Adhyaya 7

Verse 1

मैत्रेय उवाच इत्यजेनानुनीतेन भवेन परितुष्यता । अभ्यधायि महाबाहो प्रहस्य श्रूयतामिति ॥ १ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ମହାବାହୁ ବିଦୁର! ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏପରି ସାନ୍ତ୍ୱନାରେ ଭବ (ଶିବ) ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ହସି କହିଲେ—“ଶୁଣ।”

Verse 2

महादेव उवाच नाघं प्रजेश बालानां वर्णये नानुचिन्तये । देवमायाभिभूतानां दण्डस्तत्र धृतो मया ॥ २ ॥

ମହାଦେବ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା (ପିତା)! ଦେବମାନଙ୍କ ଅପରାଧକୁ ମୁଁ ନ ବଡ଼ କରି କହେ, ନ ମନେ ଧରେ। ଦେବମାୟାରେ ମୋହିତ ସେମାନେ ଶିଶୁସଦୃଶ; ତେଣୁ ସୁଧାର ପାଇଁ ମାତ୍ର ମୁଁ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିଲି।

Verse 3

प्रजापतेर्दग्धशीर्ष्णो भवत्वजमुखं शिर: । मित्रस्य चक्षुषेक्षेत भागं स्वं बर्हिषो भग: ॥ ३ ॥

ଶିବ କହିଲେ—ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶିର ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଛାଗ ମୁଣ୍ଡ ମିଳୁ। ଏବଂ ଭଗ ଦେବତା ମିତ୍ରଙ୍କ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ନିଜ ଯଜ୍ଞଭାଗ ଦେଖୁ।

Verse 4

पूषा तु यजमानस्य दद्‌भिर्जक्षतु पिष्टभुक् । देवा: प्रकृतसर्वाङ्गा ये म उच्छेषणं ददु: ॥ ४ ॥

ଶିବ କହିଲେ—ପୂଷା ଯଜମାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦାନ୍ତରେ ମାତ୍ର ଚବାଇପାରିବ; ଏକା ଥିଲେ ଚଣା ଆଟାର ଲୋଇ ଖାଇ ତୃପ୍ତ ହେବ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଦେବମାନେ ମୋତେ ଯଜ୍ଞଭାଗ ଦେବାକୁ ସମ୍ମତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଆଘାତରୁ ସୁସ୍ଥ ହୋଇ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ହେବେ।

Verse 5

बाहुभ्यामश्विनो: पूष्णो हस्ताभ्यां कृतबाहव: । भवन्‍त्वध्वर्यवश्चान्ये बस्तश्मश्रुर्भृगुर्भवेत् ॥ ५ ॥

ଯାହାଙ୍କର ବାହୁ କଟାଯାଇଥିଲା ସେମାନେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ବାହୁଦ୍ୱାରା କାମ କରୁନ୍ତୁ; ଯାହାଙ୍କର ହାତ କଟାଯାଇଥିଲା ସେମାନେ ପୂଷାଙ୍କ ହାତଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନ୍ତୁ। ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଯାଜକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହେଉନ୍ତୁ। ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଛାଗମୁଣ୍ଡର ଦାଢ଼ି ହେଉ।

Verse 6

मैत्रेय उवाच तदा सर्वाणि भूतानि श्रुत्वा मीढुष्टमोदितम् । परितुष्टात्मभिस्तात साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥ ६ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ପ୍ରିୟ ବିଦୁର, ବରଦାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର (ଶିବ) କହିଥିବା ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତେ ହୃଦୟ-ଆତ୍ମାରେ ପରିତୃପ୍ତ ହୋଇ ‘ସାଧୁ, ସାଧୁ’ ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 7

ततो मीढ्‍वांसमामन्‍त्र्‍य शुनासीरा: सहर्षिभि: । भूयस्तद्देवयजनं समीढ्‍वद्वेधसो ययु: ॥ ७ ॥

ତାପରେ ଶୁନାସୀର ଭୃଗୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ବରଦାତା ରୁଦ୍ର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ତେବେ ଦେବତାମାନେ, ଋଷିଗଣ, ଭଗବାନ ଶିବ ଓ ବ୍ରହ୍ମା—ସମସ୍ତେ ମିଶି ଯେଉଁଠାରେ ମହାଯଜ୍ଞ ହେଉଥିଲା ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 8

विधाय कार्त्स्‍न्येन च तद्यदाह भगवान् भव: । सन्दधु: कस्य कायेन सवनीयपशो: शिर: ॥ ८ ॥

ଭଗବାନ ଭବ (ଶିବ) ଯେପରି କହିଥିଲେ ସେପରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କରି, ସେମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶରୀର ସହ ଯଜ୍ଞାର୍ଥ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପଶୁର ମୁଣ୍ଡ ଯୋଡ଼ିଲେ।

Verse 9

सन्धीयमाने शिरसि दक्षो रुद्राभिवीक्षित: । सद्य: सुप्त इवोत्तस्थौ दद‍ृशे चाग्रतो मृडम् ॥ ९ ॥

