Adhyaya 22

Verse 1

मैत्रेय उवाच जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् । तत्रोपजग्मुर्मुनयश्चत्वार: सूर्यवर्चस: ॥ १ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଲୋକମାନେ ଏଭଳି ମହାପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ତେଜସ୍ବୀ ଚାରି କୁମାର ମୁନି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 2

तांस्तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽर्चिषा । लोकानपापान् कुर्वाणान् सानुगोऽचष्ट लक्षितान् ॥ २ ॥

ଆକାଶରୁ ଦୀପ୍ତି ସହ ଅବତରଣ କରୁଥିବା ସେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଚାରି କୁମାରଙ୍କ ତେଜ ଦେଖି, ରାଜା ନିଜ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ; ସେମାନେ ନିଜ ତେଜରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲେ।

Verse 3

तद्दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थित: । ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव ॥ ३ ॥

ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ପୃଥୁ ମହାରାଜଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଯେନ ଉଦ୍ଗତ ହେଲା; ସେ ସଭାସଦ ଓ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ତୁରନ୍ତ ଉଠିଦାଁଡ଼ିଲେ—ଯେପରି ବନ୍ଧ ଜୀବ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ।

Verse 4

गौरवाद्यन्त्रित: सभ्य: प्रश्रयानतकन्धर: । विधिवत्पूजयां चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान् ॥ ४ ॥

ମୁନିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ସତ୍କାର ଗ୍ରହଣ କରି ରାଜା ଦିଆ ଆସନରେ ବସିଲେ; ତାଙ୍କ ମହିମାରେ ପ୍ରଭାବିତ ରାଜା ବିନୟରେ ଶିର ନମାଇ ଚାରି କୁମାରଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କଲେ।

Verse 5

तत्पादशौचसलिलैर्मार्जितालकबन्धन: । तत्र शीलवतां वृत्तमाचरन्मानयन्निव ॥ ५ ॥

ତାପରେ ରାଜା କୁମାରମାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳ ନେଇ ନିଜ କେଶରେ ଛିଟାଇଲେ। ଏଭଳି ଶୀଳବାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରି ସାଧୁଜନଙ୍କ ସତ୍କାରର ଆଦର୍ଶ ଦେଖାଇଲେ।

Verse 6

हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् । श्रद्धासंयमसंयुक्त: प्रीत: प्राह भवाग्रजान् ॥ ६ ॥

ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ସେଇ ଚାରି ମହର୍ଷି ଯଜ୍ଞବେଦୀର ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଶିବଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ପୃଥୁ ମହାରାଜ ଶ୍ରଦ୍ଧା-ସଂୟମ ସହ ପ୍ରୀତିରେ କହିଲେ।

Verse 7

पृथुरुवाच अहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायना: । यस्य वो दर्शनं ह्यासीद्दुर्दर्शानां च योगिभि: ॥ ७ ॥

ପୃଥୁ କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷିମାନେ, ଆପଣମାନେ ମଙ୍ଗଳର ଆଶ୍ରୟ। ମୁଁ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ କରିଥିଲି ଯେ ଆପଣମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମୋତେ ସହଜରେ ମିଳିଲା? ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 8

किं तस्य दुर्लभतरमिह लोके परत्र च । यस्य विप्रा: प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश्च सानुग: ॥ ८ ॥

ଯାହାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତାହା ପାଇଁ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ କ’ଣ ଦୁର୍ଲଭ? ତା’ପରି ଲୋକଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ସହଚର ଶୁଭ ଶିବ ଓ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ କୃପା କରନ୍ତି।

Verse 9

नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् । यथा सर्वद‍ृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतव: ॥ ९ ॥

ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ସର୍ବଦ୍ରଷ୍ଟା ପରମାତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 10

अधना अपि ते धन्या: साधवो गृहमेधिन: । यद्गृहा ह्यर्हवर्याम्बुतृणभूमीश्वरावरा: ॥ १० ॥

