Adhyaya 12
Dhruva’s Benediction from Kuvera and His Ascension to Viṣṇuloka (Dhruvaloka)
ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତିଶୋଧ ପରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ କ୍ରୋଧରୁ ବୈଷ୍ଣବ ସଂଯମକୁ କଥାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଏ। ଉପଦେଶରେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ରୋଷ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ କୁବେର ପ୍ରକଟି ତାଙ୍କୁ ବରଦାନ ଦିଅନ୍ତି। କୁବେର ‘କାଳ’ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି କହନ୍ତି—କାଳ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପକରଣ; ଦେହାଭିମାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ‘ମୁଁ-ତୁମେ’ ଭ୍ରମ ହିଁ ସଂସାରର ମୂଳ। ଧ୍ରୁବ ଭକ୍ତିମୟ ବର ଚାହାନ୍ତି—ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଚଳ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନସାଗର ପାର କରାଏ। ସେ ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ କରି ଯଜ୍ଞପ୍ରଧାନ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତି; ପରେ ଜଗତକୁ ମାୟା-ସ୍ୱପ୍ନସଦୃଶ ଜାଣି ବୈରାଗ୍ୟ ଧାରଣ କରି ବଦରିକାଶ୍ରମରେ ଯୋଗସମାଧିରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ସମାଧିରେ ମୁକ୍ତିଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାର୍ଷଦ ନନ୍ଦ-ସୁନନ୍ଦ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ନେଇ ଆସି ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ନେଇଯାନ୍ତି—ଅପୂର୍ବ ପ୍ରାପ୍ତି। ଧ୍ରୁବ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରି ମାତା ସୁନୀତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହ ନେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗମନ ମିଳେ। ସପ୍ତର୍ଷିଲୋକ ଅତିକ୍ରମ କରି ଧ୍ରୁବଲୋକ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଧ୍ରୁବକଥା ଶ୍ରବଣଫଳ—ପବିତ୍ରତା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଭକ୍ତି; ବିଶେଷକରି ଶୁଭଦିନରେ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ପାଠ କଲେ। ପରେ ପ୍ରଚେତାଦି ବଂଶକଥା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच ध्रुवं निवृत्तं प्रतिबुद्ध्य वैशसा- दपेतमन्युं भगवान्धनेश्वर: । तत्रागतश्चारणयक्षकिन्नरै: संस्तूयमानो न्यवदत्कृताञ्जलिम् ॥ १ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର, ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ସେ ଯକ୍ଷବଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବନ୍ଦ କଲେ। ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଧନାଧିପତି ଭଗବାନ କୁବେର ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କ ଷ୍ଟୁତି ମଧ୍ୟରେ, କୃତାଞ୍ଜଳି ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ସେ କହିଲେ।
Verse 2
धनद उवाच भो भो: क्षत्रियदायाद परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । यत्त्वं पितामहादेशाद्वैरं दुस्त्यजमत्यज: ॥ २ ॥
ଧନଦ (କୁବେର) କହିଲେ—ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟବଂଶଜ ନିଷ୍ପାପ, ମୁଁ ତୁମପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ। କାରଣ ପିତାମହଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କଠିନ ଏମିତି ବୈରକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛ; ଏହାରେ ମୋର ମହା ପ୍ରୀତି।
Verse 3
न भवानवधीद्यक्षान्न यक्षा भ्रातरं तव । काल एव हि भूतानां प्रभुरप्ययभावयो: ॥ ३ ॥
ବାସ୍ତବରେ ତୁମେ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ମାରିନାହ, ନ ଯକ୍ଷମାନେ ତୁମ ଭାଇକୁ ମାରିଛନ୍ତି; କାରଣ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ଉଦୟ ଓ ଲୟର ପରମ କାରଣ ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କ କାଳ-ଶକ୍ତି।
Verse 4
अहं त्वमित्यपार्था धीरज्ञानात्पुरुषस्य हि । स्वाप्नीवाभात्यतद्ध्यानाद्यया बन्धविपर्ययौ ॥ ४ ॥
ଦେହବୋଧ ଆଧାରରେ ‘ମୁଁ’ ‘ତୁମେ’ ବୋଲି ଯେ ଅପାର୍ଥ ଭେଦବୁଦ୍ଧି, ସେ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମେ। ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଭାସେ; ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବନ୍ଧନ ଓ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ପରମ୍ପରା ଚାଲିଥାଏ।
