Adhyaya 4
Satī at Dakṣa’s Sacrifice: Condemnation of Blasphemy and Voluntary Departure by Yoga-Fire
ଶ୍ରୀଶିବ ଦକ୍ଷଙ୍କ ବୈରୀ ମନୋଭାବ ବିଷୟରେ ସତୀଙ୍କୁ ସତର୍କ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପିତୃସ୍ନେହ ଓ ପତିଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟରେ ଦୋଳାୟମାନ ହୁଅନ୍ତି। ବିରହ-ଶୋକରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ସେ ଶିବଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅବହେଳା କରି, ଶିବଗଣ ଓ ରାଜସି ଠାଠ ସହ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଭୟରେ ସଭା ନିରବ; କେବଳ ମାଆ ଓ ଭଉଣୀମାନେ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି, ଦକ୍ଷ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଅବହେଳା କରି ଶିବଙ୍କୁ ଭାଗ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ ସତୀ ଧର୍ମକ୍ରୋଧରେ ଅହଂକାରୀ ଫଳକାମ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡକୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଶିବଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ରକୁ ସମର୍ଥନ କରି, ଭଗବନ୍ନିନ୍ଦା ଓ ଧର୍ମାଧିପତିଙ୍କ ନିନ୍ଦାରେ ଯଥୋଚିତ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହନ୍ତି। ଅପମାନକର୍ତ୍ତାଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଦେହ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ସେ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ବସି ଯୋଗଧାରଣା କରି, ଶିବଚରଣପଦ୍ମ ଧ୍ୟାନ କରି ଅନ୍ତର୍ଅଗ୍ନିରେ ଦେହ ଦହନ କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱ ଗଞ୍ଜିଉଠେ; ଲୋକେ ଦକ୍ଷଙ୍କ କଠୋରତାକୁ ନେଇ ବିଳାପ କରନ୍ତି। ଶିବଗଣ ପ୍ରତିଶୋଧକୁ ଧାଉଥିବାବେଳେ ଭୃଗୁ ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ରରେ ଋଭୁମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଗଣମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତି—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯଜ୍ଞବିଧ୍ୱଂସ ଓ ବ୍ୟାପକ ପରିଣାମର ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एतावदुक्त्वा विरराम शङ्कर: पत्न्यङ्गनाशं ह्युभयत्र चिन्तयन् । सुहृद्दिदृक्षु: परिशङ्किता भवान् निष्क्रामती निर्विशती द्विधास सा ॥ १ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଏତେ କହି ଶଙ୍କର ନିରବ ହେଲେ, ପତ୍ନୀ ସତୀଙ୍କ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ପରିଣାମ ଚିନ୍ତା କରି। ସତୀ ପିତୃଗୃହରେ ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆତୁର ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭବାନଙ୍କ ଚେତାବନୀରେ ଭୀତ ମଧ୍ୟ; ତେଣୁ ମନ ଦ୍ୱିଧା ହୋଇ ସେ ଘର ଭିତରେ ବାହାରେ ଆସିଯାଉଥିଲେ।
Verse 2
सुहृद्दिदृक्षाप्रतिघातदुर्मना: स्नेहाद्रुदत्यश्रुकलातिविह्वला । भवं भवान्यप्रतिपूरुषं रुषा प्रधक्ष्यतीवैक्षत जातवेपथु: ॥ २ ॥
ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛା ଅବରୋଧିତ ହେବାରୁ ସତୀ ମନଃକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ; ସ୍ନେହବଶତଃ ସେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ଅଶ୍ରୁଧାରାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। କମ୍ପିତ ହୋଇ, ସେ ନିଜ ଅପୂର୍ବ ପତି ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ଏମିତି ଦେଖିଲେ—ମନେ ହେଲା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦହିଦେବେ।
