Adhyaya 13
Dhruva-vaṁśa Continuation: Utkala’s Renunciation, Aṅga’s Sacrifice, and the Birth of Vena (Prelude to Pṛthu)
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଗମନ କରିବା ପରେ ଭକ୍ତିରେ ଆବେଶିତ ବିଦୁର ପ୍ରଚେତାମାନେ ଓ ନାରଦଙ୍କ ଧ୍ରୁବ-କୀର୍ତ୍ତନ ବିଷୟରେ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ମୈତ୍ରେୟ ଧ୍ରୁବବଂଶର ପରମ୍ପରା କହନ୍ତି—ଉତ୍କଳ ବ୍ରହ୍ମାନୁଭୂତି ଓ ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେନି; ଲୋକଙ୍କୁ ସେ ପାଗଳ ପରି ଲାଗେ, ତେଣୁ ବତ୍ସର ରାଜା ହୁଏ ଏବଂ ବଂଶ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇ, ପରେ ଅଙ୍ଗଙ୍କ ଠାରେ ଭେନର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ପରେ କଥା ବଂଶାବଳୀରୁ ସଙ୍କଟକୁ ମୁହାଁ ନିଏ—ଅଙ୍ଗଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧରେ ଦେବତାମାନେ ହବି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ପୁତ୍ରହୀନତାଜନିତ କର୍ମବିଘ୍ନ। ଯଜ୍ଞକୁ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବାରୁ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରସାଦ ପାଇ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଭେନ କ୍ରୂର ଓ ଅଧର୍ମୀ ହୋଇଯାଏ। ଏହାରେ ଅଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟ-ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ବୈରାଗ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ପ୍ରଜାଙ୍କ ଶୋକ ଓ ଋଷିସଭା ଭେନର ଶାସନ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରମରେ ପୃଥୁଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ପାଇଁ ପୀଠିକା ତିଆରି କରେ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितंध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् । प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजेप्रष्टुं पुनस्तं विदुर: प्रचक्रमे ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ—କୌଷାରବି (ମୈତ୍ରେୟ) ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ବୈକୁଣ୍ଠପଦାରୋହଣ ଶୁଣି, ବିଦୁରଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଭାବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ହେଲା। ତାପରେ ସେ ପୁନର୍ବାର ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 2
विदुर उवाच के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत । कस्यान्ववाये प्रख्याता: कुत्र वा सत्रमासत ॥ २ ॥
ବିଦୁର କହିଲେ—ହେ ସୁବ୍ରତ, ସେ ପ୍ରଚେତାସମାନେ କିଏ? ସେମାନେ କାହାର ପୁତ୍ର? କେଉଁ ବଂଶରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ? ଏବଂ ସେମାନେ ମହାସତ୍ର ଯଜ୍ଞ କେଉଁଠି କରିଥିଲେ?
Verse 3
मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् । येन प्रोक्त: क्रियायोग: परिचर्याविधिर्हरे: ॥ ३ ॥
ବିଦୁର କହିଲେ—ମୁଁ ଦେବଦର୍ଶନପ୍ରାପ୍ତ ମହାଭାଗବତ ନାରଦମୁନିଙ୍କୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ ମନେ କରେ। ସେଇ ହରିଙ୍କ ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ପରିଚର୍ଯ୍ୟାବିଧି ଓ କ୍ରିୟାଯୋଗ ପ୍ରଚାର କଲେ।
Verse 4
स्वधर्मशीलै: पुरुषैर्भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरित: किल ॥ ४ ॥
ସ୍ୱଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତମାନେ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜୁଥିବାବେଳେ, ନାରଦମୁନି ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣଗାନ କଲେ।
Verse 5
यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथा: । मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुमर्हसि ॥ ५ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସେଠାରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଯେଉଁ ଭଗବତ୍କଥାମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯେପରି କୀର୍ତ୍ତନ କଲେ, ସେସବୁ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହୀ। କୃପାକରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
Verse 6