ପଶୁର ମୁଣ୍ଡ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶରୀରରେ ଯୋଡ଼ାଯାଉଥିବାବେଳେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିବାମାତ୍ରେ ଦକ୍ଷ ତୁରନ୍ତ ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗିଉଠିଲେ ପରି ଉଠିପଡ଼ିଲେ ଏବଂ ସାମ୍ନାରେ ମୃଡ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 10

तदा वृषध्वजद्वेषकलिलात्मा प्रजापति: । शिवावलोकादभवच्छरद्‌ध्रद इवामल: ॥ १० ॥

ସେତେବେଳେ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି ଦକ୍ଷଙ୍କର ଶିବଦ୍ୱେଷରେ କଳୁଷିତ ହୃଦୟ ଶରତ୍ବର୍ଷାରେ ହ୍ରଦଜଳ ଯେପରି ନିର୍ମଳ ହୁଏ ସେପରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 11

भवस्तवाय कृतधीर्नाशक्नोदनुरागत: । औत्कण्ठ्याद्बाष्पकलया सम्परेतां सुतां स्मरन् ॥ ११ ॥

ଦକ୍ଷ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ; କିନ୍ତୁ ପରଲୋକଗତ କନ୍ୟା ସତୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାମାତ୍ରେ ଆକୁଳତାରେ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଶୋକରେ କଣ୍ଠ ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 12

कृच्छ्रात्संस्तभ्य च मन: प्रेमविह्वलित: सुधी: । शशंस निर्व्यलीकेन भावेनेशं प्रजापति: ॥ १२ ॥

ସେତେବେଳେ ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୁବୁଦ୍ଧି ଦକ୍ଷ ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ ମନକୁ ସ୍ଥିର କଲେ, ଭାବନାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ଏବଂ ନିଷ୍କପଟ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଈଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 13

दक्ष उवाच भूयाननुग्रह अहो भवता कृतो मे दण्डस्त्वया मयि भृतो यदपि प्रलब्ध: । न ब्रह्मबन्धुषु च वां भगवन्नवज्ञा तुभ्यं हरेश्च कुत एव धृतव्रतेषु ॥ १३ ॥

ଦକ୍ଷ କହିଲେ—ହେ ଭଗବାନ ଭବ (ଶିବ)! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ମହାପରାଧ କରିଛି; ତଥାପି ଆପଣ ଦୟାଳୁ, କୃପା ହଟାଇବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ମୋତେ ଉପକାର କରିଛନ୍ତି। ଆପଣ ଓ ଭଗବାନ ହରି ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅବଜ୍ଞା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେବେ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ରତ ମୋତେ, ହେ ଧୃତବ୍ରତ, କିପରି ଉପେକ୍ଷା କରିବେ?

Verse 14

विद्यातपोव्रतधरान् मुखत: स्म विप्रान् ब्रह्मात्मतत्त्वमवितुं प्रथमं त्वमस्राक् । तद्ब्राह्मणान् परम सर्वविपत्सु पासि पाल: पशूनिव विभो प्रगृहीतदण्ड: ॥ १४ ॥

ହେ ବିଭୋ! ବିଦ୍ୟା-ତପ-ବ୍ରତଧାରୀ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ବିପଦରେ ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗୋପାଳ ଯେପରି ଦଣ୍ଡ ଧରି ପଶୁମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ ସେପରି ତାଙ୍କର ନିୟମଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 15

योऽसौ मयाविदिततत्त्वद‍ृशा सभायां क्षिप्तो दुरुक्तिविशिखैर्विगणय्य तन्माम् । अर्वाक् पतन्तमर्हत्तमनिन्दयापाद् द‍ृष्टय‍ार्द्रया स भगवान्स्वकृतेन तुष्येत् ॥ १५ ॥

ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମହିମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିନଥିଲି; ସେହିପାଇଁ ସଭାରେ କଟୁବାକ୍ୟର ବାଣ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଥିଲି, ଆପଣ ତାହାକୁ ଗଣନା କଲେ ନାହିଁ। ପରମପୂଜ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଅବଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ନରକପଥକୁ ପଡ଼ୁଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଆପଣ କରୁଣା କରି ନିଜ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ। ତେଣୁ ନିଜ କୃପାରେ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ; ମୋ କଥାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିପାରିବି ନାହିଁ।

Verse 16

मैत्रेय उवाच क्षमाप्यैवं स मीढ्‍वांसं ब्रह्मणा चानुमन्त्रित: । कर्म सन्तानयामास सोपाध्यायर्त्विगादिभि: ॥ १६ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାବେ ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଠାରୁ କ୍ଷମା ପାଇ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ରାଜା ଦକ୍ଷ ଉପାଧ୍ୟାୟ, ଋତ୍ୱିଜ ଆଦିଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ବାର ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 17

वैष्णवं यज्ञसन्तत्यै त्रिकपालं द्विजोत्तमा: । पुरोडाशं निरवपन् वीरसंसर्गशुद्धये ॥ १७ ॥

