Adhyaya 6
Brahmā Counsels the Demigods; Journey to Kailāsa; Śiva’s Tranquility and Brahmā’s Praise
ଦକ୍ଷଙ୍କ ଭଙ୍ଗ ଯଜ୍ଞ ପରେ ଶିବଗଣଙ୍କ ହାତରେ ପରାଜିତ ଓ ଆହତ ଋତ୍ୱିଜ, ସଭାସଦ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଜଣାନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଫଳ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଯଜ୍ଞକୁ ଯାଇନଥିଲେ; ସେ କହନ୍ତି ଯେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ନିନ୍ଦା ହେଲେ ଯଜ୍ଞ ଆନନ୍ଦହୀନ ଓ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କୁ ସଙ୍କୋଚ ଛାଡ଼ି ଶିବଚରଣରେ ଶରଣାଗତ ହୋଇ କ୍ଷମା ମାଗିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସତୀବିୟୋଗ ଶୋକ ଓ ଦକ୍ଷଙ୍କ କଠୋର ବାକ୍ୟରୁ ଶିବଙ୍କ ଦୁଃଖ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତି ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୈଲାସକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ସେଠାର ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ପବିତ୍ରତା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ବିଶାଳ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ମୁକ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗସମାଧିସ୍ଥ ଶାନ୍ତ ଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୁଏ; ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ ଜଗନ୍ନିୟନ୍ତା ଓ ଯଜ୍ଞପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣାରେ ସମାଧାନ, ଅଙ୍ଗପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ଯଜ୍ଞସମାପ୍ତି ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥
ମୈତ୍ରେୟ ମୁନି କହିଲେ: ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ ଏବଂ ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଖଡ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇ ଦେବତା ଓ ଋତ୍ୱିକମାନେ ଭୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଜଣାଇଲେ।
Verse 2
मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥
ମୈତ୍ରେୟ ମୁନି କହିଲେ: ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ ଏବଂ ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଖଡ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇ ଦେବତା ଓ ଋତ୍ୱିକମାନେ ଭୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଜଣାଇଲେ।
Verse 3
उपलभ्य पुरैवैतद्भगवानब्जसम्भव: । नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतु: ॥ ३ ॥
ପଦ୍ମସମ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ନାରାୟଣ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଏମିତି ଘଟିବ; ତେଣୁ ସେମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ଯାଇନଥିଲେ।
Verse 4
तदाकर्ण्य विभु: प्राह तेजीयसि कृतागसि । क्षेमाय तत्र सा भूयान्न प्रायेण बुभूषताम् ॥ ४ ॥
ସବୁ କଥା ଶୁଣି ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଅପରାଧ କରି ଯଜ୍ଞ କଲେ ସୁଖ-କ୍ଷେମ ମିଳେନାହିଁ।
Verse 5
अथापि यूयं कृतकिल्बिषा भवं ये बर्हिषो भागभाजं परादु: । प्रसादयध्वं परिशुद्धचेतसा क्षिप्रप्रसादं प्रगृहीताङ्घ्रि:पद्मम् ॥ ५ ॥
ତୁମେ ଯଜ୍ଞଫଳର ଭାଗରୁ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିତ କରିଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଅପରାଧୀ। ତଥାପି ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ି ପ୍ରସନ୍ନ କର; ସେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 6
आशासाना जीवितमध्वरस्य लोक: सपाल: कुपिते न यस्मिन् । तमाशु देवं प्रियया विहीनं क्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तै: ॥ ६ ॥
ଯଜ୍ଞ ଜୀବିତ ରହୁ ବୋଲି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିପତିମାନେ ମଧ୍ୟ—ସେ କୁପିତ ହେଲେ—କ୍ଷଣେ ନଶିପାରନ୍ତି। ତେଣୁ ପ୍ରିୟା-ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦୁର୍ବାକ୍ୟରେ ହୃଦୟବିଦ୍ଧ ସେହି ଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷମା ମାଗ।
Verse 7
नाहं न यज्ञो न च यूयमन्ये ये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् । विदु: प्रमाणं बलवीर्ययोर्वा यस्यात्मतन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत् ॥ ७ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ନ ମୁଁ, ନ ଏହି ଯଜ୍ଞ, ନ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ, ନ ଦେହଧାରୀ ମୁନିମାନେ—କେହି ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମତନ୍ତ୍ର ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ବଳ ଓ ବୀର୍ୟର ପ୍ରମାଣ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଏମିତି ଥିଲେ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଅପରାଧ କରିବାକୁ କିଏ ସାହସ କରିବ?