Verse 5
तद्गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतात्मभावेन सर्वभूतात्मविग्रहम् ॥ ५ ॥
ହେ ଧ୍ରୁବ, ଆଗକୁ ଆସ; ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ-ସ୍ୱରୂପ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବିଗ୍ରହରେ ଶରଣ ନେଇ ଭକ୍ତିସେବା ଆରମ୍ଭ କର।
Verse 6
भजस्व भजनीयाङ्घ्रि मभवाय भवच्छिदम् । युक्तं विरहितं शक्त्या गुणमय्यात्ममायया ॥ ६ ॥
ଏହେତୁ ପୂଜ୍ୟ ପଦଯୁଗଳ ଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଭଜ; ସେଇ ମାତ୍ର ସଂସାର-ବନ୍ଧନ ଛେଦକ। ଗୁଣମୟୀ ଆତ୍ମମାୟା-ଶକ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର କ୍ରିୟାରୁ ନିର୍ଲିପ୍ତ; ଜଗତର ସବୁ କିଛି ତାଙ୍କ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଘଟେ।
Verse 7
वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतं मत्तस्त्वमौत्तानपदेऽविशङ्कित: । वरं वरार्होऽम्बुजनाभपादयो- रनन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्रुम ॥ ७ ॥
ହେ ରାଜା ଧ୍ରୁବ, ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତୋ ମନରେ ଯେ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ନିର୍ଭୟରେ ମୋତେ ମାଗ। ପଦ୍ମନାଭ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ତୋର ନିରନ୍ତର ପ୍ରେମଭକ୍ତି ସେବା ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ; ତେଣୁ ତୁ ଵର ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 8
मैत्रेय उवाच स राजराजेन वराय चोदितो ध्रुवो महाभागवतो महामति: । हरौ स वव्रेऽचलितां स्मृतिं यया तरत्ययत्नेन दुरत्ययं तम: ॥ ८ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର, ଯକ୍ଷରାଜ କୁବେର ଯେତେବେଳେ ବର ମାଗିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ, ସେତେବେଳେ ମହାଭାଗବତ ଓ ମହାମତି ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ହରିରେ ଅଚଳ ସ୍ମୃତି-ନିଷ୍ଠାର ବର ମାଗିଲେ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦୁରତିକ୍ରମ ଅଜ୍ଞାନ-ତମକୁ ମଣିଷ ସହଜେ ପାର କରେ।
Verse 9
तस्य प्रीतेन मनसा तां दत्त्वैडविडस्तत: । पश्यतोऽन्तर्दधे सोऽपि स्वपुरं प्रत्यपद्यत ॥ ९ ॥
ଇଡବିଡାଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁବେର ଧ୍ରୁବ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ହର୍ଷରେ ସେ ଚାହିଥିବା ବର ଦେଲେ। ପରେ ଧ୍ରୁବ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଏବଂ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ମଧ୍ୟ ନିଜ ରାଜଧାନୀକୁ ଫେରିଗଲେ।
Verse 10
अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै: । द्रव्यक्रियादेवतानां कर्म कर्मफलप्रदम् ॥ १० ॥
ଗୃହେ ଥିବା ସମୟରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଭୋକ୍ତା ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ବହୁ ଦକ୍ଷିଣାସହ ଅନେକ ମହାଯଜ୍ଞ କଲେ। ବିଧିଯଜ୍ଞ ବିଶେଷତଃ ବିଷ୍ଣୁପ୍ରୀତି ପାଇଁ; ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଫଳଦାତା।
Verse 11
सर्वात्मन्यच्युतेऽसर्वे तीव्रौघां भक्तिमुद्वहन् । ददर्शात्मनि भूतेषु तमेवावस्थितं विभुम् ॥ ११ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ସର୍ବାଧାର, ସର୍ବାତ୍ମା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ପ୍ରତି ତୀବ୍ର ଓ ଅବିରତ ଭକ୍ତି ବହନ କଲେ। ଭକ୍ତିସେବା କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଦେଖିଲେ—ସେଇ ବିଭୁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 12
तमेवं शीलसम्पन्नं ब्रह्मण्यं दीनवत्सलम् । गोप्तारं धर्मसेतूनां मेनिरे पितरं प्रजा: ॥ १२ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ସଦ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ, ଦୀନ-ନିର୍ଦୋଷଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାମୟ ଏବଂ ଧର୍ମସେତୁମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ। ତେଣୁ ପ୍ରଜା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସାକ୍ଷାତ୍ ପିତା ଭାବେ ମାନିଲେ।