ଅତି ଧନୀ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଘରେ ସାଧୁ-ଭକ୍ତମାନେ ଆସିଲେ ସେ ଧନ୍ୟ ହୁଏ। ଅତିଥିଙ୍କୁ ଜଳ, ଆସନ ଓ ସ୍ୱାଗତ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଇ ସତ୍କାର କରୁଥିବା ଗୃହସ୍ୱାମୀ-ସେବକ ଓ ଘରଟି ମଧ୍ୟ ମହିମା ପାଏ।

Verse 11

व्यालालयद्रुमा वै तेष्वरिक्ताखिलसम्पद: । यद्गृहास्तीर्थपादीयपादतीर्थविवर्जिता: ॥ ११ ॥

ଅନ୍ୟପଟେ, ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ ମିଳେ ନାହିଁ ଓ ତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ପାଦତୀର୍ଥ (ଚରଣାମୃତ) ନାହିଁ, ସେ ଘର ବିଷଧର ସର୍ପ ଥିବା ଗଛ ପରି ମନାଯାଏ।

Verse 12

स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद्‌व्रतानि मुमुक्षव: । चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च ॥ १२ ॥

ପୃଥୁ ମହାରାଜ ଚାରି କୁମାରଙ୍କୁ ‘ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି ପ୍ରଣାମ ସହ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ସେ କହିଲେ—ଜନ୍ମରୁ ଆପଣମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି; ମୋକ୍ଷମାର୍ଗରେ ପ୍ରବୀଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପରି ରହୁଛନ୍ତି।

Verse 13

कच्चिन्न: कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थवेदिनाम् । व्यसनावाप एतस्मिन्पतितानां स्वकर्मभि: ॥ १३ ॥

ପୃଥୁ ମହାରାଜ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ହେ ନାଥମାନେ! ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗକୁ ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ନିଜ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାରରେ ପତିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ କିଛି ମଙ୍ଗଳ କିମ୍ବା ସୌଭାଗ୍ୟ ମିଳିପାରିବ କି?

Verse 14

भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते । कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तय: ॥ १४ ॥

ଆପଣମାନେ ଆତ୍ମାରାମ; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ କୁଶଳ-ଅକୁଶଳ ପଚାରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ, କାରଣ ଆପଣ ସଦା ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ଲୀନ। ଯେଉଁଠି ଶୁଭ-ଅଶୁଭର ମନୋବୃତ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠି ସୌଭାଗ୍ୟ-ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରଶ୍ନ କେମିତି?

Verse 15

तदहं कृतविश्रम्भ: सुहृदो वस्तपस्विनाम् । सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेम: केनाञ्जसा भवेत् ॥ १५ ॥

ମୋର ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚୟ ଯେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଭୌତିକ ଭବାଗ୍ନିରେ ଦହୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସୁହୃଦ। ତେଣୁ ପଚାରୁଛି—ଏହି ସଂସାରରେ ଶୀଘ୍ର ପରମ କ୍ଷେମ କିପରି ଲଭ୍ୟ?

Verse 16

व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवानात्मभावन: । स्वानामनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यज: ॥ १६ ॥

ଭଗବାନ୍—ଆତ୍ମବାନମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା ଏବଂ ଆତ୍ମଭାବକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା—ନିଜ ଅଂଶ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଉନ୍ନତ କରିବାକୁ ସଦା ଆତୁର। ସେମାନଙ୍କ ବିଶେଷ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ସେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ସିଦ୍ଧପୁରୁଷର ରୂପେ ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।

Verse 17

मैत्रेय उवाच पृथोस्तत्सूक्तमाकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु । स्मयमान इव प्रीत्या कुमार: प्रत्युवाच ह ॥ १७ ॥

ମୈତ୍ରେୟ ଋଷି କହିଲେ: ପୃଥୁ ମହାରାଜଙ୍କ ସାରଗର୍ଭ, ଯଥୋଚିତ, ମିତ ଏବଂ ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରୀତିରେ ହସିଲେ ଏବଂ ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 18

सनत्कुमार उवाच साधु पृष्टं महाराज सर्वभूतहितात्मना । भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीद‍ृशी ॥ १८ ॥

