Adhyaya 25
Nārada Instructs Prācīnabarhiṣat: The Purañjana Narrative Begins (City of Nine Gates)
ଭଗବାନ ଶିବ ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ପ୍ରଚେତ ରାଜକୁମାରମାନେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଶିବସ୍ତୁତି ନିରନ୍ତର ଜପ କରି ରହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପିତା ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷତ୍ ଫଳାଶାରେ କର୍ମକାଣ୍ଡ ଯଜ୍ଞକୁ ଅଧିକ ତୀବ୍ର କଲେ। ଯଜ୍ଞରେ ନିହିତ ହିଂସା ଓ ରାଜାଙ୍କ କର୍ମବନ୍ଧନ ଦେଖି କରୁଣାବଶେ ନାରଦ ମୁନି ଆସି, କେବଳ କ୍ରିୟାକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖନିବୃତ୍ତି ଓ ଶାଶ୍ୱତ ସୁଖ ମିଳେ କି ନାହିଁ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବଳିଦତ୍ତ ପଶୁମାନେ ପ୍ରତିଶୋଧ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖାଇ ନୀତିକ ଓ କର୍ମଫଳ ଚେତାବନୀ ଦେଇ ବୈରାଗ୍ୟ ଜଗାଇଲେ। ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ନେବା ପାଇଁ ନାରଦ ପୁରାତନ ରୂପକ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ—ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ଓ ତାଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ସଖା ଅବିଜ୍ଞାତ। ପୁରଞ୍ଜନ ତୃପ୍ତି ଖୋଜି ନବଦ୍ୱାରୀ ରମ୍ୟ ନଗରୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ପଞ୍ଚଫଣା ସର୍ପରେ ରକ୍ଷିତ ମୋହିନୀ ନାରୀଙ୍କୁ ଭେଟେ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଶତବର୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ ଦେବାକୁ କହେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦେହ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ-ପ୍ରାଣ-ସହଚର ରୂପକ ଢାଞ୍ଚା ସ୍ଥାପନ କରି, ଜୀବର ଅଭିମାନ ଓ ଅନୁକରଣରେ ବନ୍ଧନ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इति सन्दिश्य भगवान् बार्हिषदैरभिपूजित: । पश्यतां राजपुत्राणां तत्रैवान्तर्दधे हर: ॥ १ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଦେଇ ଭଗବାନ୍ ହର (ଶିବ) ବାର୍ହିଷଦ ରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି ଓ ସମ୍ମାନରେ ପୂଜିତ ହେଲେ। ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ ତଥାଇବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 2
रुद्रगीतं भगवत: स्तोत्रं सर्वे प्रचेतस: । जपन्तस्ते तपस्तेपुर्वर्षाणामयुतं जले ॥ २ ॥
ସମସ୍ତ ପ୍ରଚେତା ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦିଆ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କରି କରି ଜଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ତପ କଲେ।
Verse 3
प्राचीनबर्हिषं क्षत्त: कर्मस्वासक्तमानसम् । नारदोऽध्यात्मतत्त्वज्ञ: कृपालु: प्रत्यबोधयत् ॥ ३ ॥
ହେ କ୍ଷତ୍ତା! ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ରାଜାଙ୍କ ମନ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲା। ସେତେବେଳେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ କୃପାଳୁ ନାରଦ କରୁଣାବଶତଃ ତାଙ୍କୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ବୋଧ କରାଇଲେ।
Verse 4
श्रेयस्त्वं कतमद्राजन् कर्मणात्मन ईहसे । दु:खहानि: सुखावाप्ति: श्रेयस्तन्नेह चेष्यते ॥ ४ ॥
ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଫଳାଶାରେ କରୁଥିବା ଏହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ତୁମେ କେଉଁ ଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଛ? ଦୁଃଖନାଶ ଓ ସୁଖପ୍ରାପ୍ତି ହିଁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ; କିନ୍ତୁ କେବଳ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ତାହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏନା।
Verse 5
राजोवाच न जानामि महाभाग परं कर्मापविद्धधी: । ब्रूहि मे विमलं ज्ञानं येन मुच्येय कर्मभि: ॥ ५ ॥
ରାଜା କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ ନାରଦ, ମୋ ବୁଦ୍ଧି କର୍ମଫଳରେ ଆବଦ୍ଧ; ତେଣୁ ପରମ ପୁରୁଷାର୍ଥ ମୁଁ ଜାଣେନି। ଦୟାକରି ମୋତେ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନ କହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି।
Verse 6
गृहेषु कूटधर्मेषु पुत्रदारधनार्थधी: । न परं विन्दते मूढो भ्राम्यन् संसारवर्त्मसु ॥ ६ ॥
ଗୃହସ୍ଥତାର କୂଟଧର୍ମରେ, ପୁତ୍ର-ଦାରା-ଧନ ପାଇଁ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଆସକ୍ତ, ସେ ମୂଢ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଉନାହିଁ। ସେ ସଂସାର ପଥରେ ନାନା ଦେହରେ ଭ୍ରମଣ କରେ।