Verse 13
षट्त्रिंशद्वर्षसाहस्रं शशास क्षितिमण्डलम् । भोगै: पुण्यक्षयं कुर्वन्नभोगैरशुभक्षयम् ॥ १३ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଛତ୍ରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀମଣ୍ଡଳ ଶାସନ କଲେ। ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟଫଳକ୍ଷୟ କଲେ, ଏବଂ ତପ-ନିର୍ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଭଫଳକ୍ଷୟ କଲେ।
Verse 14
एवं बहुसवं कालं महात्माविचलेन्द्रिय: । त्रिवर्गौपयिकं नीत्वा पुत्रायादान्नृपासनम् ॥ १४ ॥
ଏଭଳି ଅଚଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବାନ୍ ମହାତ୍ମା ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଏଇ ତ୍ରିବର୍ଗକୁ ଅନୁକୂଳ ଭାବେ ଅନେକ ବର୍ଷ କାଟିଲେ। ପରେ ସେ ରାଜସିଂହାସନର ଭାର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ।
Verse 15
मन्यमान इदं विश्वं मायारचितमात्मनि । अविद्यारचितस्वप्नगन्धर्वनगरोपमम् ॥ १५ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଜାଣିଲେ ଯେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ବାହ୍ୟ ମାୟାରେ ରଚିତ; ତେଣୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ପରି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ।
Verse 16
आत्मस्त्र्यपत्यसुहृदो बलमृद्धकोश- मन्त:पुरं परिविहारभुवश्च रम्या: । भूमण्डलं जलधिमेखलमाकलय्य कालोपसृष्टमिति स प्रययौ विशालाम् ॥ १६ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ନିଜ ଦେହ, ସ୍ତ୍ରୀ, ସନ୍ତାନ, ସୁହୃଦ, ସେନା, ସମୃଦ୍ଧ ଧନଭଣ୍ଡାର, ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ରମ୍ୟ ବିହାରଭୂମିକୁ ମାୟାର ସୃଷ୍ଟି ଭାବିଲେ; ମହାସାଗର-ବେଷ୍ଟିତ ସମଗ୍ର ଭୂମଣ୍ଡଳବ୍ୟାପୀ ରାଜ୍ୟକୁ କାଳାଧୀନ ଜାଣି ତ୍ୟାଗ କରି, ହିମାଳୟର ବଦରିକାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ।
Verse 17
तस्यां विशुद्धकरण: शिववार्विगाह्य बद्ध्वासनं जितमरुन्मनसाहृताक्ष: । स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एतद् ध्यायंस्तदव्यवहितो व्यसृजत्समाधौ ॥ १७ ॥
ବଦରିକାଶ୍ରମରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ସ୍ୱଚ୍ଛ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ କଲେ। ଆସନ ବାନ୍ଧି, ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କଲେ। ପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚା-ବିଗ୍ରହ—ଭଗବାନଙ୍କ ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରତିରୂପ—ଉପରେ ଚିତ୍ତ ଏକାଗ୍ର କରି ଧ୍ୟାନ କରୁ କରୁ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 18
भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन्नजस्र- मानन्दबाष्पकलया मुहुरर्द्यमान: । विक्लिद्यमानहृदय: पुलकाचिताङ्गो नात्मानमस्मरदसाविति मुक्तलिङ्ग: ॥ १८ ॥
ହରି ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅବିରତ ଭକ୍ତିପ୍ରବାହ ହେତୁ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁ ନିରନ୍ତର ବହିଲା। ହୃଦୟ ଗଳିଗଲା, ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା। ଭକ୍ତି-ସମାଧିରେ ସେ ଦେହସ୍ମୃତି ହରାଇଲେ; ଏହିପରି ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭୌତିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 19
स ददर्श विमानाग्र्यं नभसोऽवतरद् ध्रुव: । विभ्राजयद्दश दिशो राकापतिमिवोदितम् ॥ १९ ॥
ମୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହେବା ସହିତ ଧ୍ରୁବ ଆକାଶରୁ ଅବତରୁଥିବା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ବିମାନ ଦେଖିଲେ; ଉଦିତ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ତାହା ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲା।
Verse 20
तत्रानु देवप्रवरौ चतुर्भुजौ श्यामौ किशोरावरुणाम्बुजेक्षणौ । स्थिताववष्टभ्य गदां सुवाससौ किरीटहाराङ्गदचारुकुण्डलौ ॥ २० ॥
ସେଠାରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ବିମାନରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ପାର୍ଷଦଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, କିଶୋର; ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ପଦ୍ମ ପରି। ହାତରେ ଗଦା, ମନୋହର ବସ୍ତ୍ର, କିରୀଟ, ହାର, କଙ୍କଣ ଓ କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
