି ସୁନୀତି ଶୋକରେ ବିଲାପ କଲେ; ଦୁଃଖର ଦାବାଗ୍ନିରେ ଜଳିଥିବା ପତ୍ର ପରି ସେ ହୋଇଗଲେ। ସତ୍ମାତାର ବାକ୍ୟ ସ୍ମରଣ ହେଉମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ କମଳମୁଖ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା, ଏବଂ ସେ ଏପରି କହିଲେ।

Verse 17

दीर्घं श्वसन्ती वृजिनस्य पार- मपश्यती बालकमाह बाला । मामङ्गलं तात परेषु मंस्था भुङ्क्ते जनो यत्परदु:खदस्तत् ॥ १७ ॥

ସେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ ଏବଂ ଏହି ବିପତ୍ତିର ଉପାୟ ଦେଖୁନଥିଲେ। ଉପାୟ ନ ପାଇ ସେ ଶିଶୁକୁ କହିଲେ—ବତ୍ସ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମଙ୍ଗଳ ଭାବିବୁ ନାହିଁ; ଯେ ପରଦୁଃଖ ଦେଉଛି ସେ ଶେଷେ ସେଇ ଦୁଃଖର ଫଳ ଭୋଗେ।

Verse 18

सत्यं सुरुच्याभिहितं भवान्मे यद्दुर्भगाया उदरे गृहीत: । स्तन्येन वृद्धश्च विलज्जते यां भार्येति वा वोढुमिडस्पतिर्माम् ॥ १८ ॥

ସୁନୀତି କହିଲେ—ବତ୍ସ, ସୁରୁଚି ଯାହା କହିଛି ତାହା ସତ୍ୟ। ତୁମ ପିତା ରାଜା ମୋତେ ନ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ମାନନ୍ତି, ନ ଦାସୀ ଭାବେ; ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସେ ଲଜ୍ଜା ବୋଧ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ସତ୍ୟ ଯେ ତୁମେ ଏକ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବତୀର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଛ ଏବଂ ତାହାର ସ୍ତନ୍ୟରେ ବଢ଼ିଛ।

Verse 19

आतिष्ठ तत्तात विमत्सरस्त्वम् उक्तं समात्रापि यदव्यलीकम् । आराधयाधोक्षजपादपद्मं यदीच्छसेऽध्यासनमुत्तमो यथा ॥ १९ ॥

ବତ୍ସ, ଇର୍ଷ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ଥିର ରୁହ। ସତ୍ମାତା ସୁରୁଚି ଯାହା କଠୋର ଭାବେ କହିଛି, ସେହିଟା ସତ୍ୟ। ଯଦି ଉତ୍ତମ ପରି ସିଂହାସନ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମକୁ ଆରାଧନା କର।

Verse 20

यस्याङ्‌घ्रि पद्मं परिचर्य विश्व विभावनायात्तगुणाभिपत्ते: । अजोऽध्यतिष्ठत्खलु पारमेष्ठ्यं पदं जितात्मश्वसनाभिवन्द्यम् ॥ २० ॥

ଯାହାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ସେବାରେ ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଗୁଣ ଲାଭ ହୁଏ, ସେହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ କୃପାରେ ଅଜ ବ୍ରହ୍ମା ପରମେଷ୍ଠୀ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ମନ ଓ ପ୍ରାଣ ନିୟମ କରୁଥିବା ମହାଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି।

Verse 21

तथा मनुर्वो भगवान् पितामहो यमेकमत्या पुरुदक्षिणैर्मखै: । इष्ट्वाभिपेदे दुरवापमन्यतो भौमं सुखं दिव्यमथापवर्ग्यम् ॥ २१ ॥

ସେହିପରି ତୁମ ପିତାମହ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ବହୁ ଯଜ୍ଞ କରି ପ୍ରଚୁର ଦାନ ଦେଇ, ଏକନିଷ୍ଠ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ତାହାର ଫଳରେ ସେ ଭୌମ ସୁଖର ସର୍ବୋତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି ଓ ପରେ ଦେବପୂଜାରେ ଦୁର୍ଲଭ ଅପବର୍ଗ—ମୋକ୍ଷ—ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 22

तमेव वत्साश्रय भृत्यवत्सलं मुमुक्षुभिर्मृग्यपदाब्जपद्धतिम् । अनन्यभावे निजधर्मभाविते मनस्यवस्थाप्य भजस्व पूरुषम् ॥ २२ ॥