Verse 7
नारद उवाच भो भो: प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाध्वरे । संज्ञापिताञ्जीवसङ्घान्निर्घृणेन सहस्रश: ॥ ७ ॥
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାପତି ରାଜନ, ତୁମ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ତୁମେ ନିର୍ଦୟ ହୋଇ ସହସ୍ରଶଃ ଯେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇଛ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖ।
Verse 8
एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव । सम्परेतम् अय:कूटैश्छिन्दन्त्युत्थितमन्यव: ॥ ८ ॥
ଏହି ସମସ୍ତ ପଶୁ ତୁମ ନିର୍ଯ୍ୟାତନାକୁ ସ୍ମରଣ କରି ତୁମ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ମରିଲେ, କ୍ରୋଧରେ ଉଠି ଲୋହା ପରି ଶିଙ୍ଗରେ ତୁମ ଦେହକୁ ଭେଦିବେ।
Verse 9
अत्र ते कथयिष्येऽमुमितिहासं पुरातनम् । पुरञ्जनस्य चरितं निबोध गदतो मम ॥ ९ ॥
ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପୁରାତନ ଇତିହାସ କହିବି—ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜାଙ୍କ ଚରିତ୍ର। ମୋ କଥା ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।
Verse 10
आसीत्पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्छ्रवा: । तस्याविज्ञातनामासीत्सखाविज्ञातचेष्टित: ॥ १० ॥
ହେ ରାଜନ, ପୂର୍ବକାଳରେ ପୁରଞ୍ଜନ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ମହାକର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କର ‘ଅବିଜ୍ଞାତ’ ନାମକ ସଖା ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା କେହି ବୁଝିପାରୁନଥିଲେ।
Verse 11
सोऽन्वेषमाण: शरणं बभ्राम पृथिवीं प्रभु: । नानुरूपं यदाविन्ददभूत्स विमना इव ॥ ११ ॥
ସେ ଯୋଗ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜି ପୃଥିବୀ ସାରା ଭ୍ରମଣ କଲେ। ମନୋନୁକୂଳ ସ୍ଥାନ ନମିଳିବାରୁ ଶେଷେ ସେ ମନମରା ଓ ନିରାଶ ହେଲେ।
Verse 12
न साधु मेने ता: सर्वा भूतले यावती: पुर: । कामान् कामयमानोऽसौ तस्य तस्योपपत्तये ॥ १२ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ ପାଇଁ ଅସୀମ କାମନା ନେଇ ସେ ତାହା ପୂରଣରେ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ମନେ କଲେ ନାହିଁ; ସବୁଠାରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କଲେ।
Verse 13
स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्वथ सानुषु । ददर्श नवभिर्द्वार्भि: पुरं लक्षितलक्षणाम् ॥ १३ ॥
ଏକଦା ସେ ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରଦେଶରେ, ଭାରତବର୍ଷରେ, ନବ ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଏକ ନଗର ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ ଥିଲା।
Verse 14
प्राकारोपवनाट्टालपरिखैरक्षतोरणै: । स्वर्णरौप्यायसै: शृङ्गै: सङ्कुलां सर्वतो गृहै: ॥ १४ ॥
ସେ ପୁରୀ ପ୍ରାକାର, ଉପବନ, ଅଟ୍ଟାଳ, ପରିଖା ଓ ରକ୍ଷିତ ତୋରଣଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା। ସବୁଠାରେ ଘର ଘନ ଥିଲା; ଘରଶିଖର ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ଲୋହର ଗୁମ୍ବଜରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
Verse 15
नीलस्फटिकवैदूर्यमुक्तामरकतारुणै: । क्लृप्तहर्म्यस्थलीं दीप्तां श्रिया भोगवतीमिव ॥ १५ ॥
ସେ ପୁରୀର ଭବନମାନଙ୍କର ଭୂମି ନୀଳମଣି, ସ୍ଫଟିକ, ବୈଦୂର୍ୟ, ମୁକ୍ତା, ମରକତ ଓ ରୁବୀ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଥିଲା। ଗୃହମାନଙ୍କର ଦୀପ୍ତିରେ ସେ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀସମୃଦ୍ଧ ‘ଭୋଗବତୀ’ ନଗରୀ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 16
सभाचत्वररथ्याभिराक्रीडायतनापणै: । चैत्यध्वजपताकाभिर्युक्तां विद्रुमवेदिभि: ॥ १६ ॥
ସେ ନଗରୀରେ ସଭାଗୃହ, ଚତ୍ୱର, ରଥ୍ୟା-ରାସ୍ତା, କ୍ରୀଡାସ୍ଥାନ, ମଦ୍ୟଶାଳା, ଜୁଆଘର, ବଜାର, ବିଶ୍ରାମସ୍ଥାନ, ଚୈତ୍ୟ, ଧ୍ୱଜ ଓ ପତାକା ଥିଲା; ଏବଂ ପ୍ରବାଳ-ବେଦିକାଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଏସବୁ ନଗରୀକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ସଜାଇଥିଲା।
Verse 17
पुर्यास्तु बाह्योपवने दिव्यद्रुमलताकुले । नदद्विहङ्गालिकुलकोलाहलजलाशये ॥ १७ ॥
ନଗରୀର ବାହ୍ୟ ଉପବନରେ ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତା ଭରିଥିଲା, ଯାହା ଏକ ସୁନ୍ଦର ଜଳାଶୟକୁ ଘେରି ରହିଥିଲା। ସେ ଜଳାଶୟ ଚାରିପାଖରେ ପକ୍ଷୀ ଓ ମଧୁକରମାନଙ୍କ ଦଳ ସଦା କଲରବ ଓ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ।
Verse 18
हिमनिर्झरविप्रुष्मत्कुसुमाकरवायुना । चलत्प्रवालविटपनलिनीतटसम्पदि ॥ १८ ॥