Verse 21
विज्ञाय तावुत्तमगायकिङ्करा- वभ्युत्थित: साध्वसविस्मृतक्रम: । ननाम नामानि गृणन्मधुद्विष: पार्षत्प्रधानाविति संहताञ्जलि: ॥ २१ ॥
ସେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ସେବକ ବୋଲି ଜାଣି ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ତୁରନ୍ତ ଉଠିଦାଁଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ତ୍ୱରାରେ ସତ୍କାର-କ୍ରମ ଭୁଲିଗଲେ। ତେଣୁ ସେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କରି, ମଧୁଦ୍ୱିଷ ଭଗବାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରି ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 22
तं कृष्णपादाभिनिविष्टचेतसं बद्धाञ्जलिं प्रश्रयनम्रकन्धरम् । सुनन्दनन्दावुपसृत्य सस्मितं प्रत्यूचतु: पुष्करनाभसम्मतौ ॥ २२ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଚିତ୍ତ ସଦା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦରେ ନିବିଷ୍ଟ ଥିଲା। ସେ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ବିନୟରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦାଁଡ଼ିଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ପୁଷ୍କରନାଭ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଗୁପ୍ତ ପାର୍ଷଦ ନନ୍ଦ ଓ ସୁନନ୍ଦ ହସିମୁଖେ ନିକଟକୁ ଆସି ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 23
सुनन्दनन्दावूचतु: भो भो राजन्सुभद्रं ते वाचं नोऽवहित: शृणु । य: पञ्चवर्षस्तपसा भवान्देवमतीतृपत् ॥ २३ ॥
ନନ୍ଦ ଓ ସୁନନ୍ଦ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଆମ କଥା ସାବଧାନରେ ଶୁଣ। ତୁମେ ଯେତେବେଳେ କେବଳ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର ଥିଲ, ସେତେବେଳେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲ।
Verse 24
तस्याखिलजगद्धातुरावां देवस्य शार्ङ्गिण: । पार्षदाविह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत्पदम् ॥ २४ ॥
ଆମେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ଧାତା ଏବଂ ହାତରେ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ଦେବଙ୍କ ପାର୍ଷଦ। ତୁମକୁ ଭଗବତ୍ପଦ—ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧାମ—କୁ ନେବା ପାଇଁ ଆମକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରି ପଠାଯାଇଛି।
Verse 25
सुदुर्जयं विष्णुपदं जितं त्वया यत्सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् । आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयो ग्रहर्क्षतारा: परियन्ति दक्षिणम् ॥ २५ ॥
ବିଷ୍ଣୁପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ତୁମେ ତାହାକୁ ଜୟ କରିଛ। ଯେ ପରମ ଧାମ ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାକୁ କେବଳ ଦେଖିବା ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳୀ ପରିକ୍ରମା କରୁଛନ୍ତି। ଏବେ ଆସ; ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ତୁମେ ସ୍ୱାଗତ।
Verse 26
अनास्थितं ते पितृभिरन्यैरप्यङ्ग कर्हिचित् । आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद्विष्णो: परमं पदम् ॥ २६ ॥
ହେ ଧ୍ରୁବରାଜ! ତୁମ ପିତୃମାନେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ କେବେ ସେ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବସନ୍ତି, ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସମଗ୍ର ଜଗତ ପାଇଁ ବନ୍ଦନୀୟ। ଆସ; ତାହାକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କର, ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ବସ।
Verse 27
एतद्विमानप्रवरमुत्तमश्लोकमौलिना । उपस्थापितमायुष्मन्नधिरोढुं त्वमर्हसि ॥ २७ ॥
ହେ ଅମରସମ! ଚୟିତ ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଶିରୋମଣି ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନ ପଠାଇଛନ୍ତି। ଏଥିରେ ଅଧିରୋହଣ କରିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 28