मैत्रेय उवाच ध्रुवस्य चोत्कल: पुत्र: पितरि प्रस्थिते वनम् । सार्वभौमश्रियं नैच्छदधिराजासनं पितु: ॥ ६ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର! ମହାରାଜ ଧ୍ରୁବ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉତ୍କଳ ପିତାଙ୍କ ସର୍ବଭୌମ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର ଅଧିରାଜାସନ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ।
Verse 7
स जन्मनोपशान्तात्मा नि:सङ्ग: समदर्शन: । ददर्श लोके विततमात्मानं लोकमात्मनि ॥ ७ ॥
ଜନ୍ମରୁ ଉତ୍କଳ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ, ନିଃସଙ୍ଗ ଓ ସମଦର୍ଶୀ ଥିଲେ। ସେ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ ଏବଂ ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ ପରମାତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖୁଥିଲେ।
Verse 8
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
ପରଂବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ସେ ଶରୀର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ। ଭକ୍ତିଯୋଗ ଅଗ୍ନିରେ କର୍ମ ମଳକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ସେ କେବଳ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ।
Verse 9
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
ପରଂବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ସେ ଶରୀର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ। ଭକ୍ତିଯୋଗ ଅଗ୍ନିରେ କର୍ମ ମଳକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ସେ କେବଳ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ।
Verse 10
जडान्धबधिरोन्मत्तमूकाकृतिरतन्मति: । लक्षित: पथि बालानां प्रशान्तार्चिरिवानल: ॥ १० ॥
ଯଦିଓ ସେ ପ୍ରକୃତରେ ସେପରି ନଥିଲେ, ତଥାପି ରାସ୍ତାରେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଉତ୍କଳ ମୂର୍ଖ, ଅନ୍ଧ, ବଧିର ଏବଂ ପାଗଳ ପରି ମନେ ହେଉଥିଲେ। ସେ ପାଉଁଶ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଅଗ୍ନି ପରି ଥିଲେ।
Verse 11
मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धा: समन्त्रिण: । वत्सरं भूपतिं चक्रुर्यवीयांसं भ्रमे: सुतम् ॥ ११ ॥
ଏହି କାରଣରୁ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ପରିବାରର ବୟସ୍କ ସଦସ୍ୟମାନେ ଉତ୍କଳଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିହୀନ ଏବଂ ପାଗଳ ବୋଲି ଭାବିଥିଲେ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ସାନ ଭାଇ, ଭ୍ରମିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବତ୍ସରଙ୍କୁ ରାଜା କରାଯାଇଥିଲା।
Verse 12
स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् । पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम् ॥ १२ ॥
ରାଜା ବତ୍ସରଙ୍କର ସ୍ୱର୍ବୀଥି ନାମକ ଜଣେ ଅତି ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ। ସେ ପୁଷ୍ପାର୍ଣ୍ଣ, ତିଗ୍ମକେତୁ, ଇଷ, ଉର୍ଜ, ବସୁ ଏବଂ ଜୟ ନାମକ ଛଅ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।
Verse 13
पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतु: । प्रातर्मध्यन्दिनं सायमिति ह्यासन् प्रभासुता: ॥ १३ ॥
ପୁଷ୍ପାର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ଦୁଇ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ—ପ୍ରଭା ଓ ଦୋଷା। ପ୍ରଭାଙ୍କର ପୁତ୍ର ତିନି—ପ୍ରାତର, ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ଓ ସାୟମ।
Verse 14
प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रय: । व्युष्ट: सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे ॥ १४ ॥
ଦୋଷାଙ୍କର ତିନି ପୁତ୍ର—ପ୍ରଦୋଷ, ନିଶିଥ ଓ ବ୍ୟୁଷ୍ଟ। ବ୍ୟୁଷ୍ଟଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପୁଷ୍କରିଣୀ ସର୍ବତେଜା ନାମକ ମହାତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 15
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