ହିମାଚ୍ଛାଦିତ ପର୍ବତରୁ ଝରୁଥିବା ନିର୍ଝରର ଫୁହାର ଜଳକଣକୁ ବସନ୍ତ ପବନ ବହି ଆଣି ସରୋବର ତଟରେ ଥିବା ବୃକ୍ଷଶାଖାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଛିଟାଇ ଦେଉଥିଲା। ପ୍ରବାଳ-କୋମଳ ଡାଳି ହଲୁହଲୁ ହୋଇ, ନଳିନୀ-ତଟର ସମ୍ପଦ ଅଧିକ ରମ୍ୟ ହେଉଥିଲା।
Verse 19
नानारण्यमृगव्रातैरनाबाधे मुनिव्रतै: । आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिलकूजितै: ॥ १९ ॥
ସେହି ରମଣୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଅରଣ୍ୟର ମୃଗମାନେ ମୁନିମାନଙ୍କ ପରି ଅହିଂସକ ଓ ନିରସୂୟ ହୋଇଥିଲେ; କାହାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁନଥିଲେ। ଉପରେ କୋଇଲିର ମଧୁର କୁହୁକୁହୁ ଧ୍ୱନି ପଥିକକୁ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିଲା।
Verse 20
यदृच्छयागतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् । भृत्यैर्दशभिरायान्तीमेकैकशतनायकै: ॥ २० ॥
ସେହି ଅଦ୍ଭୁତ ଉଦ୍ୟାନରେ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ହଠାତ୍ ଏକ ପରମ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ ନଥିଲେ, କେବଳ ବିହାର କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ଦଶଜଣ ଭୃତ୍ୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୃତ୍ୟଙ୍କ ସହ ଶତଶତ ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ।
Verse 21
पञ्चशीर्षाहिना गुप्तां प्रतीहारेण सर्वत: । अन्वेषमाणामृषभमप्रौढां कामरूपिणीम् ॥ २१ ॥
ସେ ନାରୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପଞ୍ଚଶିର୍ଷ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ପ୍ରତୀହାରୀ (ଦ୍ୱାରପାଳ) ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିଲା। ସେ ଯୁବତୀ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦରୀ; କାମରୂପିଣୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ପତି ଖୋଜୁଥିବା ପରି ବ୍ୟାକୁଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 22
सुनासां सुदतीं बालां सुकपोलां वराननाम् । समविन्यस्तकर्णाभ्यां बिभ्रतीं कुण्डलश्रियम् ॥ २२ ॥
ତାଙ୍କର ନାକ, ଦାନ୍ତ ଓ ଲଲାଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଥିଲା। କପୋଳ ମନୋହର ଓ ମୁଖ ଅତି ଶୋଭାୟମାନ। ଦୁଇ କାନ ସମଭାବେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲା ଏବଂ ଝଲମଲ କୁଣ୍ଡଳର ଶ୍ରୀ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
Verse 23
पिशङ्गनीवीं सुश्रोणीं श्यामां कनकमेखलाम् । पद्भ्यां क्वणद्भ्यां चलन्तीं नूपुरैर्देवतामिव ॥ २३ ॥
ତାଙ୍କର କଟି ଓ ନିତମ୍ବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଥିଲା। ସେ ପୀତବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ସୁବର୍ଣ୍ଣମେଖଳାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ଚାଲିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ନୂପୁର ଝଙ୍କାର କରୁଥିଲା; ସେ ମନେ ହେଉଥିଲେ ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବୀ ପରି।
Verse 24
स्तनौ व्यञ्जितकैशोरौ समवृत्तौ निरन्तरौ । वस्त्रान्तेन निगूहन्तीं व्रीडया गजगामिनीम् ॥ २४ ॥
ଗଜଗାମିନୀ ସେ ନାରୀ ଲଜ୍ଜାରେ ଶାଢ଼ୀର ଅଞ୍ଚଳରେ ନିଜ ଯୌବନ-ପ୍ରକାଶକ, ସମାନ ଗୋଳ ଓ ପାଖାପାଖି ଥିବା ସ୍ତନଦ୍ୱୟକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଢାକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲା।
Verse 25
तामाह ललितं वीर: सव्रीडस्मितशोभनाम् । स्निग्धेनापाङ्गपुङ्खेन स्पृष्ट: प्रेमोद्भ्रमद्भ्रुवा ॥ २५ ॥
ବୀର ପୁରଞ୍ଜନ ଲଜ୍ଜାମିଶ୍ରିତ ସ୍ମିତରେ ଶୋଭିତ ସେ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ କୋମଳଭାବେ କହିଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ନିଗ୍ଧ କଟାକ୍ଷ-ବାଣ ଲାଗି ସେ ପ୍ରେମେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ।
Verse 26
का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कस्यासीह कुत: सति । इमामुप पुरीं भीरु किं चिकीर्षसि शंस मे ॥ २६ ॥
ହେ କଞ୍ଜପଲାଶାକ୍ଷି! ତୁମେ କିଏ, କେଉଁଠୁ ଆସିଛ, ଏବଂ କାହାର କନ୍ୟା? ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସତୀ ପରି ଦିଶୁଛ। ହେ ଭୀରୁ! ଏହି ପୁରୀ ନିକଟକୁ ଆସିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? ସବୁ ମୋତେ କୁହ।
Verse 27
क एतेऽनुपथा ये त एकादश महाभटा: । एता वा ललना: सुभ्रु कोऽयं तेऽहि: पुर:सर: ॥ २७ ॥
ହେ ସୁଭ୍ରୁ! ତୁମ ସହିତ ପଥେ ଥିବା ଏହି ଏକାଦଶ ମହାବଳୀ ରକ୍ଷକ କିଏ? ଏହି ଦଶ ବିଶେଷ ସେବକ କିଏ? ସେମାନଙ୍କ ପଛେ ଚାଲୁଥିବା ଏହି ନାରୀମାନେ କିଏ? ଏବଂ ତୁମ ଆଗରେ ଯାଉଥିବା ଏହି ସର୍ପ କିଏ?