Verse 3
ततो विनि:श्वस्य सती विहाय तं शोकेन रोषेण च दूयता हृदा । पित्रोरगात्स्त्रैणविमूढधीर्गृहान् प्रेम्णात्मनो योऽर्धमदात्सतां प्रिय: ॥ ३ ॥
ତେବେ ସତୀ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ହୃଦୟ ଦହିଯାଉଥିବାବେଳେ, ପ୍ରେମବଶେ ନିଜ ଦେହର ଅର୍ଧ ଦେଇଥିବା ସତ୍ପ୍ରିୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ପିତୃଗୃହକୁ ଗଲେ; ସ୍ତ୍ରୀଭାବରେ ମୋହିତ ବୁଦ୍ଧି ହେତୁ ଏହା ଅଲ୍ପବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା।
Verse 4
तामन्वगच्छन् द्रुतविक्रमां सतीम् एकां त्रिनेत्रानुचरा: सहस्रश: । सपार्षदयक्षा मणिमन्मदादय: पुरोवृषेन्द्रास्तरसा गतव्यथा: ॥ ४ ॥
ସତୀ ଏକା ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ତ୍ରିନେତ୍ର ଶିବଙ୍କ ହଜାର ହଜାର ଅନୁଚର—ମଣିମାନ୍, ମଦ ଆଦି—ଯକ୍ଷ ଓ ପାର୍ଷଦ ସହ, ଆଗରେ ନନ୍ଦୀ ବୃଷଭକୁ ରଖି, ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଲେ।
Verse 5
तां सारिकाकन्दुकदर्पणाम्बुज श्वेतातपत्रव्यजनस्रगादिभि: । गीतायनैर्दुन्दुभिशङ्खवेणुभि- र्वृषेन्द्रमारोप्य विटङ्किता ययु: ॥ ५ ॥
ସେମାନେ ସତୀଙ୍କୁ ବୃଷଭର ପିଠିରେ ବସାଇ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପକ୍ଷୀ, କନ୍ଦୁକ, ଦର୍ପଣ, ପଦ୍ମ, ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର, ଚାମର, ପୁଷ୍ପମାଳା ଆଦି ଉପକରଣରେ ସଜାଇଲେ। ଗାୟକଦଳ ଓ ଢୋଳ-ନଗାଡ଼ା, ଶଙ୍ଖ ଓ ବେଣୁର ନାଦ ସହିତ ସେ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ରାଜସି ପରେଡ୍ ପରି ଭବ୍ୟ ଭାବେ ଆଗେଇଲା।
Verse 6
आब्रह्मघोषोर्जितयज्ञवैशसं विप्रर्षिजुष्टं विबुधैश्च सर्वश: । मृद्दार्वय:काञ्चनदर्भचर्मभि- र्निसृष्टभाण्डं यजनं समाविशत् ॥ ६ ॥
ତାପରେ ସେ ପିତୃଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚି, ବେଦମନ୍ତ୍ରର ବ୍ରହ୍ମଘୋଷ ଗୁଞ୍ଜୁଥିବା ଯଜ୍ଞଶାଳାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ସମବେତ ଥିଲେ; ମାଟି, କାଠ, ପଥର/ଲୋହା, ସୁନା, ଦର୍ଭ ଓ ଚର୍ମରେ ତିଆରି ଅନେକ ପାତ୍ର, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 7
तामागतां तत्र न कश्चनाद्रियद् विमानितां यज्ञकृतो भयाज्जन: । ऋते स्वसृर्वै जननीं च सादरा: प्रेमाश्रुकण्ठ्य: परिषस्वजुर्मुदा ॥ ७ ॥
ସତୀ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଭୟରୁ ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ଲୋକମାନେ କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ ନାହିଁ। କେବଳ ତାଙ୍କ ମାଆ ଓ ଭଉଣୀମାନେ ସାଦରେ ଆଗକୁ ଆସି, ପ୍ରେମାଶ୍ରୁରେ କଣ୍ଠ ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ମଧୁର କଥା କହିଲେ।
Verse 8
सौदर्यसम्प्रश्नसमर्थवार्तया मात्रा च मातृष्वसृभिश्च सादरम् । दत्तां सपर्यां वरमासनं च सा नादत्त पित्राप्रतिनन्दिता सती ॥ ८ ॥
ମା, ଭଉଣୀମାନେ ଓ ମାଉସୀମାନେ ସାଦରେ କୁଶଳ ପଚାରି ଆସନ ଓ ଉପହାର ଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ପିତା ଦକ୍ଷ ସ୍ୱାଗତ କଲେନି, କୁଶଳ ମଧ୍ୟ ପଚାରିଲେନି, ତେଣୁ ସତୀ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେନି ଓ କିଛି ଗ୍ରହଣ କଲେନି।
Verse 9
अरुद्रभागं तमवेक्ष्य चाध्वरं पित्रा च देवे कृतहेलनं विभौ । अनादृता यज्ञसदस्यधीश्वरी चुकोप लोकानिव धक्ष्यती रुषा ॥ ९ ॥
ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ସତୀ ଦେଖିଲେ ଯେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଭାଗ ନାହିଁ, ଏବଂ ପିତା ଦକ୍ଷ ବିଭୁ ଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଛନ୍ତି; ତାପରେ ସେ ସତୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଦର କଲେନି। ତେଣୁ ଯଜ୍ଞସଭାଧିଶ୍ୱରୀ ସତୀ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପିତାଙ୍କୁ ଏମିତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ ଯେ ମନେ ହେଲା ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଦହିଦେବେ।
Verse 10
जगर्ह सामर्षविपन्नया गिरा शिवद्विषं धूमपथश्रमस्मयम् । स्वतेजसा भूतगणान्समुत्थितान् निगृह्य देवी जगतोऽभिशृण्वत: ॥ १० ॥
କ୍ରୋଧ ଓ ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ସତୀ କଠୋର ବାଣୀରେ ଶିବଦ୍ୱେଷୀ, ଧୂମପଥର କଷ୍ଟଦାୟକ ଯଜ୍ଞରେ ଗର୍ବିତ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଗର୍ହା କଲେ। ଶିବଙ୍କ ଭୂତଗଣ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିବାକୁ ଉଠିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ନିଜ ତେଜରେ ସେମାନଙ୍କୁ ରୋକି, ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପିତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ନିନ୍ଦା କଲେ।
Verse 11
देव्युवाच न यस्य लोकेऽस्त्यतिशायन: प्रिय- स्तथाप्रियो देहभृतां प्रियात्मन: । तस्मिन्समस्तात्मनि मुक्तवैरके ऋते भवन्तं कतम: प्रतीपयेत् ॥ ११ ॥
ଦେବୀ କହିଲେ—ଦେହଧାରୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ; ତାଙ୍କର କୌଣସି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନାହିଁ। କେହି ତାଙ୍କର ଅତିପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, କେହି ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଓ ବୈରଶୂନ୍ୟ। ଏମିତି ସର୍ବାତ୍ମାଙ୍କୁ ଈର୍ଷ୍ୟା କରିବାକୁ ଆପଣ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଏ ପାରିବ?
Verse 12
दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवो गृह्णन्ति केचिन्न भवादृशो द्विज । गुणांश्च फल्गून् बहुलीकरिष्णवो महत्तमास्तेष्वविदद्भवानघम् ॥ १२ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ ଦକ୍ଷ! ସାଧୁଜନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଗୁଣରେ ଦୋଷ ଧରନ୍ତି ନାହିଁ; କାହାରେ ଅଳ୍ପ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ବହୁତ ବଡ଼ କରି ଦେଖନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଭଳି ଲୋକ ଅନ୍ୟର ଗୁଣରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ଖୋଜନ୍ତି। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଆପଣ ଏମିତି ମହାତ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୋଷାରୋପ କଲେ।
Verse 13
नाश्चर्यमेतद्यदसत्सु सर्वदा महद्विनिन्दा कुणपात्मवादिषु । सेर्ष्यं महापूरुषपादपांसुभि- र्निरस्ततेज:सु तदेव शोभनम् ॥ १३ ॥
ଯେମାନେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି—ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ଏମିତି ଭୌତିକମନସ୍କଙ୍କ ଈର୍ଷ୍ୟା ହିଁ ତାଙ୍କର ପତନ; ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ପାଦଧୂଳି ତାଙ୍କ ତେଜକୁ ନିରସ୍ତ କରେ—ସେଇ ଶୋଭନ।