ସର୍ବତେଜାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଆକୂତି ଚାକ୍ଷୁଷ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ମନ୍ୱନ୍ତର ଶେଷେ ସେ ଷଷ୍ଠ ମନୁ ହେଲେ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କର ମହିଷୀ ନଡ୍ୱଲା (ବିରଜା) ଏହି ନିର୍ଦୋଷ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ପୁରୁ, କୁତ୍ସ, ତ୍ରିତ, ଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସତ୍ୟବାନ, ଋତ, ବ୍ରତ, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଅତୀରାତ୍ର, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶିବି ଓ ଉଲ୍ମୁକ।
Verse 16
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
ସର୍ବତେଜାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଆକୂତି ଚାକ୍ଷୁଷ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ମନ୍ୱନ୍ତର ଶେଷେ ସେ ଷଷ୍ଠ ମନୁ ହେଲେ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କର ମହିଷୀ ନଡ୍ୱଲା (ବିରଜା) ଏହି ନିର୍ଦୋଷ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ପୁରୁ, କୁତ୍ସ, ତ୍ରିତ, ଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସତ୍ୟବାନ, ଋତ, ବ୍ରତ, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଅତୀରାତ୍ର, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶିବି ଓ ଉଲ୍ମୁକ।
Verse 17
उल्मुकोऽजनयत्पुत्रान्पुष्करिण्यां षडुत्तमान् । अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम् ॥ १७ ॥
ଉଲ୍ମୁକ ନିଜ ପତ୍ନୀ ପୁଷ୍କରିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭେ ଛଅ ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ନାମ—ଅଙ୍ଗ, ସୁମନା, ଖ୍ୟାତି, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା ଓ ଗୟ।
Verse 18
सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् । यद्दौ:शील्यात्स राजर्षिर्निर्विण्णो निरगात्पुरात् ॥ १८ ॥
ଅଙ୍ଗଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୁନୀଥା ବେନ ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବେନଙ୍କ ଦୁଶ୍ଚରିତ୍ରରେ ରାଜର୍ଷି ଅଙ୍ଗ ବିରକ୍ତ ହୋଇ ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 19
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
ହେ ବିଦୁର, ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଶାପବାଣୀ ବଜ୍ର ସମ ଅଜେୟ। କ୍ରୋଧରେ ସେମାନେ ରାଜା ବେନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ତେଣୁ ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ରାଜା ନଥିବାରୁ ଚୋର-ଦସ୍ୟୁ ବଢ଼ିଲେ, ରାଜ୍ୟ ଅଶାସିତ ହେଲା ଓ ପ୍ରଜା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ଏହା ଦେଖି ଋଷିମାନେ ବେନଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହାତକୁ ମଥନଦଣ୍ଡ କରି ମଥିଲେ, ଏବଂ ନାରାୟଣାଂଶରେ ପୃଥୁ ନାମକ ଆଦ୍ୟ କ୍ଷିତୀଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 20
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
ରାଜା ନଥିବାରୁ ଦସ୍ୟୁ-ଚୋରମାନେ ପ୍ରଜାକୁ ପୀଡ଼ିଲେ; ରାଜ୍ୟ ଅଶାସିତ ହେଲା ଓ ଲୋକେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତେବେ ଋଷିମାନେ ବେନଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହାତକୁ ମଥି, ନାରାୟଣାଂଶରେ ପୃଥୁ ନାମକ ଆଦ୍ୟ କ୍ଷିତୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କଲେ।
Verse 21
विदुर उवाच तस्य शीलनिधे: साधोर्ब्रह्मण्यस्य महात्मन: । राज्ञ: कथमभूद्दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ ॥ २१ ॥
ବିଦୁର କହିଲେ—ହେ ସାଧୁ, ଶୀଳନିଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଧର୍ମପ୍ରିୟ ମହାତ୍ମନ୍! ଏପରି ସଜ୍ଜନ ରାଜା ଅଙ୍ଗଙ୍କୁ ବେନ ପରି ଦୁଷ୍ଟ ପୁତ୍ର କିପରି ହେଲା, ଯାହାରେ ସେ ବିମନା ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ?
Verse 22
किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डमयूयुजन् । दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदा: ॥ २२ ॥
ବିଦୁର ପଚାରିଲେ—ଧର୍ମକୋବିଦ ମୁନିମାନେ ବେନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରି କେଉଁ କାରଣରୁ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ରାଜା ବେନଙ୍କ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡରୂପ ଶାପ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ?