मैत्रेय उवाच निशम्य वैकुण्ठनियोज्यमुख्ययो- र्मधुच्युतं वाचमुरुक्रमप्रिय: । कृताभिषेक: कृतनित्यमङ्गलो मुनीन् प्रणम्याशिषमभ्यवादयत् ॥ २८ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ବୈକୁଣ୍ଠର ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ ମଧୁର ବାଣୀ ଶୁଣି ସତ୍ୱରେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କଲେ, ଯଥୋଚିତ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ନିତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ। ପରେ ସେଠାରେ ଥିବା ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 29
परीत्याभ्यर्च्य धिष्ण्याग्र्यं पार्षदावभिवन्द्य च । इयेष तदधिष्ठातुं बिभ्रद्रूपं हिरण्मयम् ॥ २९ ॥
ଉଠିବା ପୂର୍ବରୁ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନକୁ ପୂଜା କଲେ, ତାହାର ପରିକ୍ରମା କଲେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। ଏଭଳି ସେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଅଧିରୋହଣ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
Verse 30
तदोत्तानपद: पुत्रो ददर्शान्तकमागतम् । मृत्योर्मूर्ध्नि पदं दत्त्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम् ॥ ३० ॥
ସେତେବେଳେ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ ମୃତ୍ୟୁରୂପ ଅନ୍ତକକୁ ସମ୍ମୁଖେ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅଗଣା କରି ତାହାର ମସ୍ତକରେ ପଦ ରଖି ଘରପରି ବିଶାଳ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 31
तदा दुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवादय: । गन्धर्वमुख्या: प्रजगु: पेतु: कुसुमवृष्टय: ॥ ३१ ॥
ସେତେବେଳେ ଆକାଶରେ ଦୁନ୍ଦୁଭି, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ପଣବର ନାଦ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା। ମୁଖ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗାନ କଲେ, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଉପରେ ଧାରାବାହିକ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 32
स च स्वर्लोकमारोक्ष्यन् सुनीतिं जननीं ध्रुव: । अन्वस्मरदगं हित्वा दीनां यास्ये त्रिविष्टपम् ॥ ३२ ॥
ଧ୍ରୁବ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ବସି ସ୍ୱର୍ଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଦୀନ ମାତା ସୁନୀତିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। “ମୁଁ ଏକାକୀ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ କିପରି ଯିବି, ମୋ ଗରିବ ମା’କୁ ଛାଡ଼ି?” ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 33
इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुरोत्तमौ । दर्शयामासतुर्देवीं पुरो यानेन गच्छतीम् ॥ ३३ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ମନୋଭାବ ବୁଝି ବୈକୁଣ୍ଠଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାର୍ଷଦ ନନ୍ଦ ଓ ସୁନନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ ଯେ ମାତା ସୁନୀତି ଅନ୍ୟ ଏକ ବିମାନରେ ଆଗକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
Verse 34
तत्र तत्र प्रशंसद्भि: पथि वैमानिकै: सुरै: । अवकीर्यमाणो ददृशे कुसुमै: क्रमशो ग्रहान् ॥ ३४ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଅନ୍ତରିକ୍ଷପଥରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ପଥରେ ବିମାନସ୍ଥ ଦେବତାମାନେ ସ୍ତୁତି କରି କରି ବର୍ଷାପରି ପୁଷ୍ପ ଝରାଇଲେ।
Verse 35
त्रिलोकीं देवयानेन सोऽतिव्रज्य मुनीनपि । परस्ताद्यद् ध्रुवगतिर्विष्णो: पदमथाभ्यगात् ॥ ३५ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଦେବଯାନରେ ତ୍ରିଲୋକୀ ଓ ସପ୍ତର୍ଷିମୁନିମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି, ତାହାର ପରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ରୁବଗତିରୂପ ନିତ୍ୟଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 36
यद्भ्राजमानं स्वरुचैव सर्वतो लोकास्त्रयो ह्यनु विभ्राजन्त एते । यन्नाव्रजञ्जन्तुषु येऽननुग्रहा व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति येऽनिशम् ॥ ३६ ॥