ବତ୍ସ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ସେହି ଭଗବାନଙ୍କୁ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ କର। ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ଭକ୍ତିମାର୍ଗରେ ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ଶରଣ ଖୋଜନ୍ତି। ନିଜ ଧର୍ମକର୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଅନନ୍ୟଭାବେ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି ସଦା ଭଜ।

Verse 23

नान्यं तत: पद्मपलाशलोचनाद् दु:खच्छिदं ते मृगयामि कञ्चन । यो मृग्यते हस्तगृहीतपद्मया श्रियेतरैरङ्ग विमृग्यमाणया ॥ २३ ॥

ଧ୍ରୁବ, ତୁମ ଦୁଃଖ କାଟିଦେବାକୁ ପଦ୍ମପଲାଶଲୋଚନ ଭଗବାନ ଛଡ଼ା ଆଉ କାହାକୁ ମୁଁ ଦେଖୁନି। ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ କୃପା ଖୋଜନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ହାତରେ ପଦ୍ମ ଧରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିଜେ ସଦା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବାରେ ତତ୍ପର।

Verse 24

मैत्रेय उवाच एवं सञ्जल्पितं मातुराकर्ण्यार्थागमं वच: । सन्नियम्यात्मनात्मानं निश्चक्राम पितु: पुरात् ॥ २४ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ମାତା ସୁନୀତିଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟସାଧକ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଧ୍ରୁବ ମନକୁ ସଂଯମ କରି ବୁଦ୍ଧି ଓ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ପିତୃଗୃହ ଛାଡ଼ି ବାହାରିଲା।

Verse 25

नारदस्तदुपाकर्ण्य ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् । स्पृष्ट्वा मूर्धन्यघघ्नेन पाणिना प्राह विस्मित: ॥ २५ ॥

ନାରଦ ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ। ସେ ନିକଟକୁ ଆସି ପାପନାଶକ ହାତରେ ବାଳକର ମୁଣ୍ଡ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ।

Verse 26

अहो तेज: क्षत्रियाणां मानभङ्गममृष्यताम् । बालोऽप्ययं हृदा धत्ते यत्समातुरसद्वच: ॥ २६ ॥

ଆହା, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ତେଜ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ! ସେମାନେ ମାନଭଙ୍ଗ ସହନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଦେଖ, ଏହି ବାଳକ ମଧ୍ୟ ସୌତେନୀ ମାଆର କଠୋର କଥା ହୃଦୟେ ଧରି ଅସହ୍ୟ ମାନୁଛି।

Verse 27

नारद उवाच नाधुनाप्यवमानं ते सम्मानं वापि पुत्रक । लक्षयाम: कुमारस्य सक्तस्य क्रीडनादिषु ॥ २७ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ପୁତ୍ରକ, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୋର ଅପମାନ କିମ୍ବା ସମ୍ମାନ ମୁଁ ଦେଖୁନି। ତୁ ତ ଖେଳକୁଦ ଆଦିରେ ଆସକ୍ତ ଏକ କୁମାର; ତେବେ ଅପମାନ କଥାରେ କାହିଁକି ଏତେ ପ୍ରଭାବିତ?

Verse 28

विकल्पे विद्यमानेऽपि न ह्यसन्तोषहेतव: । पुंसो मोहमृते भिन्ना यल्लोके निजकर्मभि: ॥ २८ ॥

ଧ୍ରୁବ, ବିକଳ୍ପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୋଷର କାରଣ ନାହିଁ। ଏହି ଅସନ୍ତୋଷ ମାୟାର ଲକ୍ଷଣ; ଜୀବ ପୂର୍ବକର୍ମର ଅଧୀନ, ତେଣୁ ଭୋଗ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ।

Verse 29

परितुष्येत्ततस्तात तावन्मात्रेण पूरुष: । दैवोपसादितं यावद्वीक्ष्येश्वरगतिं बुध: ॥ २९ ॥

ହେ ତାତ! ପୁରୁଷ ତାହାମାତ୍ରେ ତୃପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଗତି ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପରମ ଇଚ୍ଛାରେ ଯାହା ଅନୁକୂଳ କି ପ୍ରତିକୂଳ ଆସେ, ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 30

अथ मात्रोपदिष्टेन योगेनावरुरुत्ससि । यत्प्रसादं स वै पुंसां दुराराध्यो मतो मम ॥ ३० ॥