Verse 23
नावध्येय: प्रजापाल: प्रजाभिरघवानपि । यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योज: स्वतेजसा ॥ २३ ॥
ରାଜା କେବେ କେବେ ପାପମୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ କଦାପି ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାରଣ ନିଜ ତେଜ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ରାଜା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶାସକଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
Verse 24
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मजचेष्टितम् । श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तम: ॥ २४ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୁନୀଥାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବେନଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟଚରିତ୍ର ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଆପଣ ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ପାରଙ୍ଗତ; ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଭକ୍ତ, ତେଣୁ ଦୟାକରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 25
मैत्रेय उवाच अङ्गोऽश्वमेधं राजर्षिराजहार महाक्रतुम् । नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन्नाहूता ब्रह्मवादिभि: ॥ २५ ॥
ଶ୍ରୀ ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର, ରାଜର୍ଷି ଅଙ୍ଗ ମହାକ୍ରତୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରୟାସ ସତ୍ତ୍ୱେ କୌଣସି ଦେବତା ସେଠାରେ ଆସିଲେ ନାହିଁ, ପ୍ରକଟ ମଧ୍ୟ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 26
तमूचुर्विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विज: । हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवता: ॥ २६ ॥
ତେବେ ସେଠାରେ ଥିବା ଋତ୍ୱିଜମାନେ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ଯଜମାନ ରାଜା ଅଙ୍ଗଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଆମେ ହବି (ଘୃତ ଆଦି) ଯଥାବିଧି ଆହୁତି ଦେଉଛୁ; ତଥାପି ଦେବତାମାନେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରୁନାହାନ୍ତି।
Verse 27
राजन् हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयासादितानि ते । छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतै: ॥ २७ ॥
ହେ ରାଜନ, ଆପଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବା ହବି-ସାମଗ୍ରୀ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ଶୁଦ୍ଧ; ତାହାରେ କୌଣସି ଦୂଷଣ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଥିବା ଧୃତବ୍ରତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦ-ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅୟାତୟାମ, ଅର୍ଥାତ୍ ତ୍ରୁଟିହୀନ ଭାବେ, ଯଥାବିଧି ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 28
न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि । यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवा: कर्मसाक्षिण: ॥ २८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କିମ୍ବା ଅବହେଳା ହୋଇଛି ବୋଲି ଆମେ ଅଣୁମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହୁଁ; ତଥାପି ଯଜ୍ଞର ସାକ୍ଷୀ ଦେବମାନେ ନିଜ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହାନ୍ତି—କାହିଁକି ଏମିତି ହେଉଛି ଆମେ ଜାଣୁନାହୁଁ।
Verse 29
मैत्रेय उवाच अङ्गो द्विजवच: श्रुत्वा यजमान: सुदुर्मना: । तत्प्रष्टुं व्यसृजद्वाचं सदस्यांस्तदनुज्ञया ॥ २९ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଯଜମାନ ରାଜା ଅଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ମୌନ ଭାଙ୍ଗି, ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ଋତ୍ୱିଜଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 30
नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह । सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम् ॥ ३० ॥
ରାଜା ଅଙ୍ଗ କହିଲେ—ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ଆସୁନାହାନ୍ତି, ଏଠାରେ ନିଜ ଗ୍ରହଣୀୟ ଭାଗ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହାନ୍ତି। ହେ ସଦସସ୍ପତିମାନେ, ମୁଁ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛି କହନ୍ତୁ।
Verse 31
सदसस्पतय ऊचु: नरदेवेह भवतो नाघं तावन् मनाक्स्थितम् । अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक् त्वमप्रज: ॥ ३१ ॥
ସଦସସ୍ପତିମାନେ କହିଲେ—ହେ ନରଦେବ, ଏହି ଜୀବନରେ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ମଧ୍ୟ ପାପର ଲେଶମାତ୍ର ନାହିଁ; ଆପଣ କିଛିମାତ୍ର ଅପରାଧୀ ନୁହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଗୋଟିଏ ପାପ ଅଛି, ଯାହାର ଫଳରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଅପ୍ରଜ।
Verse 32
तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप । इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक् ॥ ३२ ॥
ଏହେତୁ ହେ ନୃପ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ସୁପ୍ରଜ ହେବା ପାଇଁ ଉପାୟ କର। ପୁତ୍ରକାମନାରେ ତୁମେ ଯେ ଯଜ୍ଞ କରିବ, ଯଜ୍ଞଭୁକ୍ ପରମେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତୁମକୁ ପୁତ୍ର ଦେବେ।