Verse 8
स इत्थमादिश्य सुरानजस्तु तै: समन्वित: पितृभि: सप्रजेशै: । ययौ स्वधिष्ण्यान्निलयं पुरद्विष: कैलासमद्रिप्रवरं प्रियं प्रभो: ॥ ८ ॥
ଏଭଳି ଦେବଗଣ, ପିତୃଗଣ ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଅଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ସେମାନଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ପୁରଦ୍ୱିଷ ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟ କୈଲାସ ପର୍ବତଧାମକୁ ଗଲେ।
Verse 9
जन्मौषधितपोमन्त्रयोगसिद्धैर्नरेतरै: । जुष्टं किन्नरगन्धर्वैरप्सरोभिर्वृतं सदा ॥ ९ ॥
କୈଲାସଧାମ ଜନ୍ମତଃ ସିଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଦେବସ୍ୱରୂପ ନିବାସୀମାନଙ୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ସେଠାରେ ଔଷଧି, ତପ, ବେଦମନ୍ତ୍ର ଓ ଯୋଗସାଧନାରେ ପବିତ୍ରତା ବିରାଜେ। କିନ୍ନର-ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସଦା ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
Verse 10
नानामणिमयै: शृङ्गैर्नानाधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्नानामृगगणावृतै: ॥ १० ॥
କୈଲାସରେ ନାନା ରତ୍ନମୟ ଶିଖର, ନାନା ଧାତୁରେ ବିଚିତ୍ର ଶୋଭା; ନାନା ବୃକ୍ଷ-ଲତା-ଗୁଲ୍ମ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ମୃଗସମୂହ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଆବୃତ।
Verse 11
नानामलप्रस्रवणैर्नानाकन्दरसानुभि: । रमणं विहरन्तीनां रमणै: सिद्धयोषिताम् ॥ ११ ॥
ସେଠାରେ ଅନେକ ନିର୍ମଳ ଝରଣା ଅଛି, ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଗୁହା ଅଛି; ସେହି ଗୁହାମାନେ ଭିତରେ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ରମଣୀୟ ପତ୍ନୀମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରନ୍ତି।
Verse 12
मयूरकेकाभिरुतं मदान्धालिविमूर्च्छितम् । प्लावितै रक्तकण्ठानां कूजितैश्च पतत्त्रिणाम् ॥ १२ ॥
କୈଲାସରେ ମୟୂରମାନଙ୍କ କେକାଧ୍ୱନି ସଦା ଗୁଞ୍ଜେ; ମଦମତ୍ତ ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନ ତାହାକୁ ଅଧିକ ମଧୁର କରେ। କୋକିଳମାନଙ୍କ କୂଜିତ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କଲରବରେ ସେଠା ପରିପ୍ଲାବିତ।
Verse 13
आह्वयन्तमिवोद्धस्तैर्द्विजान् कामदुघैर्द्रुमै: । व्रजन्तमिव मातङ्गैर्गृणन्तमिव निर्झरै: ॥ १३ ॥
ସିଧା ଉଚ୍ଚ ଶାଖାଯୁକ୍ତ କାମଦୁଘ ବୃକ୍ଷମାନେ ଯେନେ ମଧୁର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛନ୍ତି; ହାତୀଦଳ ଚାଲିଲେ ଯେନେ କୈଳାସ ମଧ୍ୟ ସହ ଚାଲୁଛି; ଝରଣାର ନିନାଦରେ ଯେନେ କୈଳାସ ଗାଉଛି।
Verse 14
मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥
କୈଳାସଗିରି ମନ୍ଦାର, ପାରିଜାତ, ସରଳ, ତମାଳ, ଶାଳ, ତାଳ, କୋବିଦାର, ଆସନ, ଅର୍ଜୁନ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷରେ ଅଲଙ୍କୃତ; ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପରେ ସମଗ୍ର ଗିରି ଶୋଭିତ।
Verse 15
मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥
ଚୂତ (ଆମ୍ବ), କଦମ୍ବ, ନୀପ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ, ପାଟଲା, ଅଶୋକ, ବକୁଳ, କୁନ୍ଦ, କୁରବକ ଆଦି ବୃକ୍ଷରେ କୈଳାସ ସର୍ବତ୍ର ଶୋଭିତ; ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପ ଗିରିର ଶ୍ରୀ ବଢ଼ାଏ।
Verse 16
स्वर्णार्णशतपत्रैश्च वररेणुकजातिभि: । कुब्जकैर्मल्लिकाभिश्च माधवीभिश्च मण्डितम् ॥ १६ ॥