ଏବେ ତୁମେ ମାତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଯୋଗଧ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଠାନିଛ, କେବଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପା ପାଇବା ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ମୋ ମତରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।

Verse 31

मुनय: पदवीं यस्य नि:सङ्गेनोरुजन्मभि: । न विदुर्मृगयन्तोऽपि तीव्रयोगसमाधिना ॥ ३१ ॥

ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ: ଅନେକ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଧରି ନିରାସକ୍ତ ରହି, ତୀବ୍ର ଯୋଗ-ସମାଧିରେ ଲୀନ ହୋଇ ଓ ବିଭିନ୍ନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନେକ ଯୋଗୀ ଭଗବଦ୍-ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପଥର ଶେଷକୁ ଖୋଜି ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 32

अतो निवर्ततामेष निर्बन्धस्तव निष्फल: । यतिष्यति भवान् काले श्रेयसां समुपस्थिते ॥ ३२ ॥

ଏହି କାରଣରୁ, ପ୍ରିୟ ବାଳକ, ଏହି ହଠ ଛାଡ଼; ଏହା ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ। ଘରକୁ ଫେର। ତୁମେ ବଡ଼ ହେଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଏହି ଯୋଗସାଧନାର ସୁଯୋଗ ମିଳିବ; ସେତେବେଳେ କର।

Verse 33

यस्य यद्दैवविहितं स तेन सुखदु:खयो: । आत्मानं तोषयन्देही तमस: पारमृच्छति ॥ ३३ ॥

ଯାହା ପାଇଁ ଯାହା ଦୈବଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଦେହଧାରୀ ସେହିଟିକୁ ସୁଖ କି ଦୁଃଖ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରଖୁ। ଏଭଳି ସହନଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ସହଜରେ ପାର କରେ।

Verse 34

गुणाधिकान्मुदं लिप्सेदनुक्रोशं गुणाधमात् । मैत्रीं समानादन्विच्छेन्न तापैरभिभूयते ॥ ३४ ॥

ନିଜଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁଣୀକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେବା, କମ୍ ଗୁଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣା କରିବା, ଏବଂ ସମାନଙ୍କ ସହ ମୈତ୍ରୀ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କଲେ ତ୍ରିବିଧ ଦୁଃଖ ଛୁଁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 35

ध्रुव उवाच सोऽयं शमो भगवता सुखदु:खहतात्मनाम् । दर्शित: कृपया पुंसां दुर्दर्शोऽस्मद्विधैस्तु य: ॥ ३५ ॥

ଧ୍ରୁବ କହିଲେ—ହେ ନାରଦଜୀ, ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଅବସ୍ଥାରେ ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟ ଅଶାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ କୃପାକରି ଯେ ଶାନ୍ତିର ଉପାୟ କହିଲେ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ତମ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆବୃତ; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱବାଣୀ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଛୁଁଏ ନାହିଁ।

Verse 36

अथापि मेऽविनीतस्य क्षात्‍त्रं घोरमुपेयुष: । सुरुच्या दुर्वचोबाणैर्न भिन्ने श्रयते हृदि ॥ ३६ ॥

ତଥାପି, ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ ନ କରି ମୁଁ ଅବିନୀତ; କିନ୍ତୁ ଏହା ମୋ ଦୋଷ ନୁହେଁ। କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହେତୁ ମୋ ସ୍ୱଭାବ ଉଗ୍ର। ସୁରୁଚିଙ୍କ କଠୋର ବଚନବାଣ ମୋ ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ଧ କରିଛି; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ହିତୋପଦେଶ ହୃଦୟରେ ଟିକେ ନାହିଁ।

Verse 37

पदं त्रिभुवनोत्कृष्टं जिगीषो: साधु वर्त्म मे । ब्रूह्यस्मत्पितृभिर्ब्रह्मन्नन्यैरप्यनधिष्ठितम् ॥ ३७ ॥

ହେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତ୍ରିଭୁବନରେ ଏମିତି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦ ଲାଭ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଯାହାକୁ ମୋ ପିତା-ପିତାମହମାନେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରିନାହାନ୍ତି। କୃପାକରି ମୋତେ ସତ୍ୟ ଓ ସାଧୁ ମାର୍ଗ କହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଜୀବନଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବି।