Verse 14
यद्वयक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकृत्प्रसङ्गादघमाशु हन्ति तत् । पवित्रकीर्तिं तमलङ्घ्यशासनं भवानहो द्वेष्टि शिवं शिवेतर: ॥ १४ ॥
ହେ ପିତା! ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରି ଆପଣ ମହା ଅପରାଧ କରୁଛନ୍ତି। ‘ଶି’ ‘ବ’—ଦୁଇ ଅକ୍ଷରର ତାଙ୍କ ନାମ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଶୀଘ୍ର ନାଶ କରେ। ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଅଲଂଘ୍ୟ ଶାସନ ଥିବା ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ ଶିବଙ୍କୁ କେବଳ ଆପଣ ଦ୍ୱେଷ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 15
यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिभि- र्निषेवितं ब्रह्मरसासवार्थिभि: । लोकस्य यद्वर्षति चाशिषोऽर्थिन- स्तस्मै भवान्द्रुह्यति विश्वबन्धवे ॥ १५ ॥
ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ମିତ୍ର ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଆପଣ ଈର୍ଷ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦର ରସ ଆଶା କରୁଥିବା ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମନ-ଭ୍ରମର ଯାହାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମକୁ ସେବନ କରେ। ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛିତ ଆଶୀର୍ବାଦ ବର୍ଷା କରୁଥିବା ସେଇ ବିଶ୍ୱବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଆପଣ ଦ୍ରୋହ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 16
किं वा शिवाख्यमशिवं न विदुस्त्वदन्ये ब्रह्मादयस्तमवकीर्य जटा: श्मशाने । तन्माल्यभस्मनृकपाल्यवसत्पिशाचै- र्ये मूर्धभिर्दधति तच्चरणावसृष्टम् ॥ १६ ॥
ଆପଣ ଭାବୁଛନ୍ତି କି ଆପଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ମହାପୁରୁଷମାନେ, ଲୋକେ ଯାହାକୁ ଶିବ ବୋଲି କହନ୍ତି ସେଇ ‘ଅଶିବ’କୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ? ଯିଏ ଶ୍ମଶାନରେ ରହେ, ଯାହାର ଜଟା ଛିଟିଯାଇଛି, ଯିଏ ନରକପାଳର ମାଳା ପିନ୍ଧେ ଓ ଭସ୍ମ ଲେପିଥାଏ, ପିଶାଚମାନଙ୍କ ସହ ବସେ—ତଥାପି ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ମହାନୁଭାବ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଅର୍ପିତ ପୁଷ୍ପକୁ ଆଦରରେ ମସ୍ତକରେ ଧରନ୍ତି।
Verse 17
कर्णौ पिधाय निरयाद्यदकल्प ईशे धर्मावितर्यसृणिभिर्नृभिरस्यमाने । छिन्द्यात्प्रसह्य रुशतीमसतीं प्रभुश्चे- ज्जिह्वामसूनपि ततो विसृजेत्स धर्म: ॥ १७ ॥
ସତୀ କହିଲେ: ଯଦି କେହି ଅବିବେକୀ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଧର୍ମର ଅଧିଶ୍ୱର ଈଶଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ତେବେ ଯେ ଶାସନ କରିପାରେ ନାହିଁ ସେ କାନ ଢାକି ସେଠାରୁ ଚାଲିଯାଉ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ସମର୍ଥ ହୁଏ, ତେବେ ବଳପୂର୍ବକ ନିନ୍ଦକର ଜିହ୍ୱା କାଟି ତାକୁ ମାରିଦେଉ; ତା’ପରେ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରୁ—ଏହାହିଁ ଧର୍ମ।
Verse 18
अतस्तवोत्पन्नमिदं कलेवरं न धारयिष्ये शितिकण्ठगर्हिण: । जग्धस्य मोहाद्धि विशुद्धिमन्धसो जुगुप्सितस्योद्धरणं प्रचक्षते ॥ १८ ॥