କୈଳାସଗିରି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକମଳ (ଶତପତ୍ର), ବରରେଣୁକା, ଜାତି, କୁବ୍ଜକ, ମଲ୍ଲିକା, ମାଧବୀ ଆଦି ଲତା-ବୃକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ମଣ୍ଡିତ।
Verse 17
पनसोदुम्बराश्वत्थप्लक्षन्यग्रोधहिङ्गुभि: । भूर्जैरोषधिभि: पूगै राजपूगैश्च जम्बुभि: ॥ १७ ॥
କୈଳାସଗିରି ପନସ (କଠାଳ), ଉଦୁମ୍ବର, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ହିଙ୍ଗୁ ଦେଉଥିବା ବୃକ୍ଷ, ଭୂର୍ଜପତ୍ର, ଔଷଧି, ପୂଗ (ସୁପାରି), ରାଜପୂଗ, ଜମ୍ବୁ (ଜାମୁ) ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ ଶୋଭିତ।
Verse 18
खर्जूराम्रातकाम्राद्यै: प्रियालमधुकेङ्गुदै: । द्रुमजातिभिरन्यैश्च राजितं वेणुकीचकै: ॥ १८ ॥
ସେଠାରେ ଖର୍ଜୁର, ଆମ୍ବ, ଆଟକାମ୍ରାଦି, ପ୍ରିୟାଳ, ମଧୁକ ଓ ଇଙ୍ଗୁଦ ଗଛ ଅଛି; ତଥା ସୂକ୍ଷ୍ମ ବେଣୁ, କୀଚକ ଓ ଅନ୍ୟ ବାଁଶଜାତି ଗଛମାନେ କୈଲାସ ପ୍ରଦେଶକୁ ଶୋଭାୟିତ କରିଛନ୍ତି।
Verse 19
कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥
ସେଠାରେ କୁମୁଦ, ଉତ୍ପଳ, କହ୍ଲାର ଓ ଶତପତ୍ର ପଦ୍ମର ସମୃଦ୍ଧି ଅଛି। ନଲିନୀମାନେ ମଧୁର କଳରବ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀବୃନ୍ଦରେ ଅତି ଶୋଭିତ।
Verse 20
कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥
ସେଠାରେ ମୃଗ, ଶାଖାମୃଗ (ବାନର), କ୍ରୋଡ (ବନଶୂକର), ମୃଗେନ୍ଦ୍ର (ସିଂହ), ଋକ୍ଷ, ଶଲ୍ୟକ, ଗବୟ, ଶରଭ, ବ୍ୟାଘ୍ର, ରୁରୁ ଓ ମହିଷ ଆଦି ନାନା ପଶୁ ନିଜ ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରୁଛନ୍ତି।
Verse 21
कर्णान्त्रैकपदाश्वास्यैर्निर्जुष्टं वृकनाभिभि: । कदलीखण्डसंरुद्धनलिनीपुलिनश्रियम् ॥ २१ ॥
ସେଠାରେ କର୍ଣ୍ଣାନ୍ତ୍ର, ଏକପଦ, ଅଶ୍ୱାସ୍ୟ, ବୃକ ଓ କସ୍ତୁରୀଧାରୀ ମୃଗ (ବୃକନାଭି) ଆଦି ନାନା ପ୍ରକାର ହରିଣ ରମଣ କରୁଛନ୍ତି। ଏବଂ କଦଳୀ ଝୁପ୍ପିରେ ଘେରା ନଲିନୀର ପୁଲିନ (ତଟ) ଅତି ଶୋଭାମୟ।
Verse 22
पर्यस्तं नन्दया सत्या: स्नानपुण्यतरोदया । विलोक्य भूतेशगिरिं विबुधा विस्मयं ययु: ॥ २२ ॥
ସତୀ ଯେଉଁ ‘ଅଲକନନ୍ଦା’ ନାମକ ସରୋବରରେ ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, ସେହି ସରୋବର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ। ଭୂତେଶ (ଶିବ)ଙ୍କ ଗିରି—କୈଲାସ—ର ବିଶେଷ ଶୋଭା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ବିସ୍ମୟାକୁଳ ହେଲେ।
Verse 23
ददृशुस्तत्र ते रम्यामलकां नाम वै पुरीम् । वनं सौगन्धिकं चापि यत्र तन्नाम पङ्कजम् ॥ २३ ॥
ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ‘ଅଲକା’ ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ ପୁରୀକୁ ଦେଖିଲେ। ‘ସୌଗନ୍ଧିକ’ ନାମକ ବନକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ; ସୁଗନ୍ଧିତ ପଦ୍ମର ପ୍ରଚୁରତାରୁ ଏହି ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 24
नन्दा चालकनन्दा च सरितौ बाह्यत: पुर: । तीर्थपादपदाम्भोजरजसातीव पावने ॥ २४ ॥
ସେମାନେ ନନ୍ଦା ଓ ଅଲକନନ୍ଦା ନାମକ ଦୁଇଟି ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପୁରୀର ବାହାରେ ପ୍ରବାହିତ। ତୀର୍ଥପାଦ ଶ୍ରୀଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରଜ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଇ ନଦୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାବନ।
Verse 25
ययो: सुरस्त्रिय: क्षत्तरवरुह्य स्वधिष्ण्यत: । क्रीडन्ति पुंस: सिञ्चन्त्यो विगाह्य रतिकर्शिता: ॥ २५ ॥