Verse 38

नूनं भवान्भगवतो योऽङ्गज: परमेष्ठिन: । वितुदन्नटते वीणां हिताय जगतोऽर्कवत् ॥ ३८ ॥

ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ପରମେଷ୍ଠୀ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ପୁତ୍ର। ଆପଣ ବୀଣା ବଜାଇ ସମଗ୍ର ଜଗତର ହିତ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ବିଚରଣ କରନ୍ତି।

Verse 39

मैत्रेय उवाच इत्युदाहृतमाकर्ण्य भगवान्नारदस्तदा । प्रीत: प्रत्याह तं बालं सद्वाक्यमनुकम्पया ॥ ३९ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ନାରଦ ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ କରୁଣାମୟ ହେଲେ ଏବଂ ଅହେତୁକ କୃପାରେ ସେଇ ବାଳକକୁ ସଦୁପଦେଶ ଦେଲେ।

Verse 40

नारद उवाच जनन्याभिहित: पन्था: स वै नि:श्रेयसस्य ते । भगवान् वासुदेवस्तं भज तं प्रवणात्मना ॥ ४० ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ତୁମ ମାତା ସୁନୀତି ଯେ ପଥ କହିଛନ୍ତି ସେହିଟି ତୁମ ପରମ ଶ୍ରେୟସର ପଥ। ତେଣୁ ନମ୍ର ହୃଦୟରେ ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଭଜ।

Verse 41

धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मन: । एकं ह्येव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ ४१ ॥

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଫଳ ଯେ କେହି ଚାହେ, ସେ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତିସେବାରେ ଲଗିବା ଉଚିତ; କାରଣ ତାଙ୍କ କମଳପାଦ ସେବା ହିଁ ସବୁ ସିଦ୍ଧିର କାରଣ।

Verse 42

तत्तात गच्छ भद्रं ते यमुनायास्तटं शुचि । पुण्यं मधुवनं यत्र सान्निध्यं नित्यदा हरे: ॥ ४२ ॥

ତେଣୁ ହେ ପୁଅ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ତୁମେ ଯମୁନାର ପବିତ୍ର ତଟକୁ ଯାଅ; ସେଠାରେ ‘ମଧୁବନ’ ନାମକ ପୁଣ୍ୟବନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହେ।

Verse 43

स्‍नात्वानुसवनं तस्मिन् कालिन्द्या: सलिले शिवे । कृत्वोचितानि निवसन्नात्मन: कल्पितासन: ॥ ४३ ॥

କାଲିନ୍ଦୀ (ଯମୁନା) ନଦୀର ଶୁଭ, ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳରେ ପ୍ରତିଦିନ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସ୍ନାନ କର। ସ୍ନାନ ପରେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ-ଯୋଗର ନିୟମାନୁସାରେ ଆବଶ୍ୟକ ଆଚରଣ କରି, ଶାନ୍ତଭାବେ ନିଜ ଆସନରେ ବସ।

Verse 44

प्राणायामेन त्रिवृता प्राणेन्द्रियमनोमलम् । शनैर्व्युदस्याभिध्यायेन्मनसा गुरुणा गुरुम् ॥ ४४ ॥

ଆସନରେ ବସି ତ୍ରିବିଧ ପ୍ରାଣାୟାମ ଅଭ୍ୟାସ କରି ଧୀରେଧୀରେ ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର। ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ମଳିନତା ଦୂର କରି, ମହାଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 45

प्रसादाभिमुखं शश्वत्प्रसन्नवदनेक्षणम् । सुनासं सुभ्रुवं चारुकपोलं सुरसुन्दरम् ॥ ४५ ॥

ଭଗବାନଙ୍କ ମୁଖ ସଦା ପ୍ରସାଦାଭିମୁଖ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମୁଖମଣ୍ଡଳ କେବେ ଅପ୍ରସନ୍ନ ଦିଶେ ନାହିଁ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବର ଦେବାକୁ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ। ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ନାସିକା, ଭୃକୁଟି, କପୋଳ ଓ ବିଶାଳ ଲଲାଟ ଦେବମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମନୋହର।

Verse 46

तरुणं रमणीयाङ्गमरुणोष्ठेक्षणाधरम् । प्रणताश्रयणं नृम्णं शरण्यं करुणार्णवम् ॥ ४६ ॥

ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ—ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପ ସଦା ଯୁବା; ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ସୁଗଠିତ ଓ ଦୋଷରହିତ। ତାଙ୍କ ନେତ୍ର ଓ ଓଷ୍ଠ ଉଦୟସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅରୁଣାଭ। ଶରଣାଗତ ଜୀବକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବାକୁ ସେ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ମିଳେ। ସେ ଶରଣାଗତଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ସେ କରୁଣାର ମହାସାଗର।

Verse 47

श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं पुरुषं वनमालिनम् । शङ्खचक्रगदापद्मैरभिव्यक्तचतुर्भुजम् ॥ ४७ ॥

ଭଗବାନଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଅଛି; ତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣ ଘନଶ୍ୟାମ। ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ପୁରୁଷ ଏବଂ ବନମାଳାଧାରୀ। ତାଙ୍କ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ ପ୍ରକଟ, ଯେଉଁଥିରେ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଶୋଭିତ।

Verse 48

किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् । कौस्तुभाभरणग्रीवं पीतकौशेयवाससम् ॥ ४८ ॥

ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କ ସମଗ୍ର ଦେହ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ। ସେ ରତ୍ନଜଟିତ କିରୀଟ, କୁଣ୍ଡଳ, ହାର, କେୟୂର ଓ ବଳୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ କଣ୍ଠରେ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଜ୍ଵଳମାନ, ଏବଂ ସେ ପୀତ ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରନ୍ତି।

Verse 49

काञ्चीकलापपर्यस्तं लसत्काञ्चननूपुरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ ४९ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ କଟିରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଘଣ୍ଟିକାଯୁକ୍ତ କାଞ୍ଚୀ ଶୋଭା ପାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କ କମଳଚରଣରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନୂପୁର ଝଙ୍କାର କରେ। ତାଙ୍କ ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦର୍ଶନୀୟ, ଶାନ୍ତ ଓ ନୟନ-ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।

Verse 50

पद्‌भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसद्‌भ्यां समर्चताम् । हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमाक्रम्यात्मन्यवस्थितम् ॥ ५० ॥

ସତ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ହୃଦୟ-ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ କମଳଚରଣର ମଣିସଦୃଶ ନଖମାଳା ଝଲମଲ କରେ।

Verse 51

स्मयमानमभिध्यायेत्सानुरागावलोकनम् । नियतेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ ५१ ॥

ଭକ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କ ସେହି ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ—ଯିଏ ସଦା ସ୍ମିତହାସ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ନେହମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଅବଲୋକନ କରନ୍ତି। ନିୟତ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ସର୍ବବରଦ ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖୁ।

Verse 52

एवं भगवतो रूपं सुभद्रं ध्यायतो मन: । निर्वृत्या परया तूर्णं सम्पन्नं न निवर्तते ॥ ५२ ॥

ଏଭଳି ଭାବେ ଯେ ଭଗବାନଙ୍କ ସଦା ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭୌତିକ କଳୁଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ଶାନ୍ତି ପାଏ; ତାହାର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 53

जपश्च परमो गुह्य: श्रूयतां मे नृपात्मज । यं सप्तरात्रं प्रपठन्पुमान् पश्यति खेचरान् ॥ ५३ ॥

ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଜପମନ୍ତ୍ର ଶୁଣ। ଯେ ପୁରୁଷ ସାତ ରାତି ଧରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହାକୁ ପଢ଼େ/ଜପ କରେ, ସେ ଆକାଶରେ ଭ୍ରମଣକାରୀ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଦେଖିପାରେ।

Verse 54

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं बुध: । सपर्यां विविधैर्द्रव्यैर्देशकालविभागवित् ॥ ५४ ॥

“ଓଁ ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ” ଏହା ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର। ଦେଶ‑କାଳ ଭାବି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭକ୍ତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ରବ୍ୟମୟ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ପୁଷ୍ପ‑ଫଳ‑ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି ପୂଜା କରୁ।

Verse 55

सलिलै: शुचिभिर्माल्यैर्वन्यैर्मूलफलादिभि: । शस्ताङ्कुरांशुकैश्चार्चेत्तुलस्या प्रियया प्रभुम् ॥ ५५ ॥

ଶୁଚି ଜଳ, ପବିତ୍ର ପୁଷ୍ପମାଳା, ବନରେ ମିଳୁଥିବା ମୂଳ‑ଫଳ ଆଦି, ନୂଆ ଅଙ୍କୁର, କୁସୁମକଳି କିମ୍ବା ଗଛର ଛାଲ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ବିଶେଷତଃ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅତିପ୍ରିୟ ତୁଳସୀପତ୍ର ଅର୍ପଣ କର।