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ: ହେ ମହାରାଜ! ଆପଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣ ସର୍ବଭୂତହିତାତ୍ମା ଥିବାରୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକର। ଆପଣ ସବୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଏହା ସାଧୁମାନଙ୍କ ଆଚରଣ; ଏପରି ବୁଦ୍ଧି ଆପଣଙ୍କ ପଦକୁ ଶୋଭା ଦିଏ।

Verse 19

सङ्गम: खलु साधूनामुभयेषां च सम्मत: । यत्सम्भाषणसम्प्रश्न: सर्वेषां वितनोति शम् ॥ १९ ॥

ସାଧୁମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବକ୍ତା ଓ ଶ୍ରୋତା—ଉଭୟଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ; କାରଣ ସେଠାରେ ସମ୍ଭାଷଣ, ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରକୃତ ସୁଖକୁ ବିସ୍ତାର କରେ।

Verse 20

अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विष: पादारविन्दस्य गुणानुवादने । रतिर्दुरापा विधुनोति नैष्ठिकी कामं कषायं मलमन्तरात्मन: ॥ २० ॥

ହେ ରାଜନ୍, ମଧୁଦ୍ୱିଷ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦାରବିନ୍ଦର ଗୁଣାନୁବାଦନରେ ତୁମର ପୂର୍ବରୁ ରତି ଅଛି। ଏହି ରତି ଦୁର୍ଲଭ; କିନ୍ତୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ ହୃଦୟାନ୍ତରର କାମ-କଷାୟ-ମଳ ସ୍ୱୟଂ ଧୋଇଯାଏ।

Verse 21

शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणां क्षेमस्य सध्र्‌यग्विमृशेषु हेतु: । असङ्ग आत्मव्यतिरिक्त आत्मनि द‍ृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या ॥ २१ ॥

ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ୟକ୍ ବିଚାର କରି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି ଯେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କ୍ଷେମର ପରମ ହେତୁ ହେଉଛି ଦେହାତ୍ମବୁଦ୍ଧିରୁ ଅସଙ୍ଗତା (ବୈରାଗ୍ୟ) ଏବଂ ଗୁଣାତୀତ, ଆତ୍ମାରୁ ଭିନ୍ନ, ନିର୍ଗୁଣ ପରବ୍ରହ୍ମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନେଇ ଦୃଢ଼ ଓ ସ୍ଥିର ରତି।

Verse 22

सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया जिज्ञासयाध्यात्मिकयोगनिष्ठया । योगेश्वरोपासनया च नित्यं पुण्यश्रव:कथया पुण्यया च ॥ २२ ॥

ସେଇ ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଦ୍ୱାରା, ଭଗବଦ୍ଧର୍ମ ଆଚରଣରେ, ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଜିଜ୍ଞାସାରେ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠାରେ, ଯୋଗେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଉପାସନାରେ, ଏବଂ ପୁଣ୍ୟଶ୍ରବ ଭଗବାନଙ୍କ ପବିତ୍ର କଥାର ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 23

अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णया तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च । विविक्तरुच्या परितोष आत्मनि विना हरेर्गुणपीयूषपानात् ॥ २३ ॥

ଧନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ମଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗତି ପ୍ରତି ତୃଷ୍ଣା ଛାଡ଼ି, ସେମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପରିହାର କରି, ଜୀବନକୁ ଏମିତି ଢାଳିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ହରିଙ୍କ ଗୁଣ-ପୀୟୂଷ ପାନ ବିନା ଆତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତି ନ ମିଳୁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗର ରୁଚି ପ୍ରତି ବିତୃଷ୍ଣା ହେଲେ ଉନ୍ନତି ହୁଏ।

Verse 24

अहिंसया पारमहंस्यचर्यया स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यसीधुना । यमैरकामैर्नियमैश्चाप्यनिन्दया निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च ॥ २४ ॥

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପ୍ରାର୍ଥୀ ଅହିଂସାବାନ୍ ହେବା ଉଚିତ୍, ପାରମହଂସ ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଚରିତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଧୁକୁ ସଦା ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ନିଷ୍କାମ ଯମ-ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ପାଳନ କରିବା ସମୟରେ କାହାକୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ସରଳ ଜୀବନ ଯାପନ କରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ବିଚଳିତ ନ ହୋଇ ସହନଶୀଳତା ଶିଖିବା ଉଚିତ୍।