ହେ କ୍ଷତ୍ତା ବିଦୁର! ସେହି ଦୁଇ ନଦୀକୁ ସୁରସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଧାମରୁ ପତିମାନଙ୍କ ସହ ବିମାନରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ରତିଭୋଗ ପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି କ୍ରୀଡା କରନ୍ତି ଏବଂ ପତିମାନଙ୍କ ଉପରେ ଜଳ ଛିଟାନ୍ତି।
Verse 26
ययोस्तत्स्नानविभ्रष्टनवकुङ्कुमपिञ्जरम् । वितृषोऽपि पिबन्त्यम्भ: पाययन्तो गजा गजी: ॥ २६ ॥
ସୁରସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସ୍ନାନ କରିଲା ପରେ ତାଙ୍କ ଶରୀରର ନବକୁଙ୍କୁମ ଜଳରେ ମିଶି ଜଳକୁ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ କରେ। ତେଣୁ ହାତୀମାନେ ନିଜ ହାତୀଣୀମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ତୃଷ୍ଣା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି।
Verse 27
तारहेममहारत्नविमानशतसङ्कुलाम् । जुष्टां पुण्यजनस्त्रीभिर्यथा खं सतडिद्घनम् ॥ २७ ॥
ସେହି ପୁରୀ ମୁକ୍ତା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମହାରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଶତଶଃ ବିମାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ପୁଣ୍ୟଜନ-ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଥିଲେ, ସେ ଦୃଶ୍ୟ ମେଘମାଳା ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ଝଲକ ଥିବା ଆକାଶ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 28
हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगन्धिकं च तत् । द्रुमै: कामदुघैर्हृद्यं चित्रमाल्यफलच्छदै: ॥ २८ ॥
ଯକ୍ଷେଶ୍ୱରପୁରୀକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବଗଣ ସୌଗନ୍ଧିକ ନାମକ ବନ ଉପରେ ଗଲେ। ସେଠାରେ କାମଦୁଘ ବୃକ୍ଷ, ବିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଓ ମନୋହର ଛାୟା ଥିଲା।
Verse 29
रक्तकण्ठखगानीकस्वरमण्डितषट्पदम् । कलहंसकुलप्रेष्ठं खरदण्डजलाशयम् ॥ २९ ॥
ସେହି ଦିବ୍ୟ ବନରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ କଣ୍ଠ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧୁର ସ୍ୱର ଭ୍ରମରଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନ ସହ ମିଶି ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା। ସରୋବରଗୁଡ଼ିକ କଲହଂସ ଦଳ ଓ ଦୃଢ଼ ଡଣ୍ଡ ଥିବା ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
Verse 30
वनकुञ्जरसङ्घृष्टहरिचन्दनवायुना । अधि पुण्यजनस्त्रीणां मुहुरुन्मथयन्मन: ॥ ३० ॥
ହରିଚନ୍ଦନର ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନରେ ବନହାତୀମାନଙ୍କ ଦଳ ଉନ୍ମତ୍ତ ହେଲା। ସେହି ପବନ ପୁଣ୍ୟଜନ-ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଉଦ୍ବେଳିତ କଲା।
Verse 31
वैदूर्यकृतसोपाना वाप्य उत्पलमालिनी: । प्राप्तं किम्पुरुषैर्दृष्ट्वा त आराद्ददृशुर्वटम् ॥ ३१ ॥
ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସ୍ନାନଘାଟର ସିଢ଼ିଗୁଡ଼ିକ ବୈଦୂର୍ୟମଣିରେ ତିଆରି, ଏବଂ ଜଳରେ ନୀଳ ଉତ୍ପଳ ଫୁଲିଥିଲା। ଏମିତି ସରୋବର ଦେଇ ଯାଇ ସେମାନେ ନିକଟରେ ଏକ ବିଶାଳ ବଟବୃକ୍ଷ ଦେଖିଲେ।
Verse 32
स योजनशतोत्सेध: पादोनविटपायत: । पर्यक्कृताचलच्छायो निर्नीडस्तापवर्जित: ॥ ३२ ॥
ସେହି ବଟବୃକ୍ଷ ଆଠଶେ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ଥିଲା ଏବଂ ତାହାର ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ଛଅଶେ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ଥିଲା। ପର୍ବତଛାୟା ପରି ସ୍ଥିର ଶୀତଳ ଛାୟା ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପକ୍ଷୀ ଘୋସ ନଥିଲା, କଲରବ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା।