ଅତଏବ ଶିତିକଣ୍ଠଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିଥିବା ତୁମଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଏହି ନିନ୍ଦ୍ୟ ଶରୀରକୁ ମୁଁ ଆଉ ଧାରଣ କରିବି ନାହିଁ। ଯେପରି ବିଷମୟ ଅନ୍ନ ଖାଇଲେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବାନ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଚାର, ସେପରି ମୁଁ ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବି।
Verse 19
न वेदवादाननुवर्तते मति: स्व एव लोके रमतो महामुने: । यथा गतिर्देवमनुष्ययो: पृथक् स्व एव धर्मे न परं क्षिपेत्स्थित: ॥ १९ ॥
ହେ ମହାମୁନି! ଯେ ନିଜ ଆତ୍ମଲୋକରେ ରମଣ କରେ, ତାହାର ମତି ସଦା ବେଦବାଦକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟର ଗତି ଭିନ୍ନ, ସେପରି ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପରଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 20
कर्म प्रवृत्तं च निवृत्तमप्यृतं वेदे विविच्योभयलिङ्गमाश्रितम् । विरोधि तद्यौगपदैककर्तरि द्वयं तथा ब्रह्मणि कर्म नर्च्छति ॥ २० ॥
ବେଦରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କର୍ମର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି—ଭୋଗାସକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରବୃତ୍ତି-କର୍ମ ଓ ବିରକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ନିବୃତ୍ତି-କର୍ମ। ଉଭୟର ଲକ୍ଷଣ ଭିନ୍ନ; ଏକେ କର୍ତ୍ତାରେ ଦୁଇଟିକୁ ଏକାସାଥି ଦେଖିବା ବିରୋଧ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଉଭୟ କର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ।
Verse 21
मा व: पदव्य: पितरस्मदास्थिता या यज्ञशालासु न धूमवर्त्मभि: । तदन्नतृप्तैरसुभृद्भिरीडिता अव्यक्तलिङ्गा अवधूतसेविता: ॥ २१ ॥
ହେ ପିତା, ଆମେ ଯେ ପଦବୀ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତାହା ତୁମେ କିମ୍ବା ତୁମ ଚାଟୁକାରମାନେ କଳ୍ପନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞଶାଳାରେ ଧୂମପଥରେ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକେ ଯଜ୍ଞାନ୍ନ ଖାଇ ଦେହର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆମେ କେବଳ ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରେ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିପାରୁ—ଏହା ତ୍ୟାଗୀ, ଆତ୍ମସିଦ୍ଧ, ଅବଧୂତ-ସେବିତ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ସାଧ୍ୟ।
Verse 22
नैतेन देहेन हरे कृतागसो देहोद्भवेनालमलं कुजन्मना । व्रीडा ममाभूत्कुजनप्रसङ्गत- स्तज्जन्म धिग्यो महतामवद्यकृत् ॥ २२ ॥
ହେ ହରି! ତୁମେ ଶିତିକଣ୍ଠ (ଶିବ)ଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଅପରାଧୀ, ଏବଂ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୋ ଦେହ ତୁମ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ଦେହ-ସମ୍ପର୍କରେ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲଜ୍ଜା ହୁଏ; ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଅପରାଧ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସହ ସମ୍ପର୍କ ଥିବାରୁ ମୁଁ ମୋ ଜନ୍ମକୁ ଧିକ୍କାର କରେ।
Verse 23
गोत्रं त्वदीयं भगवान्वृषध्वजो दाक्षायणीत्याह यदा सुदुर्मना: । व्यपेतनर्मस्मितमाशु तदाऽहं व्युत्स्रक्ष्य एतत्कुणपं त्वदङ्गजम् ॥ २३ ॥