Verse 25

हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूर गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया । भक्त्या ह्यसङ्ग: सदसत्यनात्मनि स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रति: ॥ २५ ॥

ଭକ୍ତମାନଙ୍କ କାନର ଭୂଷଣ ସଦୃଶ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣଲୀଳାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଶ୍ରବଣ କଲେ ଭକ୍ତିସେବା କ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ସେହି ଭକ୍ତିରେ ଗୁଣାତୀତ ହୋଇ ଅସତ୍-ଅନାତ୍ମରୁ ଅସଙ୍ଗ ହୋଇ, ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ—ଶ୍ରୀଭଗବାନଙ୍କୁ ସହଜେ ରତି ଲାଭ ହୁଏ।

Verse 26

यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमा- नाचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा । दहत्यवीर्यं हृदयं जीवकोशं पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्नि: ॥ २६ ॥

ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କୃପାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ବେଗ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷର ରତି ଶ୍ରୀଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ହୃଦୟସ୍ଥ ଜୀବ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱମୟ ଆବରଣସହ ଦେହ-ପରିବେଶକୁ, କାଠରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଯେପରି କାଠକୁ ଦହେ, ସେପରି ଦହିଦିଏ।

Verse 27

दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो नैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे । परात्मनोर्यद्वय‍वधानं पुरस्तात् स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे ॥ २७ ॥

ଯେତେବେଳେ ଭୌତିକ ଆଶୟ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗୁଣବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍କ୍ରିୟାର ଭେଦ ଦେଖେ ନାହିଁ। ଆତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବେ ଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିବା ଭେଦ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ସ୍ୱପ୍ନ ଭଙ୍ଗିଲେ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟାର ଭେଦ ନଥିବା ପରି।

Verse 28

आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि । सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा ॥ २८ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ ପାଇଁ ଆତ୍ମା ଥିଲେ ସେ ନାନା ଇଚ୍ଛା ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ତେଣୁ ଉପାଧିରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ପରମ ସ୍ଥିତିରେ ସେ କେବଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣରେ ହିଁ ରୁଚି ରଖେ, ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ନୁହେଁ।

Verse 29

निमित्ते सति सर्वत्र जलादावपि पूरुष: । आत्मनश्च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा ॥ २९ ॥

ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନିମିତ୍ତ ଥିବାରୁ ମାତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟରେ ଭେଦ ଦେଖେ; ଯେପରି ଜଳ, ତେଲ କିମ୍ବା ଦର୍ପଣରେ ଦେହର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

Verse 30

इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतां मन: । चेतनां हरते बुद्धे: स्तम्बस्तोयमिव ह्रदात् ॥ ३० ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟଭୋଗ ପାଇଁ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ। ବିଷୟକୁ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ କରିଲେ ବୁଦ୍ଧିର ଚେତନା ହରାଯାଏ, ଯେପରି ହ୍ରଦର ଜଳ କୂଳର ଘାସନଳୀ ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ଶୋଷିତ ହୁଏ।

Verse 31

भ्रश्यत्यनुस्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंश: स्मृतिक्षये । तद्रोधं कवय: प्राहुरात्मापह्नवमात्मन: ॥ ३१ ॥

ମୂଳ ଚେତନାରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ ଚିତ୍ତର ଅନୁସ୍ମୃତି ଖସିଯାଏ, ସ୍ମୃତି କ୍ଷୟ ହେଲେ ଜ୍ଞାନଭ୍ରଂଶ ହୁଏ। ଏହି ରୋଧକୁ କବିମାନେ ‘ଆତ୍ମାପହ୍ନବ’—ଆତ୍ମାର ନିଜ ସ୍ୱରୂପ-ବିସ୍ମୃତି—ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 32

नात: परतरो लोके पुंस: स्वार्थव्यतिक्रम: । यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वमात्मन: स्वव्यतिक्रमात् ॥ ३२ ॥