Verse 33
तस्मिन्महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुरा: । ददृशु: शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम् ॥ ३३ ॥
ଦେବତାମାନେ ସେଇ ମହାଯୋଗମୟ ବୃକ୍ଷତଳେ—ଯାହା ମୁମୁକ୍ଷୁମାନଙ୍କର ଶରଣ ଓ ସିଦ୍ଧିଦାତା—ଆସୀନ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ କାଳସମ ଗମ୍ଭୀର, ଯେନେ ସମସ୍ତ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।
Verse 34
सनन्दनाद्यैर्महासिद्धै: शान्तै: संशान्तविग्रहम् । उपास्यमानं सख्या च भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम् ॥ ३४ ॥
ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ସନନ୍ଦନ ଆଦି ମହାସିଦ୍ଧ ଶାନ୍ତ ମୁକ୍ତାତ୍ମାମାନେ ଓ ଗୁହ୍ୟକ-ରକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଭର୍ତ୍ତା କୁବେର ଆଦି ସଖାମାନେ ଘେରି ଉପାସନା କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ଶିବଙ୍କ ଦେହଭାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଥିଲା।
Verse 35
विद्यातपोयोगपथमास्थितं तमधीश्वरम् । चरन्तं विश्वसुहृदं वात्सल्याल्लोकमङ्गलम् ॥ ३५ ॥
ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟା, ତପ, କର୍ମ ଓ ଯୋଗସିଦ୍ଧିର ପଥରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଅଧୀଶ୍ୱର ଭାବେ ଦେଖିଲେ। ସେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ସୁହୃଦ; ସର୍ବପ୍ରତି ବାତ୍ସଲ୍ୟରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ।
Verse 36
लिङ्गं च तापसाभीष्टं भस्मदण्डजटाजिनम् । अङ्गेन सन्ध्याभ्ररुचा चन्द्रलेखां च बिभ्रतम् ॥ ३६ ॥
ତାପସମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲିଙ୍ଗଚିହ୍ନ, ଭସ୍ମ, ଦଣ୍ଡ, ଜଟା ଓ ମୃଗଚର୍ମ ସେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଭସ୍ମଲେପନରୁ ତାଙ୍କ ଦେହ ସନ୍ଧ୍ୟାମେଘ ପରି ଦୀପ୍ତ ଲାଗୁଥିଲା; ଜଟାରେ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରରେଖା ଶୋଭିଥିଲା।
Verse 37
उपविष्टं दर्भमय्यां बृस्यां ब्रह्म सनातनम् । नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते शृण्वतां सताम् ॥ ३७ ॥
ସେ ଦର୍ଭମୟ ବୃସୀରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ କରୁଥିଲେ। ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ବିଶେଷତଃ ନାରଦମୁନିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ପରମ ସତ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
Verse 38
कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पादपद्मं च जानुनि । बाहुं प्रकोष्ठेऽक्षमालाम् आसीनं तर्कमुद्रया ॥ ३८ ॥
ସେ ବାମ ପାଦପଦ୍ମକୁ ଡାହାଣ ଜଂଘାରେ ରଖି, ବାମ ହାତକୁ ବାମ ଜଂଘାରେ ରଖିଲେ—ଏହା ବୀରାସନ। ଡାହାଣ ହାତରେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷମାଳା ଧରି ତର୍କମୁଦ୍ରାରେ ଆସୀନ ଥିଲେ।
Verse 39
तं ब्रह्मनिर्वाणसमाधिमाश्रितं व्युपाश्रितं गिरिशं योगकक्षाम् । सलोकपाला मुनयो मनूनाम् आद्यं मनुं प्राञ्जलय: प्रणेमु: ॥ ३९ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ କରଯୋଡ଼ି ଗିରୀଶ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ସେ ସମାଧିରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରି ଦିଶୁଥିଲେ।
Verse 40
स तूपलभ्यागतमात्मयोनिं सुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्घ्रि: । उत्थाय चक्रे शिरसाभिवन्दन- मर्हत्तम: कस्य यथैव विष्णु: ॥ ४० ॥