ଯଜ୍ଞକାର୍ଯ୍ୟକୁ ପୁନର୍ବାର ଚାଲୁ କରିବା ପାଇଁ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଥମେ ବୀରଭଦ୍ର ଆଦି ଭୂତଗଣଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶଜନିତ ଦୋଷ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ତ୍ରିକପାଳ ପୁରୋଡାଶକୁ ଅଗ୍ନିରେ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 18

अध्वर्युणात्तहविषा यजमानो विशाम्पते । धिया विशुद्धया दध्यौ तथा प्रादुरभूद्धरि: ॥ १८ ॥

ହେ ବିଶାମ୍ପତେ! ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ପିତ ଘୃତହବିଷକୁ ଯଜମାନ ରାଜା ଦକ୍ଷ ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନବୁଦ୍ଧିରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ସହିତ, ହରି ନିଜ ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ନାରାୟଣ ଭାବେ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 19

तदा स्वप्रभया तेषां द्योतयन्त्या दिशो दश । मुष्णंस्तेज उपानीतस्तार्क्ष्येण स्तोत्रवाजिना ॥ १९ ॥

ତେବେ ସ୍ତୋତ୍ରବାହକ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ଆସୀନ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ରଭା ଦଶଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରିଦେଲା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିଙ୍କ ତେଜ ମ୍ଲାନ ହେଲା।

Verse 20

श्यामो हिरण्यरशनोऽर्ककिरीटजुष्टो नीलालकभ्रमरमण्डितकुण्डलास्य: । शङ्खाब्जचक्रशरचापगदासिचर्म- व्यग्रैर्हिरण्मयभुजैरिव कर्णिकार: ॥ २० ॥

ସେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣସଦୃଶ ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତ କିରୀଟରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ। ନୀଳ ଭ୍ରମରସଦୃଶ କେଶ, କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ମୁଖ; ଏବଂ ଅଷ୍ଟଭୁଜରେ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ଶର, ଧନୁ, ଢାଳ ଓ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣାଦି ଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ ତାଙ୍କ ଦେହ ପୁଷ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ ପରି ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା।

Verse 21

वक्षस्यधिश्रितवधूर्वनमाल्युदार हासावलोककलया रमयंश्च विश्वम् । पार्श्वभ्रमद्वय‍जनचामरराजहंस: श्वेतातपत्रशशिनोपरि रज्यमान: ॥ २१ ॥

ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ବନମାଳା ଅଧିଷ୍ଠିତ ଥିବାରୁ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦର ଦିଶୁଥିଲେ। ମନ୍ଦହାସ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକଳାରେ ସେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ, ବିଶେଷକରି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ, ମୋହିତ କରୁଥିଲେ। ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶ୍ୱେତ ଚାମର ରାଜହଂସ ପରି ଡୋଳୁଥିଲା ଏବଂ ଉପରେ ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 22

तमुपागतमालक्ष्य सर्वे सुरगणादय: । प्रणेमु: सहसोत्थाय ब्रह्मेन्द्रत्र्यक्षनायका: ॥ २२ ॥

ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହେବାମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ—ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ତ୍ରିନେତ୍ର ଶିବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଆଦି—ସମେତ ଏକାସାଥି ଉଠି ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 23

तत्तेजसा हतरुच: सन्नजिह्वा: ससाध्वसा: । मूर्ध्ना धृताञ्जलिपुटा उपतस्थुरधोक्षजम् ॥ २३ ॥

ନାରାୟଣଙ୍କ ଦେହକାନ୍ତିର ଦୀପ୍ତ ତେଜରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଭା ମ୍ଲାନ ହେଲା, ବାଣୀ ନିରବ ହୋଇଗଲା। ଭୟମିଶ୍ରିତ ଭକ୍ତି-ବିସ୍ମୟରେ ସମସ୍ତେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ମସ୍ତକରେ ଛୁଇଁ, ଅଧୋକ୍ଷଜ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।

Verse 24

अप्यर्वाग्वृत्तयो यस्य महि त्वात्मभुवादय: । यथामति गृणन्ति स्म कृतानुग्रहविग्रहम् ॥ २४ ॥

ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅସୀମ ମହିମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧରିପାରେ ନାହିଁ; ତଥାପି ତାଙ୍କ କୃପାରେ ସେମାନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପକୁ ଦର୍ଶନ କରିପାରିଲେ। ସେହି କୃପା ବଳରେ ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 25

दक्षो गृहीतार्हणसादनोत्तमं यज्ञेश्वरं विश्वसृजां परं गुरुम् । सुनन्दनन्दाद्यनुगैर्वृतं मुदा गृणन् प्रपेदे प्रयत: कृताञ्जलि: ॥ २५ ॥

ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଯଜ୍ଞରେ ଅର୍ପିତ ହବି ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ସ୍ୱାମୀ ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ପରମ ଗୁରୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ନନ୍ଦ-ସୁନନ୍ଦ ଆଦି ପାର୍ଷଦମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି।