ଏହି ଲୋକରେ ପୁରୁଷର ସ୍ୱହିତକୁ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ବାଧା ନାହିଁ—ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଭାବିବା।

Verse 33

अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् । भ्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद्येनाविशति मुख्यताम् ॥ ३३ ॥

ଧନ ଉପାର୍ଜନ ଓ ତାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ଲଗାଇବାର ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ହିତକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତି ହୀନ ହୋଇ ସେ ବୃକ୍ଷ-ପାଷାଣ ସଦୃଶ ଯୋନିରେ ପତିତ ହୁଏ।

Verse 34

न कुर्यात्कर्हिचित्सङ्गं तमस्तीव्रं तितीरिषु: । धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ॥ ३४ ॥

ଅଜ୍ଞାନର ସମୁଦ୍ରକୁ ତରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବାମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ତମୋଗୁଣ ସହ ସଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଭୋଗମୁଖୀ କର୍ମ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ—ସବୁରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଘାତକ।

Verse 35

तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते । त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुत: ॥ ३५ ॥

ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ମୋକ୍ଷ ହିଁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀରତାରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ମୃତ୍ୟୁରୂପ ପ୍ରକୃତିର କଠୋର ନିୟମରେ ସଦା ନଶ୍ୱର।

Verse 36

परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु । न तेषां विद्यते क्षेममीशविध्वंसिताशिषाम् ॥ ३६ ॥

ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଜୀବନାବସ୍ଥାର ଯେ ଭେଦକୁ ଆମେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁ, ସେ ମାତ୍ର ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ବ୍ୟତିକରରେ ଦିଶେ। ପ୍ରକୃତରେ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାୟୀ କ୍ଷେମ ନାହିଁ, କାରଣ ପରମ ନିୟନ୍ତା ସବୁକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି।

Verse 37

तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थूषां च देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् । य: क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगावि: प्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवेहि सोऽस्मि ॥ ३७ ॥

ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର ପୃଥୁ! ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତ ଦେହରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବାତ୍ମା ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁ-ବୁଦ୍ଧିରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ସେହି ହୃଦୟରେ କ୍ଷେତ୍ରର ଅଧିପତି ଭାବେ ଯିଏ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ—ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜାଣ; ସେଇ ମୁଁ।

Verse 38

यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति माया विवेकविधुति स्रजि वाहिबुद्धि: । तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्धतत्त्वं प्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥

ଯାହାରେ ଏହି ଜଗତ୍ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟରୂପେ ସତ୍-ଅସତ୍ ପରି ମାୟାଦ୍ୱାରା ଭାସେ; କିନ୍ତୁ ବିବେକରେ—ଦୋରିରେ ସର୍ପଭ୍ରମ ନିବୃତ୍ତି ପରି—ମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଜଣେ ଜାଣେ ଯେ ପରମାତ୍ମା ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ, ପରିଶୁଦ୍ଧ, ବିଶୁଦ୍ଧତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ କର୍ମମଳରୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ମୁଁ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି।

Verse 39

यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या कर्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्त: । तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्ध स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ ३९ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ପତ୍ରସଦୃଶ କୋମଳ ସେବାରେ ଭକ୍ତିର ଆନନ୍ଦରେ ସନ୍ତମାନେ କର୍ମବାସନାର କଠିନ ଗଠିକୁ ସହଜେ ଖୋଲିଦେନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିଶୂନ୍ୟ ମତିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ-ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗର ତରଙ୍ଗକୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ମଧ୍ୟ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭଜ।

Verse 40

कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशां षड्‌वर्गनक्रमसुखेन तितीर्षन्ति । तत्त्वं हरेर्भगवतो भजनीयमङ्‌घ्रिं कृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तरार्णम् ॥ ४० ॥

ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନର ଭବସାଗର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟର, ଷଡ୍‌ବର୍ଗରୂପ ନକ୍ରମାନେ ଭରିଛନ୍ତି। ଅଭକ୍ତମାନେ କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ତାହାକୁ ତରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆମେ କହୁଛୁ—ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ଭଜନୀୟ ପଦପଦ୍ମକୁ ନୌକା କରି ଆଶ୍ରୟ କଲେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟର ସାଗର ଓ ସମସ୍ତ ବିପଦ ଅତିକ୍ରମ ହେବ।