ଯେହି ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତିମୟ ବୈକୁଣ୍ଠଲୋକର ଆଲୋକରେ ତ୍ରିଲୋକ ସର୍ବତ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେ ଲୋକକୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାହୀନ ଲୋକ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ଜୀବହିତ କରନ୍ତି ସେମାନେ ମାତ୍ର ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 37
शान्ता: समदृश: शुद्धा: सर्वभूतानुरञ्जना: । यान्त्यञ्जसाच्युतपदमच्युतप्रियबान्धवा: ॥ ३७ ॥
ଯେମାନେ ଶାନ୍ତ, ସମଦର୍ଶୀ, ଶୁଦ୍ଧ-ପବିତ୍ର ଓ ସର୍ବଭୂତକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାର କଳା ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହିତ ମାତ୍ର ମିତ୍ରତା ରଖନ୍ତି—ସେମାନେ ସହଜରେ ଅଚ୍ୟୁତପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 38
इत्युत्तानपद: पुत्रो ध्रुव: कृष्णपरायण: । अभूत्त्रयाणां लोकानां चूडामणिरिवामल: ॥ ३८ ॥
ଏହିପରି ଉତ୍ତାନପାଦ ମହାରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର, କୃଷ୍ଣପରାୟଣ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ, ତ୍ରିଲୋକର ସ୍ଥିତିମାନଙ୍କ ଶିଖରରେ ନିର୍ମଳ ଚୂଡାମଣି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
Verse 39
गम्भीरवेगोऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रमाहितम् । यस्मिन् भ्रमति कौरव्य मेढ्यामिव गवां गण: ॥ ३९ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ କୌରବବଂଶୀ ବିଦୁର! ଯେପରି ଗୋବଳଦମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ଡାହାଣ ପଟେ ଖୁଣ୍ଟକୁ ପରିକ୍ରମା କରେ, ସେପରି ବିଶ୍ୱାକାଶର ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିଷ୍କଚକ୍ର ଗମ୍ଭୀର ବେଗରେ, ଅବିରତ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଧାମକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ।
Verse 40
महिमानं विलोक्यास्य नारदो भगवानृषि: । आतोद्यं वितुदञ्श्लोकान् सत्रेऽगायत्प्रचेतसाम् ॥ ४० ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ମହିମା ଦେଖି ଭଗବାନ ଋଷି ନାରଦ ବୀଣା ବଜାଇ ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞସଭାକୁ ଯାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ତିନି ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଲେ।
Verse 41
नारद उवाच नूनं सुनीते: पतिदेवताया- स्तप:प्रभावस्य सुतस्य तां गतिम् । दृष्ट्वाभ्युपायानपि वेदवादिनो नैवाधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपा: ॥ ४१ ॥
ନାରଦ କହିଲେ—ପତିଦେବତା ସୁନୀତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ ନିଜ ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବ ଓ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିଦ୍ୱାରା ଏମିତି ପରମ ଗତି ପାଇଲେ, ଯାହା ଉପାୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବେଦବାଦୀମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କଥା କ’ଣ।
Verse 42
य: पञ्चवर्षो गुरुदारवाक्शरै- र्भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता । वनं मदादेशकरोऽजितं प्रभुं जिगाय तद्भक्तगुणै: पराजितम् ॥ ४२ ॥
ଯେ କେବଳ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର, ସତ୍ମାତାଙ୍କ କଠୋର ବାକ୍ୟବାଣରେ ହୃଦୟ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ହେଇ ବନକୁ ଗଲା। ମୋ ଆଦେଶରେ ତପ କରି, ଅଜେୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କ ବିଶେଷ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଜୟ କଲା।
Verse 43
य: क्षत्रबन्धुर्भुवि तस्याधिरूढ- मन्वारुरुक्षेदपि वर्षपूगै: । प्रसाद्य वैकुण्ठमवाप तत्पदम् ॥ ४३ ॥ षट्पञ्चवर्षो यदहोभिरल्पै:
ପୃଥିବୀରେ କେବଳ କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୁ—ନାମମାତ୍ର କ୍ଷତ୍ରିୟ—ଅନେକ ବର୍ଷ ତପ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଉଚ୍ଚ ପଦକୁ ଚଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଧ୍ରୁବ ବୈକୁଣ୍ଠନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ପାଞ୍ଚ-ଛଅ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ଅଳ୍ପ ସମୟର ତପସ୍ୟାରେ, ସେହି ପଦ ପାଇଲେ।
Verse 44