Verse 28
त्वं ह्रीर्भवान्यस्यथ वाग्रमा पतिं विचिन्वती किं मुनिवद्रहो वने । त्वदङ्घ्रिकामाप्तसमस्तकामं क्व पद्मकोश: पतित: कराग्रात् ॥ २८ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ତୁମେ ଯେନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଭବାନୀ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସରସ୍ୱତୀ। ତଥାପି ମୁନି ପରି ମୌନ ଧରି ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ କାହିଁକି ଘୁରୁଛ? କି ତୁମେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛ? ଯେ କେହି ତୁମ ପତି ହେଉନାହିଁ, ତୁମ ଏହି ପତିନିଷ୍ଠା ଜାଣିଲେ ସେ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ଅଧିକାରୀ ହେବେ। ମୋତେ ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପରି ଲାଗୁଛ, କିନ୍ତୁ ହାତରେ ପଦ୍ମ ନାହିଁ—ସେ ପଦ୍ମ କେଉଁଠି ପଡ଼ିଲା, କେଉଁଠି ଫେଙ୍ଗିଲ?
Verse 29
नासां वरोर्वन्यतमा भुविस्पृक् पुरीमिमां वीरवरेण साकम् । अर्हस्यलङ्कर्तुमदभ्रकर्मणा लोकं परं श्रीरिव यज्ञपुंसा ॥ २९ ॥
ହେ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମ ପାଦ ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି; ତେଣୁ ତୁମେ ମୁଁ କହିଥିବା ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ନୁହଁ ବୋଲି ଲାଗୁଛ। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଲୋକର ନାରୀ, ତେବେ ଯେପରି ଶ୍ରୀଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ବୈକୁଣ୍ଠର ଶୋଭା ବଢ଼ାନ୍ତି, ସେପରି ମୋ ସଙ୍ଗରେ ଏହି ନଗରୀର ଶୋଭା ବଢ଼ାଅ; ଜାଣ, ମୁଁ ମହାବୀର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା।
Verse 30
यदेष मापाङ्गविखण्डितेन्द्रियं सव्रीडभावस्मितविभ्रमद्भ्रुवा । त्वयोपसृष्टो भगवान्मनोभव: प्रबाधतेऽथानुगृहाण शोभने ॥ ३० ॥
ଆଜି ତୁମ କଟାକ୍ଷ ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ଭାରି ଉତ୍ତେଜିତ କରିଦେଇଛି। ଲଜ୍ଜାଭରା କିନ୍ତୁ କାମରସମୟ ତୁମ ହାସି ଓ ଭୃକୁଟିର ବିଲାସ ମୋ ଭିତରେ ମନୋଭବକୁ ପ୍ରବଳ କରୁଛି; ତେଣୁ ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋପରେ କୃପା କର।
Verse 31
त्वदाननं सुभ्रु सुतारलोचनं व्यालम्बिनीलालकवृन्दसंवृतम् । उन्नीय मे दर्शय वल्गुवाचकं यद्व्रीडया नाभिमुखं शुचिस्मिते ॥ ३१ ॥
ହେ ସୁଭ୍ରୁ, ତୁମ ମୁହଁ ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି ଓ ଅତି ମନୋହର ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱୟରେ ଶୋଭିତ; ଝୁଲୁଥିବା ନୀଳ କେଶଗୁଚ୍ଛ ତାହାକୁ ଘେରିଛି। ତୁମ ମୁଖରୁ ମଧୁର ବାଣୀ ଝରେ; ତଥାପି ଲଜ୍ଜାରେ ତୁମେ ମୋତେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖୁନାହଁ। ତେଣୁ ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇ ମୋତେ ଦେଖ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ ହସ ଦିଅ।
Verse 32
नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं नारी याचमानमधीरवत् । अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीर मोहिता ॥ ३२ ॥
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଏଭଳି ପୁରଞ୍ଜନ ଅଧୀର ହୋଇ ସେ କନ୍ୟାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲା। ତାହାର କଥାରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ସେ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ହସିହସି ସେ ବୀରଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଗ୍ରହଣ କଲା; ସେତେବେଳେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ରାଜା ପ୍ରତି ମୋହିତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 33
न विदाम वयं सम्यक्कर्तारं पुरुषर्षभ । आत्मनश्च परस्यापि गोत्रं नाम च यत्कृतम् ॥ ३३ ॥
କନ୍ୟା କହିଲା—ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କିଏ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି ମୁଁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେନି। ମୋର ଓ ମୋ ସହିତ ଥିବା ସହଚରମାନଙ୍କର ଗୋତ୍ର, ନାମ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣେନି।
Verse 34
इहाद्य सन्तमात्मानं विदाम न तत: परम् । येनेयं निर्मिता वीर पुरी शरणमात्मन: ॥ ३४ ॥