Verse 26

दक्ष उवाच शुद्धं स्वधाम्न्युपरताखिलबुद्ध्यवस्थं चिन्मात्रमेकमभयं प्रतिषिध्य मायाम् । तिष्ठंस्तयैव पुरुषत्वमुपेत्य तस्या- मास्ते भवानपरिशुद्ध इवात्मतन्त्र: ॥ २६ ॥

ଦକ୍ଷ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ସ୍ୱଧାମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧି-ଅବସ୍ଥାରୁ ଅତୀତ, କେବଳ ଚିତ୍-ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ଓ ନିର୍ଭୟ। ମାୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ତାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି ଲାଗେ; ତଥାପି ଆପଣ ଆତ୍ମତନ୍ତ୍ର, ତେଣୁ କେବେ ଅଶୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ।

Verse 27

ऋत्विज ऊचु: तत्त्वं न ते वयमनञ्जन रुद्रशापात् कर्मण्यवग्रहधियो भगवन्विदाम: । धर्मोपलक्षणमिदं त्रिवृदध्वराख्यं ज्ञातं यदर्थमधिदैवमदो व्यवस्था: ॥ २७ ॥

ଋତ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ—ହେ ଭଗବାନ, ଆପଣ ମଳରହିତ; କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶାପରୁ ଆମ ବୁଦ୍ଧି କର୍ମଫଳରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଗଲା, ତେଣୁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣୁନାହିଁ। ଯଜ୍ଞର ନାମରେ ଆମେ ବେଦଜ୍ଞାନର ତିନି ବିଭାଗର ବିଧି-ନିଷେଧରେ ଲିପ୍ତ। ତଥାପି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭାଗବଣ୍ଟନର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆପଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣୁ।

Verse 28

सदस्या ऊचु: उत्पत्त्यध्वन्यशरण उरुक्लेशदुर्गेऽन्तकोग्र व्यालान्विष्टे विषयमृगतृष्यात्मगेहोरुभार: । द्वन्द्वश्वभ्रे खलमृगभये शोकदावेऽज्ञसार्थ: पादौकस्ते शरणद कदा याति कामोपसृष्ट: ॥ २८ ॥

ସଭାସଦମାନେ କହିଲେ—ହେ ଶରଣଦ! ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ପଥରେ ଅଶରଣ ଜୀବମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଆପଣ। ଏହି ଭୟଙ୍କର କ୍ଲେଶ-ଦୁର୍ଗରେ କାଳ ସର୍ପ ପରି ଆଘାତ କରିବା ସୁଯୋଗ ଖୋଜେ। ବିଷୟମୃଗତୃଷ୍ଣା ମୋହାଏ, ମିଥ୍ୟା ଗୃହଭାର ଦବାଏ; ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଖାଇ, ଦୁଷ୍ଟ ମୃଗଭୟ ଓ ଶୋକର ଦାବାନଳ ଜ୍ୱଳେ। କାମରେ ପୀଡିତ ଏହି ଅଜ୍ଞ ଜନସମୂହ କେବେ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଶରଣ ନେବ?

Verse 29

रुद्र उवाच तव वरद वराङ्‌घ्रावाशिषेहाखिलार्थे ह्यपि मुनिभिरसक्तैरादरेणार्हणीये । यदि रचितधियं माविद्यलोकोऽपविद्धं जपति न गणये तत्त्वत्परानुग्रहेण ॥ २९ ॥

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ବରଦ! ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଦ ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦର ମୂଳ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ସିଦ୍ଧିଦାତା; ଆସକ୍ତିରହିତ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଦରରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୂଜନ୍ତି। ମୋ ମନ ସେହି ପଦପଦ୍ମରେ ନିଶ୍ଚଳ; ତେଣୁ ଯେମାନେ ମୋତେ ଅପବିତ୍ର କହି ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଗଣେନି। ଆପଣଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ-ପର ଅନୁଗ୍ରହରୁ ମୁଁ କରୁଣାବଶେ ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷମା କରେ, ଯେପରି ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ।

Verse 30

भृगुरुवाच यन्मायया गहनयापहृतात्मबोधा ब्रह्मादयस्तनुभृतस्तमसि स्वपन्त: । नात्मन् श्रितं तव विदन्त्यधुनापि तत्त्वं सोऽयं प्रसीदतु भवान्प्रणतात्मबन्धु: ॥ ३० ॥

ଶ୍ରୀ ଭୃଗୁ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଦୁର୍ଗମ ମାୟାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ-ବୋଧ ହରାଇ ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରରେ ନିମଗ୍ନ। ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି—ଏହା ସେମାନେ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଆପଣ ଶରଣାଗତଙ୍କ ନିତ୍ୟ ମିତ୍ର ଓ ରକ୍ଷକ; ଦୟାକରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଆମ ଅପରାଧ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।

Verse 31

ब्रह्मोवाच नैतत्स्वरूपं भवतोऽसौ पदार्थ भेदग्रहै: पुरुषो यावदीक्षेत् । ज्ञानस्य चार्थस्य गुणस्य चाश्रयो मायामयाद्वय‍‌तिरिक्तो मतस्त्वम् ॥ ३१ ॥

ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଭଗବାନ, ପଦାର୍ଥ-ଭେଦର ଧାରଣା ଧରି ଯେ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ଆପଣଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ। ଆପଣ ଜ୍ଞାନ, ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଗୁଣର ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ, ତଥାପି ମାୟାଜନିତ ଦ୍ୱୈତରୁ ପରେ ଅଦ୍ୱୟ ପରତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 32

इन्द्र उवाच इदमप्यच्युत विश्वभावनं वपुरानन्दकरं मनोद‍ृशाम् । सुरविद्विट्‌क्षपणैरुदायुधै र्भुजदण्डैरुपपन्नमष्टभि: ॥ ३२ ॥

ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ବିଶ୍ୱଭାବନ, ଆଠ ଭୁଜାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରିଥିବା ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏହା ମନ ଓ ଚକ୍ଷୁକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଏ, ଏବଂ ଭକ୍ତଦ୍ୱେଷୀ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ।

Verse 33

पत्‍न्य ऊचु: यज्ञोऽयं तव यजनाय केन सृष्टो विध्वस्त: पशुपतिनाद्य दक्षकोपात् । तं नस्त्वं शवशयनाभशान्तमेधं यज्ञात्मन्नलिनरुचा द‍ृशा पुनीहि ॥ ३३ ॥

ପତ୍ନୀମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଆପଣଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ପଶୁପତି ଶିବ ଏହାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଥିବା ପଶୁମାନେ ମୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯଜ୍ଞର ପବିତ୍ରତା ନଷ୍ଟ। ହେ ଯଜ୍ଞାତ୍ମନ, ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମନୟନର ଦୀପ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଯଜ୍ଞଭୂମିକୁ ପୁନଃ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ।

Verse 34

ऋषय ऊचु: अनन्वितं ते भगवन् विचेष्टितं यदात्मना चरसि हि कर्म नाज्यसे । विभूतये यत उपसेदुरीश्वरीं न मन्यते स्वयमनुवर्ततीं भवान् ॥ ३४ ॥

ଋଷିମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—ହେ ଭଗବାନ, ଆପଣଙ୍କ ଲୀଳା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଆପଣ ନିଜ ନିଜ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମରେ କେବେ ଆସକ୍ତ ନୁହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ଯାହାଙ୍କ କୃପା ପାଇଁ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେଇ ଶ୍ରୀଦେବୀ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗାମିନୀ; ତଥାପି ଆପଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତ ନୁହନ୍ତି।

Verse 35

सिद्धा ऊचु: अयं त्वत्कथामृष्टपीयूषनद्यां मनोवारण: क्लेशदावाग्निदग्ध: । तृषार्तोऽवगाढो न सस्मार दावं न निष्क्रामति ब्रह्मसम्पन्नवन्न: ॥ ३५ ॥

ସିଦ୍ଧମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କଥାର ଅମୃତ-ନଦୀରେ ଆମ ମନରୂପୀ ହାତୀ, କ୍ଲେଶର ଦାବାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ତୃଷାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ଡୁବିଯାଏ ଓ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଭୁଲିଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମସୁଖସମ ପରମାନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେ ବାହାରିବାକୁ ଚାହେ ନାହିଁ।

Verse 36

यजमान्युवाच स्वागतं ते प्रसीदेश तुभ्यं नम: श्रीनिवास श्रिया कान्तया त्राहि न: । त्वामृतेऽधीश नाङ्गैर्मख: शोभते शीर्षहीन: कबन्धो यथा पुरुष: ॥ ३६ ॥

ଦକ୍ଷପତ୍ନୀ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଏହି ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ଆମର ମହାସୌଭାଗ୍ୟ। ହେ ଶ୍ରୀନିବାସ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; କୃପାକରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ ଓ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ହେ ଅଧୀଶ! ଆପଣ ବିନା ଯଜ୍ଞ ଶୋଭେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶିରୋହୀନ ଦେହ।

Verse 37

लोकपाला ऊचु: द‍ृष्ट: किं नो द‍ृग्भिरसद्ग्रहैस्त्वं प्रत्यग्द्रष्टा द‍ृश्यते येन विश्वम् । माया ह्येषा भवदीया हि भूमन् यस्त्वं षष्ठ: पञ्चभिर्भासि भूतै: ॥ ३७ ॥

ଲୋକପାଳମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସତ୍‌କୁ ହିଁ ଧରେ; ତେବେ ଆମେ ସତ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲୁ କି? ଆପଣ ତ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ହେ ଭୂମନ! ଏହା ଆପଣଙ୍କ ମାୟା—ପଞ୍ଚଭୂତାତୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଷଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ଭାସନ୍ତି।

Verse 38

योगेश्‍वरा ऊचु प्रेयान्न तेऽन्योऽस्त्यमुतस्त्वयि प्रभो विश्वात्मनीक्षेन्न पृथग्य आत्मन: । अथापि भक्त्येश तयोपधावता- मनन्यवृत्त्यानुगृहाण वत्सल ॥ ३८ ॥

ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣି ନିଜ ଆତ୍ମାରୁ ପୃଥକ୍ ଭାବନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ତଥାପି, ହେ ଈଶ! ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଧାଉଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବତ୍ସଲ ହୋଇ କୃପା କରନ୍ତୁ।

Verse 39

जगदुद्भवस्थितिलयेषु दैवतो बहुभिद्यमानगुणयात्ममायया । रचितात्मभेदमतये स्वसंस्थया विनिवर्तितभ्रमगुणात्मने नम: ॥ ३९ ॥

ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ଥିତି ଓ ଲୟ କରାଉଥିବା ସେଇ ପରମ ଦେବଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ। ସେ ନିଜ ଆତ୍ମମାୟା ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଗୁଣର ବହୁ ଭେଦ ରଚି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାଶକୁ ସୃଷ୍ଟି-ପାଳନ-ସଂହାର କରାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ବାହ୍ୟଶକ୍ତିର ଅଧୀନ ନୁହେଁ; ସ୍ୱସ୍ୱରୂପରେ ଗୁଣବୈଚିତ୍ର୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଅହଂ-ଭ୍ରମରୁ ସର୍ବଥା ମୁକ୍ତ।

Verse 40

ब्रह्मोवाच नमस्ते श्रितसत्त्वाय धर्मादीनां च सूतये । निर्गुणाय च यत्काष्ठां नाहं वेदापरेऽपि च ॥ ४० ॥

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆପଣ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ, ତେଣୁ ଧର୍ମ, ତପ ଓ ବ୍ରତର ମୂଳ ମଧ୍ୟ ଆପଣ। ଆପଣ ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ; ଆପଣଙ୍କ ପରମ ସ୍ଥିତିକୁ ମୁଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ।

Verse 41

अग्निरुवाच यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा हव्यं वहे स्वध्वर आज्यसिक्तम् । तं यज्ञियं पञ्चविधं च पञ्चभि: स्विष्टं यजुर्भि: प्रणतोऽस्मि यज्ञम् ॥ ४१ ॥

ଅଗ୍ନିଦେବ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୁଁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଘୃତମିଶ୍ରିତ ହବିକୁ ଯଜ୍ଞରେ ବହନ କରେ। ଯଜୁର୍ବେଦ ଅନୁସାରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଆହୁତି ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଭେଦ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ଆପଣଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ। ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଥ ଆପଣ ନିଜେ—ପରମ ପୁରୁଷ।

Verse 42

देवा ऊचु: पुरा कल्पापाये स्वकृतमुदरीकृत्य विकृतं त्वमेवाद्यस्तस्मिन् सलिल उरगेन्द्राधिशयने । पुमान्शेषे सिद्धैर्हृदि विमृशिताध्यात्मपदवि: स एवाद्याक्ष्णोर्य: पथि चरसि भृत्यानवसि न: ॥ ४२ ॥

ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟିର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ଆପଣ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସଂରକ୍ଷିତ କରିଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ଆପଣ ଆଦିପୁରୁଷ ହୋଇ ପ୍ରଳୟଜଳରେ ଶେଷନାଗର ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ ସନକାଦି ସିଦ୍ଧମାନେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମପଥରେ ହୃଦୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। ଆଜି ଆପଣ ଆମ ଚକ୍ଷୁଗୋଚର; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦାସ—ଦୟାକରି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 43

गन्धर्वा ऊचु: अंशांशास्ते देव मरीच्यादय एते ब्रह्मेन्द्राद्या देवगणा रुद्रपुरोगा: । क्रीडाभाण्डं विश्वमिदं यस्य विभूमन् तस्मै नित्यं नाथ नमस्ते करवाम ॥ ४३ ॥

ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦେବ, ମରୀଚି ଆଦି ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ରୁଦ୍ର-ପୁରୋଗା ଦେବଗଣ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ଅଂଶର ଅଂଶ। ହେ ବିଭୋ, ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରୀଡାର ଖେଳନା। ହେ ନାଥ, ଆମେ ନିତ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ପରମ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁ।

Verse 44

विद्याधरा ऊचु: त्वन्माययार्थमभिपद्य कलेवरेऽस्मिन् कृत्वा ममाहमिति दुर्मतिरुत्पथै: स्वै: । क्षिप्तोऽप्यसद्विषयलालस आत्ममोहं युष्मत्कथामृतनिषेवक उद्वय‍ुदस्येत् ॥ ४४ ॥

ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ମାନବ ଦେହ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାର ପ୍ରେରଣାରେ ଜୀବ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ବୋଲି ଏହି ଦେହ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ କରି, ନିଜ କୁପଥରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଅସତ୍ ବିଷୟର ଲାଲସାରେ ଆତ୍ମମୋହକୁ ପଡ଼େ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଆପଣଙ୍କ କଥାମୃତକୁ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନରେ ସେବନ କରେ, ସେ ଏହି ମୋହରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇପାରେ।