ଗୋତ୍ର-ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଶିବ ମୋତେ ‘ଦାକ୍ଷାୟଣୀ’ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ମନମରା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମୋର ହାସ୍ୟ-ଆନନ୍ଦ ଓ ସ୍ମିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ତୁମଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ଥଳି-ସଦୃଶ ଦେହ ପାଇଁ ମୋତେ ଗଭୀର ଖେଦ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି।
Verse 24
मैत्रेय उवाच इत्यध्वरे दक्षमनूद्य शत्रुहन् क्षितावुदीचीं निषसाद शान्तवाक् । स्पृष्ट्वा जलं पीतदुकूलसंवृता निमील्य दृग्योगपथं समाविशत् ॥ २४ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ଶତ୍ରୁହନ୍ ବିଦୁର! ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ପିତା ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଏଭଳି କହି ସତୀ ଶାନ୍ତବାକ୍ ହୋଇ ଭୂମିରେ ବସିଲେ ଏବଂ ଉତ୍ତରଦିଗକୁ ମୁହଁ କଲେ। କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି ଯୋଗପଥରେ ଲୀନ ହେଲେ।
Verse 25
कृत्वा समानावनिलौ जितासना सोदानमुत्थाप्य च नाभिचक्रत: । शनैर्हृदि स्थाप्य धियोरसि स्थितं कण्ठाद्भ्रुवोर्मध्यमनिन्दितानयत् ॥ २५ ॥
ପ୍ରଥମେ ସେ ଆସନକୁ ଜିତି ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ସମ ଅବସ୍ଥାରେ କଲେ। ପରେ ଉଦାନବାୟୁକୁ ନାଭିଚକ୍ରରୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ସମତ୍ୱରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ତା’ପରେ ବୁଦ୍ଧି ସହ ମିଶିଥିବା ପ୍ରାଣକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ହୃଦୟରେ ରଖି, ସେଠାରୁ କଣ୍ଠମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଭ୍ରୂମଧ୍ୟକୁ ନେଲେ।
Verse 26
एवं स्वदेहं महतां महीयसा मुहु: समारोपितमङ्कमादरात् । जिहासती दक्षरुषा मनस्विनी दधार गात्रेष्वनिलाग्निधारणाम् ॥ २६ ॥
ଏଭଳି ନିଜ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପାଇଁ—ଯେ ଦେହକୁ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମହାନ, ମହର୍ଷିମାନେ ପୂଜୁଥିବା ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ସ୍ନେହ ଓ ଆଦରରେ ବାରମ୍ବାର ନିଜ କୋଳରେ ବସାଇଥିଲେ—ସତୀ ପିତା ପ୍ରତି କ୍ରୋଧରୁ ମନ ଦୃଢ କରି ଗାତ୍ରେ ଅନିଲ-ଅଗ୍ନି ଧାରଣା କଲେ।
Verse 27
तत: स्वभर्तुश्चरणाम्बुजासवं जगद्गुरोश्चिन्तयती न चापरम् । ददर्श देहो हतकल्मष: सती सद्य: प्रजज्वाल समाधिजाग्निना ॥ २७ ॥
ତା’ପରେ ସତୀ ଅନ୍ୟ କିଛି ନ ଚିନ୍ତି, ନିଜ ପତି—ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଚରଣପଦ୍ମର ଅମୃତକୁ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କଲେ। ଏଭଳି ସେ ସମସ୍ତ କଲ୍ମଷରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ; ଏବଂ ସମାଧିର ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେବାକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 28
तत्पश्यतां खे भुवि चाद्भुतं महद् हाहेति वाद: सुमहानजायत । हन्त प्रिया दैवतमस्य देवी जहावसून् केन सती प्रकोपिता ॥ २८ ॥
ସତୀ କ୍ରୋଧରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସହିତ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଅଦ୍ଭୁତ ମହା ‘ହାୟ ହାୟ’ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା। ଶିବ ପରି ପୂଜ୍ୟ ଦେବଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଦେବୀ ସତୀ କାହିଁକି ଏଭଳି ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ?