ହେ ମହାବୀର, ଆମ୍ଭେ କେବଳ ଏତିକି ଜାଣୁ ଯେ ଆମ୍ଭେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଅଛୁ। ଏହା ପରେ କଣ ହେବ ତାହା ଆମ୍ଭେ ଜାଣୁ ନାହୁଁ। ବାସ୍ତବରେ, ଆମ୍ଭେ ଏତେ ମୂର୍ଖ ଯେ ଆମ୍ଭର ନିବାସ ପାଇଁ ଏହି ସୁନ୍ଦର ପୁରୀ କିଏ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ କରୁନାହୁଁ।
Verse 35
एते सखाय: सख्यो मे नरा नार्यश्च मानद । सुप्तायां मयि जागर्ति नागोऽयं पालयन् पुरीम् ॥ ३५ ॥
ହେ ମାନଦ, ମୋ ସହିତ ଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ନର ଓ ନାରୀ ମୋର ବନ୍ଧୁ ଅଟନ୍ତି। ଏବଂ ଏହି ନାଗ (ପ୍ରାଣବାୟୁ), ଯିଏ ସର୍ବଦା ଜାଗ୍ରତ ରହେ, ମୁଁ ଶୋଇଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୁରୀକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ମୁଁ କେବଳ ଏତିକି ଜାଣେ, ଏହା ବ୍ୟତୀତ ମୁଁ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ।
Verse 36
दिष्ट्यागतोऽसि भद्रं ते ग्राम्यान् कामानभीप्ससे । उद्वहिष्यामि तांस्तेऽहं स्वबन्धुभिररिन्दम ॥ ३६ ॥
ହେ ଅରିନ୍ଦମ, ଯେକୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଆପଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋ ପାଇଁ ପରମ ସୌଭାଗ୍ୟ। ଆପଣଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଆପଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତୃପ୍ତିର କାମନା କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ମୋର ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଆପଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଯଥାସାଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରିବି।
Verse 37
इमां त्वमधितिष्ठस्व पुरीं नवमुखीं विभो । मयोपनीतान् गृह्णान: कामभोगान् शतं समा: ॥ ३७ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନଅ ଦ୍ୱାର ବିଶିଷ୍ଟ ପୁରୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି ଯାହାଫଳରେ ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଭୋଗ କରିପାରିବେ। ଆପଣ ଏଠାରେ ଶହେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ କରିପାରିବେ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଯୋଗାଇ ଦିଆଯିବ।
Verse 38
कं नु त्वदन्यं रमये ह्यरतिज्ञमकोविदम् । असम्परायाभिमुखमश्वस्तनविदं पशुम् ॥ ३८ ॥
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାହା ସହିତ ମିଳିତ ହେବାକୁ ଆଶା କରିପାରିବି? ଅନ୍ୟମାନେ କାମକଳାରେ ନିପୁଣ ନୁହଁନ୍ତି କିମ୍ବା ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ ତାହା ଜାଣିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି। ଏପରି ମୂର୍ଖ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପଶୁ ସଦୃଶ କାରଣ ସେମାନେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 39
धर्मो ह्यत्रार्थकामौ च प्रजानन्दोऽमृतं यश: । लोका विशोका विरजा यान्न केवलिनो विदु: ॥ ३९ ॥
ନାରୀ କହିଲା—ଏହି ଲୋକରେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ସନ୍ତାନସୁଖର ନାନା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ପରେ ଯଶ ଓ ମୋକ୍ଷଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ ଜାଗେ। ଯଜ୍ଞଫଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ଭୌତିକ ସୁଖ କେବଳୀ ବିରକ୍ତମାନେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; କଳ୍ପନା ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 40
पितृदेवर्षिमर्त्यानां भूतानामात्मनश्च ह । क्षेम्यं वदन्ति शरणं भवेऽस्मिन् यद्गृहाश्रम: ॥ ४० ॥
ନାରୀ କହିଲା—ପ୍ରମାଣିକମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ଭବରେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ପିତୃ, ଦେବ, ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଭୂତଜନ ଏବଂ ନିଜ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେମକର ଶରଣ; ଏହା ହିତକର ଓ ସୁଖଦ।
Verse 41
का नाम वीर विख्यातं वदान्यं प्रियदर्शनम् । न वृणीत प्रियं प्राप्तं मादृशी त्वादृशं पतिम् ॥ ४१ ॥
ହେ ବୀର! ଏହି ଜଗତରେ ତୁମ ପରି ପତିକୁ କିଏ ଗ୍ରହଣ କରିବ ନାହିଁ? ତୁମେ ଖ୍ୟାତ, ଦାନଶୀଳ, ମନୋହର ଦର୍ଶନଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସହଜରେ ପ୍ରାପ୍ୟ। ମୋ ପରି ନାରୀ ତୁମକୁ ପ୍ରିୟରୂପେ ପାଇ ଏହେଁ କିପରି ବରିବ ନାହିଁ?