मैत्रेय उवाच एतत्तेऽभिहितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । ध्रुवस्योद्दामयशसश्चरितं सम्मतं सताम् ॥ ४४ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ପ୍ରିୟ ବିଦୁର, ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଅପାର ଯଶ ଓ ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେ ସବୁକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଦେଲି। ମହାସାଧୁ ଓ ଭକ୍ତମାନେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି।
Verse 45
धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् । स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यमघमर्षणम् ॥ ४५ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ କଥା ଶ୍ରବଣ ଧନ୍ୟ, ଯଶଦାୟକ ଓ ଆୟୁବର୍ଧକ; ଏହା ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳକର। ଏଥିରୁ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ ଓ ଧ୍ରୁବଲୋକସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପାପଫଳ ନାଶ କରେ।
Verse 46
श्रुत्वैतच्छ्रद्धयाभीक्ष्णमच्युतप्रियचेष्टितम् । भवेद्भक्तिर्भगवति यया स्यात्क्लेशसङ्क्षय: ॥ ४६ ॥
ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ବାରମ୍ବାର ଅଚ୍ୟୁତପ୍ରିୟ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଚରିତ ଶୁଣି ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ପାଏ। ସେଇ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କ୍ଲେଶ କ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 47
महत्त्वमिच्छतां तीर्थं श्रोतु: शीलादयो गुणा: । यत्र तेजस्तदिच्छूनां मानो यत्र मनस्विनाम् ॥ ४७ ॥
ଏହି ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କ ପରି ଶୀଳ ଆଦି ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ପାଏ। ଯେ ମହତ୍ତ୍ୱ, ତେଜ କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବ ଚାହେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ତୀର୍ଥସମ ଉପାୟ; ଏବଂ ମନସ୍ବୀମାନେ ମାନ-ସମ୍ମାନ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଯଥାଯଥ ମାର୍ଗ।
Verse 48
प्रयत: कीर्तयेत्प्रात: समवाये द्विजन्मनाम् । सायं च पुण्यश्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत् ॥ ४८ ॥
ମୈତ୍ରେୟ ମୁନି ଉପଦେଶ ଦେଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସମାବେଶରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାବଧାନତା ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହ, ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ—ଦୁଇ ସମୟରେ—ପୁଣ୍ୟଶ୍ଲୋକ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ମହାଚରିତ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 49
पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥
ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ, ସିନୀବାଳୀ/ଅମାବାସ୍ୟା, ଏକାଦଶୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱାଦଶୀ, ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର, ତିଥି-ଶେଷ, ବ୍ୟତୀପାତ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ମାସାନ୍ତ କିମ୍ବା ରବିବାର—ଏହି ଅବସରରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମାଶ୍ରିତ ଭକ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ କଥା ପାଠ କରାଇବା ଉଚିତ। ପାରିଶ୍ରମିକ ନ ନେଇ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ କଲେ, ବକ୍ତା ଓ ଶ୍ରୋତା ଉଭୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି।
Verse 50
पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥
ଯେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କମଳପଦରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ କଥା ଦକ୍ଷିଣା ନ ନେଇ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନଙ୍କୁ ଶୁଣାଇବେ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା/ଅମାବାସ୍ୟା, ଏକାଦଶୀ ପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ, ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର, ତିଥିକ୍ଷୟ, ବ୍ୟତୀପାତ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ମାସାନ୍ତ କିମ୍ବା ରବିବାରେ ଶୁଭ ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ୟବସାୟିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିନା କଲେ ବକ୍ତା ଓ ଶ୍ରୋତା ଉଭୟ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି।