Verse 45

ब्राह्मणा ऊचु: त्वं क्रतुस्त्वं हविस्त्वं हुताश: स्वयंत्वं हि मन्त्र: समिद्दर्भपात्राणि च । त्वं सदस्यर्त्विजो दम्पती देवताअग्निहोत्रं स्वधा सोम आज्यं पशु: ॥ ४५ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ହିଁ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ; ଆପଣ ହିଁ ହବି, ଆପଣ ହିଁ ଅଗ୍ନି। ଆପଣ ହିଁ ବେଦମନ୍ତ୍ର, ସମିଧା, ଶିଖା, କୁଶ ଓ ଯଜ୍ଞପାତ୍ର। ଆପଣ ହିଁ ଋତ୍ୱିଜ, ଯଜମାନ-ଦମ୍ପତି, ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତା, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ସ୍ୱଧା, ସୋମ, ଆଜ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞପଶୁ; ଯାହା କିଛି ଅର୍ପିତ ହୁଏ ସେ ସବୁ ଆପଣ କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି।

Verse 46

त्वं पुरा गां रसाया महासूकरो दंष्ट्रया पद्मिनीं वारणेन्द्रो यथा । स्तूयमानो नदल्लीलया योगिभि- र्व्युज्जहर्थ त्रयीगात्र यज्ञक्रतु: ॥ ४६ ॥

ହେ ତ୍ରୟୀଗାତ୍ର, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ! ପ୍ରାଚୀନ କଳ୍ପରେ ଆପଣ ମହାବରାହ ଅବତାର ହୋଇ, ହାତୀ ଯେପରି ସରୋବରରୁ ପଦ୍ମ ଉଠାଏ, ସେପରି ରସାତଳ ଜଳରୁ ପୃଥିବୀକୁ ନିଜ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରେ ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ସେଇ ବିରାଟ୍ ବରାହରୂପରେ ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ନାଦ ଯଜ୍ଞସ୍ତୋତ୍ର ଭାବେ ଗୃହୀତ ହେଲା; ସନକାଦି ଯୋଗୀମାନେ ଧ୍ୟାନ କରି ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 47

स प्रसीद त्वमस्माकमाकाङ्‌क्षतां दर्शनं ते परिभ्रष्टसत्कर्मणाम् । कीर्त्यमाने नृभिर्नाम्नि यज्ञेश ते यज्ञविघ्ना: क्षयं यान्ति तस्मै नम: ॥ ४७ ॥

ହେ ଯଜ୍ଞେଶ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଥିଲୁ, କାରଣ ବେଦବିଧି ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞକର୍ମ କରିବାରେ ଆମେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇପଡ଼ିଛୁ। ଦୟାକରି ଆମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରିଲେ ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନ ସବୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।

Verse 48

मैत्रेय उवाच इति दक्ष: कविर्यज्ञं भद्र रुद्राभिमर्शितम् । कीर्त्यमाने हृषीकेशे सन्निन्ये यज्ञभावने ॥ ४८ ॥

ଶ୍ରୀ ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର, ସମସ୍ତେ ହୃଷୀକେଶ ଭଗବାନଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା ପରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଚେତନା ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିବା ଯଜ୍ଞକୁ ସେ ପୁନର୍ବାର ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।

Verse 49

भगवान् स्वेन भागेन सर्वात्मा सर्वभागभुक् । दक्षं बभाष आभाष्य प्रीयमाण इवानघ ॥ ४९ ॥

ମୈତ୍ରେୟ ଆଉ କହିଲେ—ହେ ନିର୍ଦୋଷ ବିଦୁର, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଫଳର ଭୋକ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସର୍ବାତ୍ମା ଥିବାରୁ ନିଜ ଭାଗମାତ୍ରରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ତେଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ଭାବରେ ସେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ମଧୁର ଭାଷାରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 50

श्रीभगवानुवाच अहं ब्रह्मा च शर्वश्च जगत: कारणं परम् । आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंद‍ृगविशेषण: ॥ ५० ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ମୁଁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶର୍ବ (ଶିବ) ଜଗତର ପରମ କାରଣ। ମୁଁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପରମାତ୍ମା, ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ସାକ୍ଷୀ; ନିରାକାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମ-ଶିବ ଓ ମୋର ଭେଦ ନାହିଁ।

Verse 51

आत्ममायां समाविश्य सोऽहं गुणमयीं द्विज । सृजन् रक्षन् हरन् विश्वं दध्रे संज्ञां क्रियोचिताम् ॥ ५१ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ ଦକ୍ଷ! ମୁଁ ମୋର ଆତ୍ମମାୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଗୁଣମୟୀ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରେ; କ୍ରିୟାଭେଦ ଅନୁସାରେ ମୋର ପ୍ରତିନିଧି ରୂପମାନଙ୍କର ନାମ ଭିନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 52