Verse 42
कस्या मनस्ते भुवि भोगिभोगयो: स्त्रिया न सज्जेद्भुजयोर्महाभुज । योऽनाथवर्गाधिमलं घृणोद्धत स्मितावलोकेन चरत्यपोहितुम् ॥ ४२ ॥
ହେ ମହାବାହୁ! ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀର ମନ ତୁମ ଭୁଜଦ୍ୱୟରେ ଆସକ୍ତ ହେବ ନାହିଁ? ସେଗୁଡ଼ିକ ସର୍ପଦେହ ପରି ଭୋଗୀ-ଭୋଗ ସଦୃଶ। ତୁମ ଆକର୍ଷକ ହସ-ଭରା ଦୃଷ୍ଟି ଓ କରୁଣାମୟ ତେଜରେ ଆମ ପରି ଅନାଥ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ। ଆମେ ଭାବୁଛୁ, ତୁମେ କେବଳ ଆମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଭୂମିରେ ବିଚରୁଛ।
Verse 43
नारद उवाच इति तौ दम्पती तत्र समुद्य समयं मिथ: । तां प्रविश्य पुरीं राजन्मुमुदाते शतं समा: ॥ ४३ ॥
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଏଭଳି ସେ ଦୁଇଜଣ ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ପରସ୍ପର ବୁଝାବୁଝିରେ ଏକାପରକୁ ଆଧାର କରି ସେହି ନଗରୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଶତବର୍ଷ ଯାଏଁ ଜୀବନ ଉପଭୋଗ କରି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
Verse 44
उपगीयमानो ललितं तत्र तत्र च गायकै: । क्रीडन् परिवृत: स्त्रीभिर्ह्रदिनीमाविशच्छुचौ ॥ ४४ ॥
ସେଠା ସେଠା ଗାୟକମାନେ ତାଙ୍କ ଯଶ ଓ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ମଧୁର ଭାବେ ଗାଇଥିଲେ। ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପ ବଢ଼ିଲେ ସେ ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଘେରାରେ ଶୀତଳ ଜଳାଶୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସଙ୍ଗ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ।
Verse 45
सप्तोपरि कृता द्वार: पुरस्तस्यास्तु द्वे अध: । पृथग्विषयगत्यर्थं तस्यां य: कश्चनेश्वर: ॥ ४५ ॥
ସେହି ନଗରୀରେ ନଅଟି ଦ୍ୱାର ଥିଲା—ସାତଟି ଉପରେ ଏବଂ ଦୁଇଟି ତଳେ ଭୂଗର୍ଭରେ। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିଷୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ, ଏବଂ ନଗରାଧିପତି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।
Verse 46
पञ्च द्वारस्तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा । पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये ॥ ४६ ॥
ହେ ରାଜନ, ସେହି ନଅ ଦ୍ୱାରମଧ୍ୟରୁ ପାଞ୍ଚଟି ପୂର୍ବଦିଗକୁ, ଗୋଟିଏ ଉତ୍ତରକୁ, ଗୋଟିଏ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଏବଂ ଦୁଇଟି ପଶ୍ଚିମକୁ ଥିଲା। ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ନାମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 47
खद्योताविर्मुखी च प्राग्द्वारावेकत्र निर्मिते । विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्सख: ॥ ४७ ॥
ଖଦ୍ୟୋତା ଓ ଆବିର୍ମୁଖୀ ନାମକ ଦୁଇ ଦ୍ୱାର ପୂର୍ବମୁଖୀ ଥିଲା ଏବଂ ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ନିର୍ମିତ। ସେହି ଦୁଇ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଦ୍ୟୁମାନ ନାମକ ସଖା ସହ ବିଭ୍ରାଜିତ ଜନପଦକୁ ଯାଉଥିଲେ।
Verse 48
नलिनी नालिनी च प्राग्द्वारावेकत्र निर्मिते । अवधूतसखस्ताभ्यां विषयं याति सौरभम् ॥ ४८ ॥
ଏହିପରି ପୂର୍ବଦିଗରେ ନଲିନୀ ଓ ନାଲିନୀ ନାମକ ଦୁଇ ଦ୍ୱାର ମଧ୍ୟ ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ନିର୍ମିତ ଥିଲା। ସେହି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଅବଧୂତ ନାମକ ସଖା ସହ ସୌରଭ ବିଷୟକୁ ଯାଉଥିଲେ।
Verse 49
मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वास्तयापणबहूदनौ । विषयौ याति पुरराड्रसज्ञविपणान्वित: ॥ ४९ ॥
ପୂର୍ବଦିଗର ପଞ୍ଚମ ଦ୍ୱାର ‘ମୁଖ୍ୟା’ (ପ୍ରଧାନ) ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା। ସେହି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ରସଜ୍ଞ ଓ ବିପଣ ସହ ବହୂଦନ ଏବଂ ଆପଣ ନାମକ ଦୁଇ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିଲେ।
Verse 50
पितृहूर्नृप पुर्या द्वार्दक्षिणेन पुरञ्जन: । राष्ट्रं दक्षिणपञ्चालं याति श्रुतधरान्वित: ॥ ५० ॥
ନଗରର ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର ‘ପିତୃହୂ’ ନାମରେ ଜଣା ଥିଲା। ସେହି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ଶ୍ରୁତଧର ସହ ଦକ୍ଷିଣ-ପଞ୍ଚାଳ ନାମକ ଦେଶକୁ ଯାଉଥିଲେ।
Verse 51
देवहूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जन: । राष्ट्रमुत्तरपञ्चालं याति श्रुतधरान्वित: ॥ ५१ ॥
ନଗରର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ‘ଦେବହୂ’ ନାମକ ଦ୍ୱାର ଥିଲା। ସେହି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ଶ୍ରୁତଧର ସହ ଉତ୍ତର-ପଞ୍ଚାଳ ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିଲେ।
Verse 52
आसुरी नाम पश्चाद् द्वास्तया याति पुरञ्जन: । ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वित: ॥ ५२ ॥
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ‘ଆସୁରୀ’ ନାମକ ଦ୍ୱାର ଥିଲା। ସେହି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ଦୁର୍ମଦ ସହ ଗ୍ରାମକ ନାମକ ନଗରକୁ ଯାଉଥିଲେ।
