Adhyaya 26
Purañjana Goes Hunting — The Chariot of the Body, Violence of Passion, and Return to Conjugal Bondage
ନାରଦଙ୍କର ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷତ୍ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ରୂପକ-ଉପଦେଶ ଅବ୍ୟାହତ ରହେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ପଞ୍ଚପ୍ରସ୍ଥ ଅରଣ୍ୟକୁ—ଦେହଧାରୀ ଜୀବନର ଗୁପ୍ତ ଚିତ୍ର: ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଗୁଣମୟ ଯନ୍ତ୍ର ଯାହା ଜୀବକୁ ଅନୁଭବରେ ନେଇଯାଏ। ରଜ-ତମ ଆବେଗରେ ସେ ରାଣୀକୁ ଛାଡ଼ି ଶିକାର କରି ନିର୍ଦୟଭାବେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରେ; ତେବେ ନାରଦ ଧର୍ମ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ଶାସ୍ତ୍ର ଯଜ୍ଞସୀମାରେ ପଶୁହିଂସାକୁ କାମ-ଅଜ୍ଞାନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ନିୟମିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଇଚ୍ଛାମତ ହିଂସା କର୍ମବନ୍ଧନ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ବଢ଼ାଏ। କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ରାଜା ଫେରି ସ୍ନାନ-ବିଶ୍ରାମ କରି, କାମାତୁର ହୋଇ ଗୃହସୁଖର ମୂଳ ଭାବି ରାଣୀକୁ ଖୋଜେ। ରାଣୀକୁ ଭିକ୍ଷୁକ ଭଳି ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ସେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ଏବଂ ପାଦସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ତୁତି, ରକ୍ଷାବଚନ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମତି ବିନା ଶିକାର କରିଥିବା ଅପରାଧ ସ୍ୱୀକାର କରି ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏଭଳି ରୂପକ ବାହ୍ୟ ଭୋଗ/ହିଂସାରୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ‘ରାଣୀ’ (ବୁଦ୍ଧି/ଆସକ୍ତି) ନିର୍ଭର ଦାମ୍ପତ୍ୟବନ୍ଧନକୁ ସେତୁ କରେ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଏକଦା ମହାଧନୁର୍ଧର ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚ ପିନ୍ଧି, ଅକ୍ଷୟ ବାଣର ତୂଣୀର ସହ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜ୍ଜିତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ସେ ରଥ ପାଞ୍ଚ ଦ୍ରୁତ ଅଶ୍ୱରେ ଚାଲୁଥିଲା; ଦୁଇ ଚକ୍ର ଓ ଗୋଟିଏ ଧୁରା; ତିନି ଧ୍ୱଜ, ଗୋଟିଏ ଲଗାମ, ଗୋଟିଏ ସାରଥି, ଗୋଟିଏ ଆସନ, ଜୁଆ ପାଇଁ ଦୁଇ ଦଣ୍ଡ, ପାଞ୍ଚ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ସାତ ଆବରଣ; ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଗତି ଏବଂ ଆଗରେ ପାଞ୍ଚ ବାଧା। ଏଗାର ଚମୂନାଥଙ୍କ ସହ ସେ ‘ପଞ୍ଚପ୍ରସ୍ଥ’ ନାମକ ବନକୁ ଗଲେ।
Verse 2
नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଏକଦା ମହାଧନୁର୍ଧର ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚ ଓ ଅକ୍ଷୟ ବାଣର ତୂଣୀର ଧାରଣ କରି, ଏକାଦଶ ସେନାନାୟକ ସହ, ପାଞ୍ଚ ଦ୍ରୁତ ଅଶ୍ୱ ଚାଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣସଜ୍ଜିତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ‘ପଞ୍ଚପ୍ରସ୍ଥ’ ନାମକ ବନକୁ ଗଲେ। ସେ ରଥରେ ଦୁଇ ଚକ୍ର, ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷ, ତିନି ଧ୍ୱଜ, ଗୋଟିଏ ଲଗାମ, ଗୋଟିଏ ସାରଥି, ଗୋଟିଏ ଆସନ, ଯୋକର ଦୁଇ ଦଣ୍ଡ, ପାଞ୍ଚ ଅସ୍ତ୍ର, ସାତ ଆବରଣ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଗତି ଓ ପାଞ୍ଚ ବାଧା ଥିଲା।
Verse 3
नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ନୃପ, ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ପାଞ୍ଚ ଦ୍ରୁତ ଅଶ୍ୱ ଟାଣୁଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣସଜ୍ଜିତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚ ଓ ଅକ୍ଷୟ ବାଣର ତୂଣୀର ଧାରଣ କରି, ଏକାଦଶ ସେନାନାୟକ ସହ ‘ପଞ୍ଚପ୍ରସ୍ଥ’ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ରଥର ଦୁଇ ଚକ୍ର, ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷ, ତିନି ଧ୍ୱଜ, ଗୋଟିଏ ଲଗାମ ଇତ୍ୟାଦି ସବୁ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଭାବେ ଥିଲା।
Verse 4
चचार मृगयां तत्र दृप्त आत्तेषुकार्मुक: । विहाय जायामतदर्हां मृगव्यसनलालस: ॥ ४ ॥
ସେଠାରେ ସେ ଦର୍ପିତ ହୋଇ ଧନୁ-ବାଣ ଧରି ମୃଗୟା କରିବାକୁ ଘୁରିଲେ। ଶିକାର-ବ୍ୟସନର ଲାଲସାରେ, ଯାହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିଲା ସେହି ରାଣୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରି ବନକୁ ଗଲେ।
Verse 5
आसुरीं वृत्तिमाश्रित्य घोरात्मा निरनुग्रह: । न्यहनन्निशितैर्बाणैर्वनेषु वनगोचरान् ॥ ५ ॥
ସେ ସମୟରେ ସେ ଆସୁରୀ ବୃତ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ଘୋରହୃଦୟ ଓ ଦୟାହୀନ ହୋଇଗଲେ। ବନରେ ଘୁରୁଥିବା ନିର୍ଦୋଷ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମାରି ଅନେକଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
Verse 6
तीर्थेषु प्रतिदृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने । यावदर्थमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते ॥ ६ ॥
ଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମ ଏହିପରି—ଯଦି ରାଜା ମାଂସଭୋଜନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଯଜ୍ଞବିଧି ଅନୁସାରେ ତୀର୍ଥଦର୍ଶନ କରି ବନକୁ ଯାଇ କେବଳ ଆବଶ୍ୟକ ପରିମାଣର ‘ମେଧ୍ୟ’ (ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ) ପଶୁମାନଙ୍କୁ ମାରିପାରେ; ଅନାବଶ୍ୟକ ଓ ନିୟମହୀନ ପଶୁହତ୍ୟା ଅନୁମତ ନୁହେଁ। ରଜ-ତମ ଗୁଣରେ ମୋହିତ ମୂଢମାନଙ୍କ ଅତିବ୍ୟୟ ରୋକିବା ପାଇଁ ବେଦ ପଶୁବଧକୁ ନିୟମିତ କରିଛି।
Verse 7
य एवं कर्म नियतं विद्वान् कुर्वीत मानव: । कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते ॥ ७ ॥
ନାରଦ ମୁନି ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷତ୍ଙ୍କୁ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ୍, ଯେଉଁ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ୟକ୍ତି ବୈଦିକ ଶାସ୍ତ୍ରର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେ ସକାମ କର୍ମ ବନ୍ଧନରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 8
अन्यथा कर्म कुर्वाणो मानारूढो निबध्यते । गुणप्रवाहपतितो नष्टप्रज्ञो व्रजत्यध: ॥ ८ ॥
ଅନ୍ୟଥା, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅହଂକାର ବଶତଃ ମନମୁଖୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ। ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ପ୍ରବାହରେ ପଡ଼ି ନିଜର ବୁଦ୍ଧି ହରାଇ ସେ ଅଧୋଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 9
तत्र निर्भिन्नगात्राणां चित्रवाजै: शिलीमुखै: । विप्लवोऽभूद्दु:खितानां दु:सह: करुणात्मनाम् ॥ ९ ॥