Verse 41

मैत्रेय उवाच स एवं ब्रह्मपुत्रेण कुमारेणात्ममेधसा । दर्शितात्मगति: सम्यक्प्रशस्योवाच तं नृप: ॥ ४१ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମାର ଏଭଳି ସମ୍ୟକ୍ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରବୋଧିତ କଲେ। ନିଜ ଆତ୍ମଗତି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବା ପରେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ପ୍ରଶଂସା କରି ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 42

राजोवाच कृतो मेऽनुग्रह: पूर्वं हरिणार्तानुकम्पिना । तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागता: ॥ ४२ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହେ ଭଗବନ୍! ପୂର୍ବେ ଆର୍ତ୍ତମାନଙ୍କୁ କରୁଣା କରୁଥିବା ଭଗବାନ୍ ହରି ମୋତେ ନିର୍ହେତୁକ କୃପା କରି, ଆପଣମାନେ ମୋ ଘରକୁ ଆସିବେ ବୋଲି ସୂଚନା ଦେଇଥିଲେ; ସେଇ ପ୍ରସାଦକୁ ସିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 43

निष्पादितश्च कार्त्स्‍न्येन भगवद्‌भिर्घृणालुभि: । साधूच्छिष्टं हि मे सर्वमात्मना सह किं ददे ॥ ४३ ॥

ହେ ପ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ପରି କରୁଣାଶୀଳ, ତେଣୁ ଆଦେଶକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିଷ୍ପାଦନ କରିଛନ୍ତି। ଏହେତୁ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି ଦେବା ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଖରେ ଯାହା ଅଛି ସବୁ ସାଧୁମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ସମାନ। ନିଜକୁ ସହିତ ମୁଁ କ’ଣ ଦେବି?

Verse 44

प्राणा दारा: सुता ब्रह्मन् गृहाश्च सपरिच्छदा: । राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम् ॥ ४४ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ! ମୋ ପ୍ରାଣ, ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, ଘର ଓ ଘରର ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ, ମୋ ରାଜ୍ୟ, ବଳ, ଭୂମି ଏବଂ ବିଶେଷକରି ମୋ ଧନଭଣ୍ଡାର—ଏ ସବୁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରୁଛି।

Verse 45

सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति ॥ ४५ ॥

ଯେ ଜଣେ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ର ନୀତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷିତ, ସେଇ ସେନାପତି, ରାଜ୍ୟାଧିପତି, ଦଣ୍ଡନେତା ଓ ସର୍ବଲୋକାଧିପତି ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ତେଣୁ ପୃଥୁ ମହାରାଜ ସବୁକିଛି କୁମାରମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 46

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च । तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादय: ॥ ४६ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଭୋଜନ କରେ, ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧେ, ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଦାନ କରେ; ତାଙ୍କର ଅନୁଗ୍ରହରେ ହିଁ କ୍ଷତ୍ରିୟାଦି ଅନ୍ନ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

Verse 47

यैरीद‍ृशी भगवतो गतिरात्मवाद एकान्ततो निगमिभि: प्रतिपादिता न: । तुष्यन्‍त्वदभ्रकरुणा: स्वकृतेन नित्यं को नाम तत्प्रतिकरोति विनोदपात्रम् ॥ ४७ ॥

ଯେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରର ପଥକୁ ଏକାନ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ବେଦପ୍ରମାଣ ସହିତ ଆମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଅପାର ସେବା କରିଛନ୍ତି, ସେହି ମେଘସମ କରୁଣାମୟ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଋଣ କିଏ ଶୋଧିପାରିବ? ତାଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ଅଞ୍ଜଳିରେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ମାତ୍ର ଆମ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ; ସେମାନେ ନିଜ କୃପାରେ ଲୋକେ ପାଇଁ ବଣ୍ଟନ କରୁଥିବା ନିଜ କର୍ମରେ ହିଁ ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 48