ଦେବ ଓ ଅସୁର ଉଭୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ପାଦପଦ୍ମଧାରୀ ଶିବ, ଆତ୍ମୟୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି ସହସା ଉଠି ଶିର ନମାଇ ତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସମ୍ମାନ କଲେ—ଯେପରି ବାମନଦେବ କଶ୍ୟପମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିଥିଲେ।
Verse 41
तथापरे सिद्धगणा महर्षिभि- र्ये वै समन्तादनु नीललोहितम् । नमस्कृत: प्राह शशाङ्कशेखरं कृतप्रणामं प्रहसन्निवात्मभू: ॥ ४१ ॥
ନୀଳଲୋହିତ ଶିବଙ୍କ ସହ ବସିଥିବା ନାରଦ ଆଦି ମହର୍ଷିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ସିଦ୍ଧଗଣମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏପରି ପୂଜିତ ହୋଇ ଆତ୍ମଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ହସିମୁହଁରେ, ପ୍ରଣାମ କରିଥିବା ଶିବଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 42
ब्रह्मोवाच जाने त्वामीशं विश्वस्य जगतो योनिबीजयो: । शक्ते: शिवस्य च परं यत्तद्ब्रह्म निरन्तरम् ॥ ४२ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ହେ ଈଶ୍ୱର ଶିବ! ଆପଣ ସମଗ୍ର ଜଗତର ନିୟନ୍ତା; ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟିର ଯୋନି ଓ ବୀଜ—ଅର୍ଥାତ୍ ମାତା-ପିତା—ରୂପ କାରଣ; ଏବଂ ଶକ୍ତି-ଶିବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ନିରନ୍ତର ପରବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ହିଁ, ମୁଁ ଏଭଳି ଜାଣେ।
Verse 43
त्वमेव भगवन्नेतच्छिवशक्त्यो: स्वरूपयो: । विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडन्नूर्णपटो यथा ॥ ४३ ॥
ହେ ଭଗବନ୍, ଶିବ-ଶକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପରେ ବିସ୍ତାର ହୋଇ ଆପଣେଇ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି—ଯେପରି ମକଡ଼ା ଖେଳେ ଜାଲ ବୁନେ, ରଖେ ଓ ପୁଣି ଗୁଞ୍ଜାଇ ନେଇଯାଏ।
Verse 44
त्वमेव धर्मार्थदुघाभिपत्तये दक्षेण सूत्रेण ससर्जिथाध्वरम् । त्वयैव लोकेऽवसिताश्च सेतवो यान्ब्राह्मणा: श्रद्दधते धृतव्रता: ॥ ४४ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଆପଣେଇ ଯଜ୍ଞ-ପ୍ରଣାଳୀ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଫଳ ମିଳେ। ଆପଣଙ୍କ ନିୟମରେ ଲୋକେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଧର୍ମର ସେତୁ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମାନନ୍ତି; ଧୃତବ୍ରତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତାହା ପାଳନ କରନ୍ତି।
Verse 45
त्वं कर्मणां मङ्गल मङ्गलानां कर्तु: स्वलोकं तनुषे स्व: परं वा । अमङ्गलानां च तमिस्रमुल्बणं विपर्यय: केन तदेव कस्यचित् ॥ ४५ ॥
ହେ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରଭୁ, ଶୁଭ କର୍ମ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗ, ପରମ ବୈକୁଣ୍ଠ ଓ ବ୍ରହ୍ମପଦକୁ ଗନ୍ତବ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ଅମଙ୍ଗଳ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ନରକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ତଥାପି କେବେ କେବେ ଫଳ ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ—ତାହାର କାରଣ ଜାଣିବା କଠିନ।
Verse 46