Verse 56

लब्ध्वा द्रव्यमयीमर्चां क्षित्यम्ब्वादिषु वार्चयेत् । आभृतात्मा मुनि: शान्तो यतवाङ्‌मितवन्यभुक् ॥ ५६ ॥

ମାଟି, ପାଣି, କାଠ, ଧାତୁ ଆଦି ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିର୍ମିତ ଭଗବାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଲେ ତାହାକୁ ପୂଜା କରାଯାଇପାରେ। ବନରେ ତ ମାଟି‑ପାଣି ମାତ୍ରରେ ରୂପ କରି ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିରେ ଆରାଧନା କର। ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଭକ୍ତ ଶାନ୍ତ, ବାକ୍‑ସଂଯମୀ ହୋଇ ବନରେ ମିଳୁଥିବା ଫଳ‑ଶାକରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରୁହ।

Verse 57

स्वेच्छावतारचरितैरचिन्त्यनिजमायया । करिष्यत्युत्तमश्लोकस्तद् ध्यायेद्‌धृदयङ्गमम् ॥ ५७ ॥

ହେ ପ୍ରିୟ ଧ୍ରୁବ! ଦେବପୂଜା ଓ ଦିନକୁ ତିନିଥର ମନ୍ତ୍ରଜପ ସହ, ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନ ନିଜ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ମାୟା ଓ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ବିଭିନ୍ନ ଅବତାରରେ ଯେ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା କରନ୍ତି, ସେହି ହୃଦୟଙ୍ଗମ ଚରିତ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 58

परिचर्या भगवतो यावत्य: पूर्वसेविता: । ता मन्त्रहृदयेनैव प्रयुञ्‍ज्यान्मन्त्रमूर्तये ॥ ५८ ॥

ପୂର୍ବ ଭକ୍ତମାନେ ଯେପରି ଭଗବାନଙ୍କ ପରିଚର୍ୟା‑ପୂଜା କରିଛନ୍ତି, ସେହି ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଚାଲିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା, ମନ୍ତ୍ରରୁ ଅଭିନ୍ନ ଭଗବାନ—ମନ୍ତ୍ରମୂର୍ତ୍ତି—ଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଜପ ମାଧ୍ୟମରେ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 59

एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥

ଯେ ମନ, ବାଣୀ ଓ ଦେହଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଭକ୍ତିସେବାରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ସେବା କରେ, ଭଗବାନ ତାହାକୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 60

एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥

ନିଷ୍କପଟ ଭାବେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭଜନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଭାବ ବଢ଼ାଇଦେଇଥିବା ଭଗବାନ, ଦେହୀମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ—ଯାହା ଇଚ୍ଛିତ—ତାହାକୁ ଶ୍ରେୟସ୍ ଭାବେ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 61

विरक्तश्चेन्द्रियरतौ भक्तियोगेन भूयसा । तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये ॥ ६१ ॥

ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଯେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀର, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରବଳ ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ନିରନ୍ତର ଭାବ ସହ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଜିବା ଉଚିତ।

Verse 62

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भक: । ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश्चरणचर्चितम् ॥ ६२ ॥

ନାରଦ ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାଜପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ପ୍ରଣାମ କଲା, ଏବଂ ହରିଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନରେ ପବିତ୍ର ମଧୁବନକୁ ଯାତ୍ରା କଲା।

Verse 63

तपोवनं गते तस्मिन्प्रविष्टोऽन्त:पुरं मुनि: । अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम् ॥ ६३ ॥

ଧ୍ରୁବ ତପୋବନକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ ନାରଦ ମୁନି ରାଜମହଳର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାଜା ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର କରି ପ୍ରଣାମ କଲେ; ସେ ସୁଖାସୀନ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।

Verse 64

नारद उवाच राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । किं वा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुत: ॥ ६४ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଏତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ କଣ ଚିନ୍ତା କରୁଛ? ତୁମ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହେଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମର ପଥରେ କିଛି ବାଧା ହୋଇଛି କି, ନା ଅର୍ଥସଂଯୁକ୍ତ ଧର୍ମ କିମ୍ବା କାମ କ୍ଷୟ ପାଉଛି?