मैत्रेय उवाच त आत्मयोगपतय आदिराजेन पूजिता: । शीलं तदीयं शंसन्त: खेऽभवन्मिषतां नृणाम् ॥ ४८ ॥

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ ପୃଥୁ ଏଭଳି ପୂଜା କରିବାରୁ ଭକ୍ତିଯୋଗର ପତି ସେଇ ଚାରି କୁମାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଆକାଶରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କ ଶୀଳକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 49

वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया । आप्तकाममिवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थित: ॥ ४९ ॥

ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୈନ୍ୟ ପୃଥୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷାରେ ଦୃଢ଼ ସ୍ଥିତି ଥିବାରୁ ଅଗ୍ରଣୀ ଥିଲେ। ସେ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବୋଧର ସମସ୍ତ ସଫଳତା ପାଇଥିବା ଲୋକ ପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ।

Verse 50

कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् । यथोचितं यथावित्तमकरोद्ब्रह्मसात्कृतम् ॥ ५० ॥

ଆତ୍ମତୃପ୍ତ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ସମୟ, ପରିସ୍ଥିତି, ବଳ ଓ ଧନସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କଲେ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କର୍ମର ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ପରମ ସତ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା; ଏଭଳି ସେ ଯଥାବିଧି ଆଚରଣ କଲେ।

Verse 51

फलं ब्रह्मणि संन्यस्य निर्विषङ्ग: समाहित: । कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृते: परम् ॥ ५१ ॥

ପୃଥୁ ମହାରାଜ ନିଜ କର୍ମଫଳକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ (ଭଗବାନଙ୍କରେ) ସମର୍ପଣ କରି ନିରାସକ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ। ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କର୍ମର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ମାନି, ନିଜକୁ ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ ଥିବା ପରମପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଦାସ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 52

गृहेषु वर्तमानोऽपि स साम्राज्यश्रियान्वित: । नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहंमतिरर्कवत् ॥ ५२ ॥

ସମଗ୍ର ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୃଥୁ ମହାରାଜ ଗୃହସ୍ଥ ଭାବେ ଘରେ ରହିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବାରେ ସେ କେବେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅନାସକ୍ତ ଓ ନିରହଂକାର ରହିଲେ।

Verse 53

एवमध्यात्मयोगेन कर्माण्यनुसमाचरन् । पुत्रानुत्पादयामास पञ्चार्चिष्यात्मसम्मतान् ॥ ५३ ॥

ଏଭଳି ଅଧ୍ୟାତ୍ମଯୋଗ (ଭକ୍ତିଯୋଗ)ରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପୃଥୁ ମହାରାଜ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାବିଧି ଆଚରଣ କଲେ ଏବଂ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଅର୍ଚ୍ଚିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ। ପ୍ରକୃତରେ ସେହି ପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ।

Verse 54

विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणं वृकम् । सर्वेषां लोकपालानां दधारैक: पृथुर्गुणान् ॥ ५४ ॥

ବିଜିତାଶ୍ୱ, ଧୂମ୍ରକେଶ, ହର୍ୟକ୍ଷ, ଦ୍ରବିଣ ଓ ବୃକ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇବା ପରେ ପୃଥୁ ମହାରାଜ ଲୋକପାଳନ କରିବା ଜାରି ରଖିଲେ। ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ଲୋକପାଳ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସେ ଏକା ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 55

गोपीथाय जगत्सृष्टे: काले स्वे स्वेऽच्युतात्मक: । मनोवाग्वृत्तिभि: सौम्यैर्गुणै: संरञ्जयन् प्रजा: ॥ ५५ ॥

ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନଙ୍କର ପରମ ଭକ୍ତ ମହାରାଜ ପୃଥୁ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ନିଜ-ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ମନ, ବାଣୀ, କର୍ମ ଓ ସୌମ୍ୟ ଆଚରଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରୁଥିଲେ।

Verse 56

राजेत्यधान्नामधेयं सोमराज इवापर: । सूर्यवद्विसृजन् गृह्णन् प्रतपंश्च भुवो वसु ॥ ५६ ॥