न वै सतां त्वच्चरणार्पितात्मनां भूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव । भूतानि चात्मन्यपृथग्दिदृक्षतां प्रायेण रोषोऽभिभवेद्यथा पशुम् ॥ ४६ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣରେ ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଆପଣଙ୍କୁ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରୁ ଅପୃଥକ ମାନନ୍ତି; ତେଣୁ ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି ଅନ୍ଧ କ୍ରୋଧ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ଆବର୍ତ୍ତ କରେନାହିଁ।
Verse 47
पृथग्धिय: कर्मदृशो दुराशया: परोदयेनार्पितहृद्रुजोऽनिशम् । परान् दुरुक्तैर्वितुदन्त्यरुन्तुदा- स्तान्मावधीद्दैववधान्भवद्विध: ॥ ४७ ॥
ଯେମାନେ ଭେଦବୁଦ୍ଧିରେ ଦେଖନ୍ତି, କର୍ମଫଳରେ ଆସକ୍ତ, ଦୁରାଶୟୀ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉନ୍ନତି ଦେଖି ସଦା ହୃଦୟବେଦନାରେ ଜଳନ୍ତି ଏବଂ କଠୋର ଛେଦକ ବାକ୍ୟରେ ପରକୁ ପୀଡ଼ା ଦିଅନ୍ତି—ସେମାନେ ଦୈବଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ହତ ହୋଇସାରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ପରି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁଣି ହତ୍ୟା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ।
Verse 48
यस्मिन्यदा पुष्करनाभमायया दुरन्तया स्पृष्टधिय: पृथग्दृश: । कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपां न साधवो दैवबलात्कृते क्रमम् ॥ ४८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ପୁଷ୍କରନାଭ ଭଗବାନଙ୍କ ଦୁର୍ଜୟ ମାୟାରେ ମୋହିତ ଭୌତିକ ଲୋକେ କେବେ କେବେ ଅପରାଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧୁଜନ କରୁଣାରେ ତାହାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ମାୟାବଳରେ ହେଉଛି ବୋଲି ଜାଣି ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 49
भवांस्तु पुंस: परमस्य मायया दुरन्तयास्पृष्टमति: समस्तदृक् । तया हतात्मस्वनुकर्मचेत:- स्वनुग्रहं कर्तुमिहार्हसि प्रभो ॥ ४९ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦୁର୍ଜୟ ମାୟାରେ କେବେ ସ୍ପୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଆପଣ ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ସର୍ବଦର୍ଶୀ। ଏହି ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ କର୍ମଫଳରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ, ପ୍ରଭୁ, ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦିଏ।
Verse 50
कुर्वध्वरस्योद्धरणं हतस्य भो: त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापते: । न यत्र भागं तव भागिनो ददु: कुयाजिनो येन मखो निनीयते ॥ ५० ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ ଶିବ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି ଯଜ୍ଞ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇ ଅସମାପ୍ତ ରହିଛି; ଏବେ ଏହାର ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ। ଯେ କୁୟାଜକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଭାଗ ଦେଲେ ନାହିଁ, ସେହି କାରଣରୁ ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହେଲା; ତେଣୁ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ନିଜ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 51
जीवताद्यजमानोऽयं प्रपद्येताक्षिणी भग: । भृगो: श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश्च पूर्ववत् ॥ ५१ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଏହି ଯଜମାନ (ଦକ୍ଷ) ପୁନଃ ଜୀବନ ପାଉ; ଭଗଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଫେରିଆସୁ; ଭୃଗୁଙ୍କ ଗୋଫ ପୁନଃ ଗଜୁ; ଏବଂ ପୂଷାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ପୂର୍ବବତ୍ ହେଉ।