Verse 65

राजोवाच सुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेनाकरुणात्मना । निर्वासित: पञ्चवर्ष: सह मात्रा महान्कवि: ॥ ६५ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀଆସକ୍ତିରେ ପତିତ ହୋଇ କରୁଣାହୀନ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ମୋ ପାଞ୍ଚବର୍ଷୀୟ ପୁତ୍ରକୁ ତାହାର ମାତା ସହିତ ମୁଁ ନିର୍ବାସିତ କରିଦେଲି; ସେ ତ ମହାତ୍ମା ଓ ମହାଭକ୍ତ।

Verse 66

अप्यनाथं वने ब्रह्मन्मा स्मादन्त्यर्भकं वृका: । श्रान्तं शयानं क्षुधितं परिम्‍लानमुखाम्बुजम् ॥ ६६ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ପୁତ୍ରର ମୁହଁ କମଳ ପରି ଥିଲା। ମୁଁ ତାହାର ଦୁରବସ୍ଥା ଭାବୁଛି—ସେ ବନରେ ଅନାଥ, ଭୁଖା, ଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ କେଉଁଠି ଶୋଇଥିବ; ମ୍ଲାନ କମଳମୁଖ ଥିବା ତାକୁ ନେଉଁଆମାନେ ଖାଇ ନ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 67

अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्रीजितस्योपधारय । योऽङ्कं प्रेम्णारुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दमसत्तम: ॥ ६७ ॥

ହାୟ! ସ୍ତ୍ରୀଦ୍ୱାରା ଜିତା ମୋ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ଭାବ। ପ୍ରେମରେ ଯେ ବାଳକ ମୋ କୋଳକୁ ଚଢ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲା, ସେହି ନୀଚ ମୁଁ ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲିନି; କ୍ଷଣମାତ୍ର ସ୍ନେହରେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲିନି—କେତେ କଠୋର!

Verse 68

नारद उवाच मा मा शुच: स्वतनयं देवगुप्तं विशाम्पते । तत्प्रभावमविज्ञाय प्रावृङ्क्ते यद्यशो जगत् ॥ ६८ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ନିଜ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଶୋକ କରନି। ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ। ତୁମେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ନ ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଯଶ ଆଗରୁ ଜଗତରେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହେଉଛି।

Verse 69

सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैरपि प्रभु: । ऐष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव ॥ ६९ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ତୁମ ପୁତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମର୍ଥ। ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ, ସେ ତାହା କରିବ। ଶୀଘ୍ରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଘରକୁ ଫେରିବ ଏବଂ ତୁମ ଯଶକୁ ଜଗତେ ପ୍ରସାର କରିବ।

Verse 70

मैत्रेय उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगतीपति: । राजलक्ष्मीमनाद‍ृत्य पुत्रमेवान्वचिन्तयत् ॥ ७० ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଜଗତୀପତି ଉତ୍ତାନପାଦ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ଅନାଦର କରି କେବଳ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ହିଁ ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 71

तत्राभिषिक्त: प्रयतस्तामुपोष्य विभावरीम् । समाहित: पर्यचरद‍ृष्यादेशेन पूरुषम् ॥ ७१ ॥

ମଧୁବନରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ, ସେଇ ରାତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାବଧାନତାରେ ଉପବାସ କଲେ। ପରେ ମହର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ଆଦେଶାନୁସାରେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ପରମପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ।

Verse 72

त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशन: । आत्मवृत्त्यनुसारेण मासं निन्येऽर्चयन्हरिम् ॥ ७२ ॥

ପ୍ରଥମ ମାସରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ପ୍ରତି ତୃତୀୟ ଦିନ କପିତ୍ଥ ଓ ବଦରୀ ଫଳ ମାତ୍ର ଦେହଧାରଣ ପାଇଁ ଖାଇଲେ। ଏଭଳି ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ଏକ ମାସ କାଟିଲେ।

Verse 73

द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठेऽर्भको दिने । तृणपर्णादिभि: शीर्णै: कृतान्नोऽभ्यर्चयन्विभुम् ॥ ७३ ॥

ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସରେ ସେଇ ବାଳକ ଧ୍ରୁବ ପ୍ରତି ଷଷ୍ଠ ଦିନ ଖାଇଲେ, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟରୂପେ ଶୁଷ୍କ ତୃଣ ଓ ପତ୍ର ଆଦି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏଭଳି ସେ ବିଭୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ଚାଲିଲେ।