तस्मिन् ब्रह्मण्यद्वितीये केवले परमात्मनि । ब्रह्मरुद्रौ च भूतानि भेदेनाज्ञोऽनुपश्यति ॥ ५२ ॥

ସେହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଶୁଦ୍ଧ ପରମାତ୍ମା-ବ୍ରହ୍ମରେ ଅଜ୍ଞ ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମା-ରୁଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଭେଦରେ, ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଦେଖେ।

Verse 53

यथा पुमान्न स्वाङ्गेषु शिर:पाण्यादिषु क्‍वचित् । पारक्यबुद्धिं कुरुते एवं भूतेषु मत्पर: ॥ ५३ ॥

ଯେପରି ମଣିଷ ନିଜ ଶରୀରର ମୁଣ୍ଡ, ହାତ ଆଦି ଅଙ୍ଗକୁ କେବେ ପରାୟା ଭାବେ ଭାବେ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋତେ ଶରଣ ନେଇଥିବା ଭକ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଭେଦ ଦେଖେ ନାହିଁ।

Verse 54

त्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वै भिदाम् । सर्वभूतात्मनां ब्रह्मन् स शान्तिमधिगच्छति ॥ ५४ ॥

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଯେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଏକଭାବରେ ଭେଦ ଦେଖେ ନାହିଁ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣି ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଏ; ଅନ୍ୟେ ନୁହେଁ।

Verse 55

मैत्रेय उवाच एवं भगवतादिष्ट: प्रजापतिपतिर्हरिम् । अर्चित्वा क्रतुना स्वेन देवानुभयतोऽयजत् ॥ ५५ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଭଗବାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଦକ୍ଷ ନିଜ କ୍ରତୁ (ଯଜ୍ଞ) ଦ୍ୱାରା ଯଥାବିଧି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ। ପରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପୂଜିଲେ।

Verse 56

रुद्रं च स्वेन भागेन ह्युपाधावत्समाहित: । कर्मणोदवसानेन सोमपानितरानपि । उदवस्य सहर्त्विग्भि: सस्‍नाववभृथं तत: ॥ ५६ ॥

ଦକ୍ଷ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଯଜ୍ଞଶେଷରେ ନିଜ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ସାଦରେ ରୁଦ୍ର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। କର୍ମକାଣ୍ଡ ଶେଷ ହେଲାପରେ ସୋମପାନ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଓ ସେଠାରେ ସମବେତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ପରେ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନ କରି ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 57

तस्मा अप्यनुभावेन स्वेनैवावाप्तराधसे । धर्म एव मतिं दत्त्वा त्रिदशास्ते दिवं ययु: ॥ ५७ ॥

ନିଜ ଅନୁଭାବ-ପ୍ରଭାବରେ ପୁଣ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ସେହି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଦେବମାନେ ‘ଧର୍ମପଥରେ ତୁମ ମନ ନିଶ୍ଚଳ ରହୁ’ ବୋଲି ମତି ଦେଇ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ତ୍ରିଦଶ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।

Verse 58

एवं दाक्षायणी हित्वा सती पूर्वकलेवरम् । जज्ञे हिमवत: क्षेत्रे मेनायामिति शुश्रुम ॥ ५८ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ପୂର୍ବ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ସତୀ ହିମବତ୍ ଦେଶରେ ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ କନ୍ୟାରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହା ମୁଁ ପ୍ରମାଣିକ ସ୍ରୋତରୁ ଶୁଣିଛି।

Verse 59

तमेव दयितं भूय आवृङ्क्ते पतिमम्बिका । अनन्यभावैकगतिं शक्ति: सुप्तेव पूरुषम् ॥ ५९ ॥

ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ସତୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅମ୍ବିକା (ଦୁର୍ଗା) ପୁନର୍ବାର ସେହି ପ୍ରିୟତମ ଶିବଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଯେପରି ନବସୃଷ୍ଟିର କ୍ରମରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଏକନିଷ୍ଠଭାବେ ପୁରୁଷ (ପରମେଶ୍ୱର)ଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।

Verse 60

एतद्भगवत: शम्भो: कर्म दक्षाध्वरद्रुह: । श्रुतं भागवताच्छिष्यादुद्धवान्मे बृहस्पते: ॥ ६० ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର! ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିବା ଭଗବାନ୍ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଏହି କର୍ମକଥା ମୁଁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ମହାଭକ୍ତ ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଛି।

Verse 61

इदं पवित्रं परमीशचेष्टितं यशस्यमायुष्यमघौघमर्षणम् । यो नित्यदाकर्ण्य नरोऽनुकीर्तयेद् धुनोत्यघं कौरव भक्तिभावत: ॥ ६१ ॥

ଏହା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଲୀଳାଚରିତ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର, ଯଶ ଓ ଆୟୁ ବଢ଼ାଏ, ପାପସମୂହକୁ ନାଶ କରେ। ହେ କୌରବ, ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଶୁଣି ପୁନଃ କୀର୍ତ୍ତନ କରେ, ସେ ପାପକୁ ଝାଡ଼ିଦିଏ।