Verse 29
अहो अनात्म्यं महदस्य पश्यत प्रजापतेर्यस्य चराचरं प्रजा: । जहावसून् यद्विमतात्मजा सती मनस्विनी मानमभीक्ष्णमर्हति ॥ २९ ॥
ଆହା, ଏ କେତେ ବଡ଼ ଅନାତ୍ମ୍ୟତା! ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଳକ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ନିଜ କନ୍ୟା ସତୀଙ୍କୁ—ଯିଏ ପତିବ୍ରତା ଓ ମହାତ୍ମା—ଅପମାନ କଲେ; ସେହି ଅବହେଳାରୁ ସେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 30
सोऽयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मध्रुक् च लोकेऽपकीर्तिं महतीमवाप्स्यति । यदङ्गजां स्वां पुरुषद्विडुद्यतां न प्रत्यषेधन्मृतयेऽपराधत: ॥ ३० ॥
ଏହି କଠୋରହୃଦୟ ଦକ୍ଷ, ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱର ଅଯୋଗ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମଦ୍ରୋହୀ, ଲୋକେ ମହା ଅପକୀର୍ତ୍ତି ପାଇବ; କାରଣ ନିଜ ଅପରାଧରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଧାଉଥିବା ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ସେ ରୋକିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କଲେ।
Verse 31
वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वासुत्यागमद्भुतम् । दक्षं तत्पार्षदा हन्तुमुदतिष्ठन्नुदायुधा: ॥ ३१ ॥
ଲୋକେ ସତୀଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ୱେଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ସହ ଆସିଥିବା ପାର୍ଷଦମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଠିଦାଁଡ଼ିଲେ।
Verse 32
तेषामापततां वेगं निशाम्य भगवान् भृगु: । यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहाव ह ॥ ३२ ॥
ତାଙ୍କର ଝପଟା ଆକ୍ରମଣର ବେଗ ଦେଖି ଭଗବାନ୍ ଭୃଗୁ ବିପଦ ବୁଝିଲେ; ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ, ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନକାରୀମାନଙ୍କୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନାଶ କରିପାରୁଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
Verse 33
अध्वर्युणा हूयमाने देवा उत्पेतुरोजसा । ऋभवो नाम तपसा सोमं प्राप्ता: सहस्रश: ॥ ३३ ॥
ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇବା ସହିତେ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଓଜସ୍ରେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ‘ଋଭୁ’ ନାମକ ଦେବଗଣ ତପସ୍ୟାରେ ସୋମ-ବଳ ପାଇ ହଜାରେ ହଜାରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ।
Verse 34
तैरलातायुधै: सर्वे प्रमथा: सहगुह्यका: । हन्यमाना दिशो भेजुरुशद्भिर्ब्रह्मतेजसा ॥ ३४ ॥
ଋଭୁ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ଅର୍ଧଦଗ୍ଧ କାଠକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରି ପ୍ରମଥ ଓ ଗୁହ୍ୟକମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେମାନେ ସବୁ ଦିଗକୁ ପଳାଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
Satī is portrayed as torn between two dharmic pulls: loyalty to her husband’s counsel and intense affection for her natal family. Her agitation and repeated wavering indicate inner conflict; ultimately, attachment and grief override discernment, and she goes—only to witness Dakṣa’s public disrespect of Śiva and herself, which becomes the immediate cause of her decisive renunciation.
In the Bhāgavata’s theology, excluding a महान् (great lord/devotee) from yajña reveals that the ritual has become ego-driven rather than God-centered. The omission symbolizes sectarian contempt and the spiritual invalidation of the sacrifice’s purpose—prompting Satī’s condemnation of fruitive ritualism divorced from reverence and devotion.
Satī states a graded dharmic response: if one cannot punish the blasphemer, one should block the ears and leave; if capable, one should forcibly stop the blasphemy. Her intent is to stress the seriousness of insulting the controller of religion and the Lord’s devotee, not to license indiscriminate violence; the narrative then shows consequences unfolding through cosmic, not personal, retribution.
The chapter frames it as yogic departure (yoga-mṛtyu): Satī sits in posture, raises prāṇa through the inner channels, concentrates on the fiery element, and meditates on Śiva’s lotus feet, becoming purified and leaving the body in a blaze generated by meditation. The emphasis is on tapas and yogic mastery, though it is triggered by moral outrage and grief.
The Ṛbhus are a class of empowered demigods manifested through Bhṛgu’s oblations and Yajur-mantras. They embody mantra-śakti and brahma-tejas protecting the sacrificial establishment; they attack Śiva’s attendants and drive them away, intensifying the conflict that will culminate in the larger destruction of Dakṣa’s yajña.