Verse 74

तृतीयं चानयन्मासं नवमे नवमेऽहनि । अब्भक्ष उत्तमश्लोकमुपाधावत्समाधिना ॥ ७४ ॥

ତୃତୀୟ ମାସରେ ସେ ପ୍ରତି ନବମ ଦିନେ କେବଳ ଜଳ ପାନ କଲେ। ଏଭଳି ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ।

Verse 75

चतुर्थमपि वै मासं द्वादशे द्वादशेऽहनि । वायुभक्षो जितश्वासो ध्यायन्देवमधारयत् ॥ ७५ ॥

ଚତୁର୍ଥ ମାସରେ ସେ ପ୍ରତି ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନେ କେବଳ ବାୟୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଶ୍ୱାସନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଜୟ କରି ସ୍ଥିରଚିତ୍ତେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ-ଉପାସନା କଲେ।

Verse 76

पञ्चमे मास्यनुप्राप्ते जितश्वासो नृपात्मज: । ध्यायन् ब्रह्म पदैकेन तस्थौ स्थाणुरिवाचल: ॥ ७६ ॥

ପଞ୍ଚମ ମାସ ଆସିବା ସହିତ ରାଜପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ ଶ୍ୱାସକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ସେ ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ସ୍ତମ୍ଭ ପରି ଅଚଳ ହୋଇ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 77

सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाशयम् । ध्यायन्भगवतो रूपं नाद्राक्षीत्किञ्चनापरम् ॥ ७७ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମନକୁ ଆକର୍ଷି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିର କଲେ। ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପ ଧ୍ୟାନ କରି ସେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।

Verse 78

आधारं महदादीनां प्रधानपुरुषेश्वरम् । ब्रह्म धारयमाणस्य त्रयो लोकाश्चकम्पिरे ॥ ७८ ॥

ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଯେତେବେଳେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର, ପ୍ରଧାନ-ପୁରୁଷେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କଲେ, ତେବେ ତିନି ଲୋକ କମ୍ପି ଉଠିଲା।

Verse 79

यदैकपादेन स पार्थिवार्भक स्तस्थौ तदङ्गुष्ठनिपीडिता मही । ननाम तत्रार्धमिभेन्द्रधिष्ठिता तरीव सव्येतरत: पदे पदे ॥ ७९ ॥

ରାଜପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଯେତେବେଳେ ଏକ ପାଦରେ ଅଚଳ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠିର ଚାପରେ ପୃଥିବୀର ଅର୍ଧ ଭାଗ ନମିଗଲା; ଯେପରି ନୌକାରେ ଚଢ଼ିଥିବା ହାତୀ ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ନୌକାକୁ ଡାହାଣ-ବାମ ଦୋଳାଏ।

Verse 80

तस्मिन्नभिध्यायति विश्वमात्मनो द्वारं निरुध्यासुमनन्यया धिया । लोका निरुच्छ्‌वासनिपीडिता भृशं सलोकपाला: शरणं ययुर्हरिम् ॥ ८० ॥

ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଅନନ୍ୟ ଧୀରେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଦେହର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କଲେ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଅଟକିଗଲା, ଏବଂ ଲୋକପାଳ ସହ ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

Verse 81

देवा ऊचु: नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधं चराचरस्याखिलसत्त्वधाम्न: । विधेहि तन्नो वृजिनाद्विमोक्षं प्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम् ॥ ८१ ॥

ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: ହେ ଭଗବନ! ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଆପଣ ହିଁ। ଆମେ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ ଯେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଣପ୍ରବାହ ରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି; ଏପରି ଆମେ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ଶରଣ୍ୟ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛୁ—ଦୟାକରି ଏହି ବିପଦରୁ ଆମକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ।

Verse 82

श्रीभगवानुवाच मा भैष्ट बालं तपसो दुरत्यया- न्निवर्तयिष्ये प्रतियात स्वधाम । यतो हि व: प्राणनिरोध आसी- दौत्तानपादिर्मयि सङ्गतात्मा ॥ ८२ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ଦେବଗଣ, ଭୟ କରନି। ଉତ୍ତାନପାଦ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବେ ମୋତେ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ କରି କଠୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାରୁ ଏହି ପ୍ରାଣନିରୋଧ ଘଟିଛି। ତୁମେ ନିରାପଦରେ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଫେର; ମୁଁ ଏହି ବାଳକକୁ ତାହାର ଦୁରତପସ୍ୟାରୁ ନିବାରଣ କରିବି।