Verse 33
तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकस: । यद्यज्ञपुरुष: साक्षादपत्याय हरिर्वृत: ॥ ३३ ॥
ପୁତ୍ରଲାଭ ଇଚ୍ଛାରେ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ସାକ୍ଷାତ୍ ହରିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଆସି ଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ନିଜ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 34
तांस्तान् कामान् हरिर्दद्याद्यान् यान् कामयते जन: । आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदय: ॥ ३४ ॥
ମଣିଷ ଯେଉଁ ଯେଉଁ କାମନା କରେ, ଆରାଧିତ ହରି ସେହି ସେହି କାମନା ଦାନ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଆରାଧନା, ସେପରି ଫଳୋଦୟ ହୁଏ।
Verse 35
इति व्यवसिता विप्रास्तस्य राज्ञ: प्रजातये । पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ३५ ॥
ଏଭଳି ବିପ୍ରମାନେ ରାଜା ଅଙ୍ଗଙ୍କ ପ୍ରଜାତି ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶିପିବିଷ୍ଟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୁରୋଡାଶ ଆହୁତି ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 36
तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बर: । हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम् ॥ ३६ ॥
ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଇମାତ୍ରେ ଯଜ୍ଞବେଦୀରୁ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣମାଳା ଓ ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ—ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ଦୁଧରେ ସିଦ୍ଧ ପାୟସ ନେଇ।
Verse 37
स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् । अवघ्राय मुदा युक्त: प्रादात्पत्न्या उदारधी: ॥ ३७ ॥
ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଉଦାରବୁଦ୍ଧି ରାଜା ଯୋଡ଼ା ହାତରେ ସେଇ ଅନ୍ନପ୍ରସାଦ ନେଲେ, ଘ୍ରାଣ କରି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାହାର ଏକ ଅଂଶ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଲେ।
Verse 38
सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे । गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा ॥ ३८ ॥
ଯଦିଓ ରାଣୀଙ୍କର କୌଣସି ପୁତ୍ର ନଥିଲେ, ସେହି ପୁଂସବନ ଅନ୍ନ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ପରେ ସେ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ ଏବଂ ଯଥା ସମୟରେ ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 39
स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रत: । अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवदधार्मिक: ॥ ३९ ॥
ସେହି ବାଳକ ଅଧର୍ମର ଅଂଶରୁ ଜାତ ନିଜ ଅଜା (ମୃତ୍ୟୁ)ଙ୍କର ଅନୁଗାମୀ ହେଲା, ତେଣୁ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଧାର୍ମିକ ହୋଇଗଲା।
Verse 40
स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचर: । हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जन: ॥ ४० ॥
ସେହି ନିଷ୍ଠୁର ବାଳକ ଧନୁଶର ଧରି ବନକୁ ଯାଉଥିଲା ଏବଂ ନିରୀହ ହରିଣମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରୁଥିଲା। ତାକୁ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, 'ଏଇ ଦେଖ ନିଷ୍ଠୁର ବେନ୍ ଆସୁଛି!'
Verse 41
आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यानतिदारुण: । प्रसह्य निरनुक्रोश: पशुमारममारयत् ॥ ४१ ॥
ସେହି ବାଳକ ଏତେ ନିଷ୍ଠୁର ଥିଲା ଯେ ନିଜ ବୟସର ପିଲାମାନଙ୍କ ସହିତ ଖେଳିବା ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପଶୁପରି ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଭାବରେ ହତ୍ୟା କରୁଥିଲା।
Verse 42
तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैर्विविधैर्नृप: । यदा न शासितुं कल्पो भृशमासीत्सुदुर्मना: ॥ ४२ ॥
ନିଜ ପୁତ୍ର ବେନର ନିଷ୍ଠୁର ଆଚରଣ ଦେଖି ରାଜା ଅଙ୍ଗ ତାକୁ ସୁଧାରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ତାକୁ ସତ୍ ମାର୍ଗକୁ ଆଣିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
Verse 43
प्रायेणाभ्यर्चितो देवो येऽप्रजा गृहमेधिन: । कदपत्यभृतं दु:खं ये न विन्दन्ति दुर्भरम् ॥ ४३ ॥
ରାଜା ମନେମନେ ଭାବିଲେ—ଯେମାନଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଥିବାରୁ କୁପୁତ୍ରଜନିତ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ସେମାନେ ଭୋଗନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 44
यत: पापीयसी कीर्तिरधर्मश्च महान्नृणाम् । यतो विरोध: सर्वेषां यत आधिरनन्तक: ॥ ४४ ॥
କୁପୁତ୍ର ହେତୁ ମନୁଷ୍ୟର କୀର୍ତ୍ତି ନଶିଯାଏ ଓ ପାପମୟ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଘରେ ତାହାର ଅଧର୍ମରୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ଓ କଳହ ବଢ଼େ, ଏବଂ ତାହା ଅନନ୍ତ ଚିନ୍ତାକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ।
Verse 45
कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मन: । पण्डितो बहु मन्येत यदर्था: क्लेशदा गृहा: ॥ ४५ ॥
ବିବେକୀ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଲୋକ ଏପରି ନିର୍ମୂଲ୍ୟ ପୁଅକୁ କାହିଁକି ଆକାଂକ୍ଷା କରିବ? ସେ ପୁଅ ଜୀବ ପାଇଁ ମୋହର ବନ୍ଧନ, ଏବଂ ତାହାରେ ଘର ମଧ୍ୟ କ୍ଲେଶଦାୟକ ହୋଇଯାଏ।