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ଏପରି ଶିକାର କରୁଥିଲେ, ଅନେକ ପଶୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପ୍ରାଣ ହରାଇଲେ। ଦୟାଳୁ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏହା ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
Verse 10
शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरुशल्यकान् । मेध्यानन्यांश्च विविधान् विनिघ्नन् श्रममध्यगात् ॥ १० ॥
ଏହିପରି ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ଠେକୁଆ, ଘୁଷୁରୀ, ମଇଁଷି, ଗୟଳ, ଝିଙ୍କ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ। ହତ୍ୟା କରି କରି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
Verse 11
तत: क्षुत्तृट्परिश्रान्तो निवृत्तो गृहमेयिवान् । कृतस्नानोचिताहार: संविवेश गतक्लम: ॥ ११ ॥
ଏହା ପରେ, କ୍ଷୁଧା ଓ ତୃଷ୍ଣାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ରାଜା ନିଜ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ଫେରିଲେ। ଫେରିବା ପରେ ସେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ ଉଚିତ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତା’ପରେ ସେ ବିଶ୍ରାମ ନେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତି ଦୂର କଲେ।
Verse 12
आत्मानमर्हयां चक्रे धूपालेपस्रगादिभि: । साध्वलङ्कृतसर्वाङ्गो महिष्यामादधे मन: ॥ १२ ॥
ତାପରେ ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ଧୂପ, ଚନ୍ଦନଲେପ, ପୁଷ୍ପମାଳା ଆଦିଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦେହକୁ ସୁଶୋଭିତ କଲେ। ଏଭଳି ସତେଜ ହୋଇ ସେ ରାଣୀଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ମନ ଦେଲେ।
Verse 13
तृप्तो हृष्ट: सुदृप्तश्च कन्दर्पाकृष्टमानस: । न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृहमेधिनीम् ॥ १३ ॥
ଭୋଜନ କରି ତୃପ୍ତ ହେବା ପରେ ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ହର୍ଷିତ ଓ କିଛି ଗର୍ବିତ ହେଲେ। ଉଚ୍ଚ ଚେତନାକୁ ଉନ୍ନତ ହେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, କାମଦେବର ଆକର୍ଷଣରେ ପଡ଼ି ଗୃହଜୀବନରେ ତୃପ୍ତି ଦେଉଥିବା ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ ଖୋଜିଲେ।
Verse 14
अन्त:पुरस्त्रियोऽपृच्छद्विमना इव वेदिषत् । अपि व: कुशलं रामा: सेश्वरीणां यथा पुरा ॥ १४ ॥
ସେତେବେଳେ ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା କିଛି ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଅନ୍ତଃପୁରର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ହେ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ, ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ମହାରାଣୀ ପୂର୍ବବତ୍ କୁଶଳରେ ଅଛ କି?”
Verse 15
न तथैतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृहसम्पद: । यदि न स्याद्गृहे माता पत्नी वा पतिदेवता । व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञ: को नामासीत दीनवत् ॥ १५ ॥
ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା କହିଲେ—ଏବେ ଘରର ସମ୍ପଦ-ସାମଗ୍ରୀ ପୂର୍ବବତ୍ ମୋତେ ଆକର୍ଷଣ କରୁନାହିଁ। ଯଦି ଘରେ ମାଆ ନଥାଏ କିମ୍ବା ପତିକୁ ଦେବତାଭାବେ ମାନୁଥିବା ପତ୍ନୀ ନଥାଏ, ତେବେ ସେ ଘର ଚକ୍ରହୀନ ରଥ ପରି; ଏମିତି ଅଚଳ ରଥରେ କେଉଁ ମୂର୍ଖ ବସିବ?