Verse 52
देवानां भग्नगात्राणामृत्विजां चायुधाश्मभि: । भवतानुगृहीतानामाशु मन्योऽस्त्वनातुरम् ॥ ५२ ॥
ହେ ଶିବପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ସେନାଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ପଥରରେ ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି ସେହି ଦେବତାମାନେ ଓ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଶୀଘ୍ର ଆଘାତମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 53
एष ते रुद्र भागोऽस्तु यदुच्छिष्टोऽध्वरस्य वै । यज्ञस्ते रुद्रभागेन कल्पतामद्य यज्ञहन् ॥ ५३ ॥
ହେ ଯଜ୍ଞବିନାଶକ ରୁଦ୍ର! ଯଜ୍ଞର ଯେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଭାଗ, ସେ ତୁମର ହେଉ। ଆଜି ତୁମ ଭାଗଗ୍ରହଣରେ ତୁମ କୃପାରେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ।
Frequently Asked Questions
The chapter states that Brahmā and Viṣṇu already knew beforehand that the sacrificial arena would become the site of offense and disruption. Their non-attendance underscores that yajña divorced from proper respect for great devotees (and thus from bhakti) is spiritually compromised; participation would not endorse a sacrifice grounded in blasphemy and exclusion.
Brahmā identifies the failure as moral and devotional rather than merely logistical: the assembly blasphemed a mahā-puruṣa (Śiva) and offended his lotus feet, and they also tried to exclude him from the sacrificial share. In Bhāgavata logic, such aparādha nullifies auspiciousness; ritual cannot yield happiness or completion when contempt for the exalted eclipses humility and devotion.
Kailāsa is portrayed as sanctified by Vedic hymns and yogic practice, inhabited by demigod-like residents with mystic powers, along with Kinnaras, Gandharvas, and Apsarās. The implication is that Śiva’s abode is not a realm of mere austerity but a spiritually charged domain where yoga-siddhi, beauty, and sacred sound coexist—supporting Śiva’s role as master of yogīs and benefactor of all beings.
The narrative highlights Śiva’s exemplary humility and adherence to dharma among cosmic administrators. Although supremely worshipable, he models respect for Brahmā’s position in universal governance, demonstrating that true greatness includes humility and proper honor to authority—an implicit corrective to Dakṣa’s pride.
Brahmā uses the spider metaphor to communicate Śiva’s comprehensive agency over manifestation: creation, maintenance, and dissolution occur through his expansions, as a spider projects and withdraws its web. The comparison frames Śiva as deeply involved with cosmic processes while remaining masterful and self-possessed—supporting the chapter’s call that offending such a being is spiritually catastrophic.