Verse 46
कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् । निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्क्लेशनिवहा गृहा: ॥ ४६ ॥
ତାପରେ ରାଜା ଭାବିଲେ—ସୁପୁତ୍ରଠାରୁ କୁପୁତ୍ର ଭଲ; କାରଣ ସୁପୁତ୍ର ଘର ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, କୁପୁତ୍ର ନୁହେଁ। କୁପୁତ୍ର ଘରକୁ ନରକସଦୃଶ କରେ, ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନୁଷ୍ୟ ସହଜରେ ଘରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
Verse 47
एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहा- न्निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् । अलब्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभि- र्हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम् ॥ ४७ ॥
ଏଭଳି ଭାବି ରାଜା ଅଙ୍ଗ ରାତିରେ ଘୁମେଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ଗୃହଜୀବନ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାସକ୍ତ ହେଲେ। ଏକ ଦିନ ନିଶୀଥରେ ସେ ଶୟ୍ୟାରୁ ଉଠି, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଶୋଇଥିବା ୱେନଙ୍କ ମାତା (ପତ୍ନୀ)କୁ ଛାଡ଼ି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତି ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, କାହାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ନ ପଡ଼ି ନିରବରେ ଘର ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 48
विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजा: पुरोहितामात्यसुहृद्गणादय: । विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरा यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिन: ॥ ४८ ॥
ରାଜା ବୈରାଗ୍ୟରେ ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଗଲେ ବୋଲି ଜଣାପଡ଼ିବା ସହିତ ପ୍ରଜା, ପୁରୋହିତ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସୁହୃଦ୍ ଆଦି ଅତିଶୟ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ। ସେମାନେ ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ, ଯେପରି ଅକୁଶଳ ଯୋଗୀ ନିଜ ମନରେ ଗୁପ୍ତ ପରମାତ୍ମାକୁ ଖୋଜେ।
Verse 49
अलक्षयन्त: पदवीं प्रजापते- र्हतोद्यमा: प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् । ऋषीन् समेतानभिवन्द्य साश्रवो न्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम् ॥ ४९ ॥
ସମସ୍ତଠାରେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନମିଳିବାରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ନିରାଶ ହେଲେ। ସେମାନେ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ; ରାଜାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ସେଠାରେ ଦେଶର ମହର୍ଷିମାନେ ସମବେତ ଥିଲେ। ଅଶ୍ରୁଭରା ନୟନରେ ସେମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ରାଜା କେଉଁଠି ମିଳିଲେ ନାହିଁ ବୋଲି ସବିସ୍ତାରେ ଜଣାଇଲେ।
Frequently Asked Questions
Vidura’s question introduces the next major narrative arc (the Pracetās and their devotional achievements). The Bhāgavata uses this inquiry as a hinge: from Dhruva’s concluded episode to the continuation of dynastic history that will intersect with the Pracetās, Nārada, and the restoration of dharma through exemplary rulers.
The text presents Utkala as internally fixed in self-realization—seeing the Supersoul in all and all in the Supersoul—while externally indifferent to social performance. Like “fire covered with ashes,” his spiritual potency is concealed; worldly observers misread his nonconformity as incapacity, illustrating how transcendence can be misunderstood when judged by material norms.
The priests diagnose no present offense in Aṅga’s conduct or ritual execution, but identify a prior-life karmic impediment manifesting as childlessness. Since yajña is meant for Hari as the ultimate enjoyer, they redirect the sacrifice toward Viṣṇu; when Hari is properly worshiped, the demigods—being His empowered administrators—naturally receive their shares.
Bhāgavata theology allows for complex karmic inheritance and the autonomy of the jīva: a virtuous parent may receive a difficult progeny due to residual karma and the incoming soul’s dispositions. The narrative uses this to teach detachment, the limits of material arrangements, and the need for divine-centered dharma rather than mere social respectability.
Aṅga’s renunciation is triggered by grief and disillusionment with Vena’s incorrigible cruelty, revealing how adharma in leadership corrodes the very purpose of rulership. His disappearance creates a power vacuum, leading to social disorder and the sages’ intervention—setting up Vena’s later actions, his punishment, and the eventual advent of Pṛthu as dharma-restorer.