Verse 16
क्व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसनार्णवे । या मामुद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे ॥ १६ ॥
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ କେଉଁଠି ଅଛି, ଯେ ମୋତେ ବିପଦର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବୁଥିବାବେଳେ ସଦା ଉଦ୍ଧାର କରେ? ପଦେ ପଦେ ମୋର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଲୋକିତ କରି ସେ ମୋତେ ବଞ୍ଚାଏ—ଦୟାକରି ତାଙ୍କ ଠିକଣା କହ।
Verse 17
रामा ऊचु: नरनाथ न जानीमस्त्वत्प्रिया यद्वयवस्यति । भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रुहन् ॥ १७ ॥
ନାରୀମାନେ କହିଲେ—ହେ ନରନାଥ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରାଣୀ କାହିଁକି ଏପରି ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି ଆମେ ଜାଣୁନାହୁଁ। ହେ ଶତ୍ରୁହନ୍! ଦେଖନ୍ତୁ, ସେ ଶଯ୍ୟା ବିନା ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି; ଏହାର କାରଣ ଆମେ ବୁଝିପାରୁନାହୁଁ।
Verse 18
नारद उवाच पुरञ्जन: स्वमहिषीं निरीक्ष्यावधुतां भुवि । तत्सङ्गोन्मथितज्ञानो वैक्लव्यं परमं ययौ ॥ १८ ॥
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି! ପୁରଞ୍ଜନ ନିଜ ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଅବଧୂତା ପରି ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିମାତ୍ରେ, ସଙ୍ଗରେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ମଥିତ ହୋଇ, ସେ ପରମ ବ୍ୟାକୁଳତାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 19
सान्त्वयन् श्लक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता । प्रेयस्या: स्नेहसंरम्भलिङ्गमात्मनि नाभ्यगात् ॥ १९ ॥
ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଦହୁଥିଲା, ତଥାପି ସେ ଅତି ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର ବାଣୀରେ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରେୟସୀର ହୃଦୟରେ ପ୍ରେମଜନିତ ରୋଷର କୌଣସି ଲକ୍ଷଣ ସେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 20
अनुनिन्येऽथ शनकैर्वीरोऽनुनयकोविद: । पस्पर्श पादयुगलमाह चोत्सङ्गलालिताम् ॥ २० ॥
ତାପରେ ଅନୁନୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ବୀର ରାଜା ଧୀରେ ଧୀରେ ରାଣୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପ୍ରଥମେ ସେ ତାଙ୍କର ପାଦଯୁଗଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ପରେ ତାଙ୍କୁ କୋଳରେ ବସାଇ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଏପରି କହିଲେ।
Verse 21
पुरञ्जन उवाच नूनं त्वकृतपुण्यास्ते भृत्या येष्वीश्वरा: शुभे । कृताग:स्वात्मसात्कृत्वा शिक्षादण्डं न युञ्जते ॥ २१ ॥
ପୁରଞ୍ଜନ କହିଲେ—ହେ ଶୁଭେ, ସୁନ୍ଦରୀ! ଯେ ସ୍ୱାମୀ ଦାସକୁ ନିଜର ଲୋକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଅପରାଧ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷାଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦାସମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅକୃତପୁଣ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଭାଗା।
Verse 22
परमोऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणार्पित: । बालो न वेद तत्तन्वि बन्धुकृत्यममर्षण: ॥ २२ ॥
ହେ ସୁକୁମାରୀ, ପ୍ରଭୁ ଯେତେବେଳେ ଭୃତ୍ୟକୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି, ତାହାକୁ ପରମ କୃପା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। କ୍ରୋଧ କରୁଥିବା ମୂର୍ଖ; ମିତ୍ରର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଶାସନ।
Verse 23