Verse 53
निऋर्तिर्नाम पश्चाद् द्वास्तया याति पुरञ्जन: । वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वित: ॥ ५३ ॥
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱାର ‘ନିଋତି’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା। ସେହି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ଲୁବ୍ଧକ ସହ ବୈଶସ ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିଲେ।
Verse 54
अन्धावमीषां पौराणां निर्वाक्पेशस्कृतावुभौ । अक्षण्वतामधिपतिस्ताभ्यां याति करोति च ॥ ५४ ॥
ଏହି ନଗରର ଅନେକ ପୌରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବାକ୍ ଓ ପେଶସ୍କୃତ ନାମର ଦୁଇଜଣ ଅନ୍ଧ ଥିଲେ। ଚକ୍ଷୁବାନ୍ ପୌରମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ପୁରଞ୍ଜନ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ସେଇ ଅନ୍ଧମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସହ ଏଠି-ସେଠି ଯାଇ ନାନା କର୍ମ କରୁଥିଲେ।
Verse 55
स यर्ह्यन्त:पुरगतो विषूचीनसमन्वित: । मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्भवम् ॥ ५५ ॥
ସେ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ବିଷୂଚୀନ ନାମକ ମୁଖ୍ୟ ସେବକ—ମନ—ସହିତ ଥାଉଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଠାରୁ ମୋହ, ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ହର୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 56
एवं कर्मसु संसक्त: कामात्मा वञ्चितोऽबुध: । महिषी यद्यदीहेत तत्तदेवान्ववर्तत ॥ ५६ ॥
ଏଭଳି କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, କାମନାମୟ ଓ ଅବୁଧ ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ଭୌତିକ ବୁଦ୍ଧିର ବଶରେ ପଡ଼ି ଠକାଗଲେ। ରାଣୀ ଯାହା ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ, ସେ ସେହି ସବୁ ପୂରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 57
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
ରାଣୀ ଯେତେବେଳେ ମଦିରା ପିଉଥିଲେ, ପୁରଞ୍ଜନ ମଧ୍ୟ ମଦରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ପିଉଥିଲେ। ରାଣୀ ଖାଇଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ, ସେ ଚବାଇଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଚବାଉଥିଲେ। ରାଣୀ ଗାଇଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଗାଉଥିଲେ; ସେ କାନ୍ଦିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସେ ହସିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ହସୁଥିଲେ; ସେ ଅନର୍ଥକ କଥା କହିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କହୁଥିଲେ। ସେ ଦୌଡ଼ିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ; ସେ ଠିଆ ହେଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଠିଆ ହୁଏ; ସେ ଶୋଇଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ସହ ଶୋଇଯାଏ; ସେ ବସିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ବସେ। ସେ ଶୁଣିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣେ; ସେ ଦେଖିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଦେଖେ; ସେ ଘ୍ରାଣ କଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଘ୍ରାଣ କରେ; ସେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରେ। ପ୍ରିୟ ରାଣୀ ଶୋକ କଲେ ସେ ଦୀନଭାବେ ଶୋକ କରେ; ସେ ହର୍ଷିତ ହେଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହୁଏ, ସେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 58
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
ରାଣୀ ଯେତେବେଳେ ମଦିରା ପିଉଥିଲେ, ପୁରଞ୍ଜନ ମଧ୍ୟ ମଦରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ପିଉଥିଲେ। ରାଣୀ ଖାଇଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ, ସେ ଚବାଇଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଚବାଉଥିଲେ। ରାଣୀ ଗାଇଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଗାଉଥିଲେ; ସେ କାନ୍ଦିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସେ ହସିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ହସୁଥିଲେ; ସେ ଅନର୍ଥକ କଥା କହିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କହୁଥିଲେ। ସେ ଦୌଡ଼ିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ; ସେ ଠିଆ ହେଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଠିଆ ହୁଏ; ସେ ଶୋଇଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ସହ ଶୋଇଯାଏ; ସେ ବସିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ବସେ। ସେ ଶୁଣିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣେ; ସେ ଦେଖିଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଦେଖେ; ସେ ଘ୍ରାଣ କଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଘ୍ରାଣ କରେ; ସେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରେ। ପ୍ରିୟ ରାଣୀ ଶୋକ କଲେ ସେ ଦୀନଭାବେ ଶୋକ କରେ; ସେ ହର୍ଷିତ ହେଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହୁଏ, ସେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 59