ମହାରାଜ ପୃଥୁ ‘ରାଜା’ ନାମରେ ଚନ୍ଦ୍ରରାଜ ସୋମରାଜ ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ପରି ତେଜସ୍ବୀ ଓ କଠୋର—ଉଷ୍ମା ଓ ପ୍ରକାଶ ବଣ୍ଟନ କରି ସେହି ସମୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 57

दुर्धर्षस्तेजसेवाग्निर्महेन्द्र इव दुर्जय: । तितिक्षया धरित्रीव द्यौरिवाभीष्टदो नृणाम् ॥ ५७ ॥

ମହାରାଜ ପୃଥୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୁର୍ଧର୍ଷ—ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ କେହି ଅମାନ୍ୟ କରିପାରୁନଥିଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଅଜେୟ; ତଥାପି ପୃଥିବୀ ପରି ସହନଶୀଳ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣରେ ଆକାଶ ପରି ଉଦାର ଥିଲେ।

Verse 58

वर्षति स्म यथाकामं पर्जन्य इव तर्पयन् । समुद्र इव दुर्बोध: सत्त्वेनाचलराडिव ॥ ५८ ॥

ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ବର୍ଷା କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରୁଥିବା ପର୍ଜନ୍ୟ ପରି ମହାରାଜ ପୃଥୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରୁଥିଲେ। ସେ ସମୁଦ୍ର ପରି ଗଭୀର—ତାଙ୍କ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ କେହି ବୁଝିପାରୁନଥିଲେ; ଏବଂ ମେରୁ ପରି ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅଚଳ ଥିଲେ।

Verse 59

धर्मराडिव शिक्षायामाश्चर्ये हिमवानिव । कुवेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा ॥ ५९ ॥

ମହାରାଜ ପୃଥୁଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶିକ୍ଷା ଧର୍ମରାଜ ଯମ ପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ହିମାଳୟ ପରି—ରତ୍ନ ଓ ଧାତୁର ଭଣ୍ଡାର। ସେ କୁବେର ପରି ଧନାଢ୍ୟ; ଏବଂ ବରୁଣ ପରି ତାଙ୍କ ଗୁପ୍ତ କଥା ଅପ୍ରକାଶ୍ୟ—କେହି ଖୋଲାସା କରିପାରୁନଥିଲେ।

Verse 60

मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा । अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव ॥ ६० ॥

ଦେହବଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଳରେ ମହାରାଜ ପୃଥୁ ସର୍ବତ୍ରଗାମୀ ପବନ ସମାନ; ଅସହ୍ୟ ତେଜରେ ସେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ରରୂପ ସଦାଶିବ ସଦୃଶ ଥିଲେ।

Verse 61

कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव । वात्सल्ये मनुवन्नृणां प्रभुत्वे भगवानज: ॥ ६१ ॥

ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ସେ କନ୍ଦର୍ପ ସମାନ, ମନୋବଳରେ ସିଂହ ସଦୃଶ। ବାତ୍ସଲ୍ୟରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ପରି, ଏବଂ ପ୍ରଭୁତ୍ୱରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ ଥିଲେ।

Verse 62

बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरि: । भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु । ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यामात्मतुल्य: परोद्यमे ॥ ६२ ॥

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନରେ ସେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ, ଆତ୍ମସଂଯମରେ ସ୍ୱୟଂ ହରି ସଦୃଶ। ଗୋରକ୍ଷା ଓ ଗୁରୁ-ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତ—ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ ଅନୁବର୍ତ୍ତୀ—ମାନଙ୍କୁ ସେ ଭକ୍ତିରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଲଜ୍ଜା ଓ ବିନୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ପରୋପକାରରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କରୁଥିବା ପରି କାମ କରୁଥିଲେ।

Verse 63

कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिस्त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह । प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां राम: सतामिव ॥ ६३ ॥

ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ମଧ୍ୟ ଓ ଅଧଃ—ତ୍ରିଲୋକ ସାରା ଲୋକେ ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଗାଇଲେ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସାଧୁଜନେ ତାଙ୍କ ମଧୁର ମହିମାକୁ କାନରେ ଶୁଣିଲେ; ତାହା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ପରି ମଧୁର ଥିଲା।