Verse 51
ज्ञानमज्ञाततत्त्वाय यो दद्यात्सत्पथेऽमृतम् । कृपालोर्दीननाथस्य देवास्तस्यानुगृह्णते ॥ ५१ ॥
ଯେ କୃପାଳୁ ହୋଇ ପରମତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ସତ୍ପଥରେ ନେବା ପାଇଁ ଅମୃତମୟ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରେ, ଏବଂ ଦୀନ ଜୀବମାନଙ୍କର ନାଥ-ରକ୍ଷକ ହେବାର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ କଥା ଅମରତ୍ୱ-ଲାଭର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ।
Verse 52
इदं मया तेऽभिहितं कुरूद्वहध्रुवस्य विख्यातविशुद्धकर्मण: । हित्वार्भक: क्रीडनकानि मातु-र्गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम ॥ ५२ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦୁର, ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଜଗତ୍ବିଖ୍ୟାତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର କର୍ମମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଶିଶୁବୟସରେ ସେ ଖେଳନା ଓ ଖେଳ ତ୍ୟାଗ କରି, ମାତୃଗୃହର ଆଶ୍ରୟ ଛାଡ଼ି, ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ ପରମପୁରୁଷ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ଗଲେ। ତେଣୁ, ପ୍ରିୟ ବିଦୁର, ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ସମାପ୍ତ କରୁଛି; ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ତୁମକୁ କହିଦେଲି।
Frequently Asked Questions
Kuvera teaches that the ultimate cause of generation and annihilation is kāla—the time potency of the Supreme Lord. This does not deny moral responsibility at the human level, but it dissolves absolutized hatred by relocating final agency to Bhagavān’s governance, thereby curing the devotee’s tendency toward vengeance born of bodily identification.
Dhruva asks for unflinching faith and constant remembrance of the Supreme Personality of Godhead. The significance is theological and practical: rather than seeking wealth or dominion from the treasurer of the gods, Dhruva chooses smaraṇa-bhakti as the means to cross avidyā-sāgara (the ocean of nescience), demonstrating the devotee’s value hierarchy.
Nanda and Sunanda are confidential associates (parṣadas) of Lord Viṣṇu from Vaikuṇṭha. As divine emissaries, they authenticate Dhruva’s attainment and escort him to Viṣṇuloka, indicating that liberation is not merely an internal state but a relational entrance into the Lord’s personal realm.
When death personified approaches as Dhruva boards the divine airplane, Dhruva places his feet on death’s head and ascends. Symbolically, it depicts bhakti’s supremacy over fear and mortality: the devotee, sheltered in the Lord, transcends death’s jurisdiction and treats death as a threshold rather than an end.
The text links eligibility for Vaikuṇṭha with dayā (mercy) and welfare toward living beings. Since Vaikuṇṭha is the realm of pure devotion free from envy, cruelty and exploitation are disqualifying dispositions; compassion indicates purification and alignment with the Lord’s protective nature (poṣaṇa).
Recitation is recommended morning/evening and on auspicious lunar/astrological occasions (e.g., full/new moon, post-Ekādaśī, Śravaṇa nakṣatra), before a favorable audience, and without professional motive. Discouraging remuneration protects the act as bhakti (service) rather than commerce, preserving sincerity (niṣkāmatā) for both speaker and listener.