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
ରାଣୀ ଯେତେବେଳେ ମଦିରା ପିଉଥିଲେ, ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ମଧ୍ୟ ମଦମତ୍ତ ହୋଇ ପିଉଥିଲେ। ରାଣୀ ଯେତେବେଳେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, ଚବାଉଥିଲେ, ଗାଉଥିଲେ, କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ହସୁଥିଲେ କିମ୍ବା ଅନର୍ଥ କଥା କହୁଥିଲେ, ରାଜା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରୁଥିଲେ। ସେ ଚାଲିଲେ ରାଜା ପଛେ ପଛେ ଚାଲୁଥିଲେ; ସେ ଠିଆ ହେଲେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଠିଆ ହେଉଥିଲେ; ସେ ଶୟନ କଲେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ସହିତ ଶୋଇଯାଉଥିଲେ। ସେ ବସିଲେ, ଶୁଣିଲେ, ଦେଖିଲେ, ଘ୍ରାଣ କଲେ କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ରାଜା ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରିୟ ରାଣୀ ଶୋକ କଲେ ରାଜା ଦୀନଭାବେ ଶୋକ କରୁଥିଲେ; ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଓ ତୃପ୍ତି ପାଉଥିଲେ।
Verse 60
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
ରାଣୀ ମଦିରା ପିବା, ଭୋଜନ କରିବା, ଚବାଇବା, ଗାଇବା, କାନ୍ଦିବା, ହସିବା, ଅନର୍ଥ କଥା କହିବା, ଦୌଡ଼ିବା, ଠିଆ ହେବା, ଶୋଇବା, ବସିବା, ଶୁଣିବା, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା—ଯାହା କରୁଥିଲେ, ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ସବୁଠି ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ଶୋକ କଲେ ରାଜା ଦୀନଭାବେ ଶୋକ କରୁଥିଲେ; ସେ ହର୍ଷିତ ହେଲେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ତୃପ୍ତି ପାଉଥିଲେ।
Verse 61
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
ପ୍ରିୟ ରାଣୀ ହର୍ଷିତ ହେଲେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ଶୋକ କଲେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ପୁରଞ୍ଜନ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଭୋଗ ଓ ତୃପ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
Verse 62
विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्वप्रकृतिवञ्चित: । नेच्छन्ननुकरोत्यज्ञ: क्लैब्यात्क्रीडामृगो यथा ॥ ६२ ॥
ଏଭଳି ସୁନ୍ଦରୀ ପତ୍ନୀର ମୋହରେ ପୁରଞ୍ଜନ ରାଜା ପ୍ରତାରିତ ହେଲେ ଏବଂ ଭୌତିକ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତିଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ। ସେ ଅଜ୍ଞ ରାଜା ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପତ୍ନୀର ଅଧୀନରେ ରହି ତାଙ୍କୁ ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ—ଯେପରି ମାଲିକର ଆଦେଶରେ ପାଳିତ ପଶୁ ନାଚେ।
Frequently Asked Questions
Nārada targets the king’s kāmya orientation—rituals performed for results rather than for Bhagavān—and highlights their हिंसा (violence) and karmic backlash. The vision of sacrificed animals awaiting revenge dramatizes the doctrine of karma: even religiously framed action can bind when driven by desire, cruelty, or ego, whereas true dharma culminates in ātma-jñāna and devotion.
Avijñāta signifies the unknowable controller within worldly perception—often explained in the tradition as Paramātmā (the indwelling Lord) whose guidance is present yet not recognized by the materially absorbed jīva. The name underscores that without spiritual knowledge, the soul cannot properly interpret the divine witness and director accompanying it through embodied life.
The ‘city of nine gates’ (nava-dvāra-purī) denotes the human body with its primary openings through which consciousness engages the world. The allegory teaches that when the soul (Purañjana) identifies with this city and accepts sense gratification as life’s aim, it becomes governed by the mind, senses, and prāṇa, losing autonomy and forgetting its spiritual purpose.
She represents the allure of material enjoyment and household entanglement—often mapped to buddhi/pravṛtti that promises happiness through sense life—while the five-hooded serpent commonly indicates prāṇa (life-air) or the vital force sustaining the body. Together they portray how embodied life is maintained and defended while simultaneously pulling the jīva into deeper identification and dependence.