सा त्वं मुखं सुदति सुभ्र्वनुरागभार व्रीडाविलम्बविलसद्धसितावलोकम् । नीलालकालिभिरुपस्कृतमुन्नसं न: स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गुवाक्यम् ॥ २३ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରଦନ୍ତି ସୁଭ୍ରୂ, ଅନୁରାଗ ଓ ଲଜ୍ଜାର ଭାରେ ମନ୍ଦ ହସ ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶୋଭିତ ତୁମ ମୁଖ, ନୀଳ କେଶରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଉନ୍ନତ ନାସିକା—ମଧୁର ବାକ୍ୟ ସହିତ ମୋତେ ଦେଖାଅ; କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ି କୃପା କର।
Verse 24
तस्मिन्दधे दममहं तव वीरपत्नि योऽन्यत्र भूसुरकुलात्कृतकिल्बिषस्तम् । पश्ये न वीतभयमुन्मुदितं त्रिलोक्या- मन्यत्र वै मुररिपोरितरत्र दासात् ॥ २४ ॥
ହେ ବୀରପତ୍ନୀ, କେହି ତୁମକୁ ଅପରାଧ କରିଥିଲେ ମୋତେ କୁହ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳର ନୁହେଁ ଯେ କୌଣସି ଦୋଷୀ, ମୁଁ ତାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। କିନ୍ତୁ ମୁରରିପୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦାସଙ୍କ ବିଷୟରେ ତିନି ଲୋକରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମୁଁ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ।
Verse 25
वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं संरम्भभीममविमृष्टमपेतरागम् । पश्ये स्तनावपि शुचोपहतौ सुजातौ बिम्बाधरं विगतकुङ्कुमपङ्करागम् ॥ २५ ॥
ପ୍ରିୟେ, ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତୁମ ମୁଖକୁ ତିଳକ ବିନା ଦେଖିନଥିଲି; ନା ମଲିନ, ଉଦାସ, କ୍ରୋଧରେ ଭୟଙ୍କର, ଅଲଙ୍କାରବିହୀନ ଓ ପ୍ରେମଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଥିଲି। ତୁମ ସୁଜାତ ସ୍ତନ ଆଖିର ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିବା, ଏବଂ ବିମ୍ବଫଳ ସଦୃଶ ଲାଲ ଅଧର କୁଙ୍କୁମ ରଙ୍ଗ ବିନା—ଏହା ମଧ୍ୟ ମୁଁ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି।
Verse 26
तन्मे प्रसीद सुहृद: कृतकिल्बिषस्य स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य । का देवरं वशगतं कुसुमास्त्रवेग विस्रस्तपौंस्नमुशती न भजेत कृत्ये ॥ २६ ॥
ହେ ରାଣୀ, ପାପମୟ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ନ ପଚାରି ଶିକାର ପାଇଁ ବନକୁ ଗଲି; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅପରାଧ କରିଛି। ତଥାପି ମୋତେ ତୁମର ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟ ଅଧୀନ ଭାବି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ। ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଶୋକାକୁଳ, କିନ୍ତୁ କାମଦେବଙ୍କ ପୁଷ୍ପବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ କାମାତୁର ମଧ୍ୟ। ବଶଗତ, କାମାକୁଳ ପତିଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗମକୁ କେଉଁ ସୁନ୍ଦରୀ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବ?
Frequently Asked Questions
The chariot functions as an allegorical schematic of embodied existence: the living entity rides within a constructed vehicle of body and subtle faculties, moved by the life-airs and guided by internal governance (mind/intelligence), while the senses (often indicated by “five” motifs) pull toward their objects. The ornate, detailed inventory signals that bondage is not random but systematized—experience is engineered through the guṇas and the psycho-physical apparatus, which, without devotion, carries the jīva into repeated karmic trajectories.
The chapter distinguishes śāstra-regulated violence within sacrificial frameworks from impulsive killing driven by passion and ignorance. Vedic regulation is portrayed as a restraining pedagogy: it limits and ritualizes tendencies so that the performer gradually becomes purified and less attracted to cruelty and flesh-eating. Whimsical hunting, however, is condemned as guṇa-driven indulgence that hardens the heart, entangles one in karma, and perpetuates saṁsāra.