Adhyaya 10
Dhruva’s War with the Yakṣas and the Protection of the Holy Name
ଧ୍ରୁବ ମହାଭକ୍ତ ରାଜା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବା ପରେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତାଙ୍କ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ—ବିବାହ ଓ ସନ୍ତାନ—ମାଧ୍ୟମରେ ବଂଶବର୍ଣ୍ଣନା ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ହିମାଳୟରେ ଶିକାର ସମୟରେ ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଛୋଟ ଭାଇ ଉତ୍ତମ ହତ ହୁଏ, ପରେ ସୁରୁଚିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ; ଏଥିରୁ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ସେ ଶଙ୍ଖନାଦ କରି ଶିବାନୁଚର ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ନଗରୀ ଅଲକାପୁରୀକୁ ଅଭିଯାନ କରି ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ଯକ୍ଷ ଓ ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାନ୍ତି। ବଞ୍ଚିଥିବା ଯକ୍ଷମାନେ ମାୟା ରଚନ୍ତି—ଝଡ଼, ରକ୍ତବର୍ଷା, ପଡ଼ୁଥିବା ଦେହ, ସର୍ପ-ପଶୁ, ପ୍ରଳୟସଦୃଶ ସମୁଦ୍ର—ଯାହା ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମାନସିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରୀକ୍ଷା ହୁଏ। ତେବେ ଋଷିମାନେ ଶୁଭ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି: ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର, ହରିନାମର ଆଶ୍ରୟ ନେ; ପବିତ୍ର ନାମ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଏଭଳି ପ୍ରତିଶୋଧ ସନ୍ତୋପଦେଶରେ ସଂଯମିତ ହୋଇ ଭକ୍ତି-ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କର୍ମରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच प्रजापतेर्दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुव: । उपयेमे भ्रमिं नाम तत्सुतौ कल्पवत्सरौ ॥ १ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର! ପରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ପ୍ରଜାପତି ଶିଶୁମାରଙ୍କ କନ୍ୟା ଭ୍ରମିଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ; ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ କଳ୍ପ ଓ ବତ୍ସର ନାମରେ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 2
इलायामपि भार्यायां वायो: पुत्र्यां महाबल: । पुत्रमुत्कलनामानं योषिद्रत्नमजीजनत् ॥ २ ॥
ମହାବଳୀ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଆଉ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ଇଲା ଥିଲେ, ସେ ଦେବ ବାୟୁଙ୍କ କନ୍ୟା। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଉତ୍କଳ ନାମକ ପୁତ୍ର ଏବଂ ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା।
Verse 3
उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा । हत: पुण्यजनेनाद्रौ तन्मातास्य गतिं गता ॥ ३ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଉତ୍ତମ, ଯିଏ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିବାହିତ ଥିଲେ, ଏକଥର ଶିକାରକୁ ଯାଇ ହିମାଳୟରେ ଏକ ବଳବାନ ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମାତା ସୁରୁଚି ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 4
ध्रुवो भ्रातृवधं श्रुत्वा कोपामर्षशुचार्पित: । जैत्रं स्यन्दनमास्थाय गत: पुण्यजनालयम् ॥ ४ ॥
ଭାଇ ଉତ୍ତମଙ୍କ ବଧ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ହେଲେ। ସେ ଜୟରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ନଗର ଅଲକାପୁରୀକୁ ବିଜୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 5
गत्वोदीचीं दिशं राजा रुद्रानुचरसेविताम् । ददर्श हिमवद्द्रोण्यां पुरीं गुह्यकसङ्कुलाम् ॥ ५ ॥
ରାଜା ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ହିମାଳୟ ପ୍ରଦେଶରେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ହିମବତ୍ ଉପତ୍ୟକାରେ ଗୁହ୍ୟକମାନେ ଭରିଥିବା ଏକ ପୁରୀ ଦେଖିଲେ।
Verse 6
दध्मौ शङ्खं बृहद्बाहु: खं दिशश्चानुनादयन् । येनोद्विग्नदृश: क्षत्तरुपदेव्योऽत्रसन्भृशम् ॥ ६ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର, ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଅଲକାପୁରୀକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସହିତେ ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍କିଲେ; ତାହାର ନାଦ ଆକାଶ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା। ଏହାରେ ଯକ୍ଷ-ପତ୍ନୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ଉତ୍କଣ୍ଠା ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା।
Verse 7
ततो निष्क्रम्य बलिन उपदेवमहाभटा: । असहन्तस्तन्निनादमभिपेतुरुदायुधा: ॥ ७ ॥
ହେ ବୀର ବିଦୁର, ତାପରେ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ ଉପଦେବ ନାମକ ମହାଭଟମାନେ ସେହି ନିନାଦ ସହିନ ପାରି, ନଗରରୁ ବାହାରି ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 8
स तानापततो वीर उग्रधन्वा महारथ: । एकैकं युगपत्सर्वानहन् बाणैस्त्रिभिस्त्रिभि: ॥ ८ ॥
ତେବେ ଉଗ୍ରଧନୁଧାରୀ ମହାରଥୀ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଆକ୍ରମଣ କରି ଆସୁଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ, ଏକାସାଥିରେ ତିନି-ତିନି ବାଣ ଛାଡ଼ି, ଏକେକ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ।
Verse 9
ते वै ललाटलग्नैस्तैरिषुभि: सर्व एव हि । मत्वा निरस्तमात्मानमाशंसन् कर्म तस्य तत् ॥ ९ ॥
ଯକ୍ଷ ବୀରମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ବାଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଲଲାଟରେ ଲାଗିଛି, ତେବେ ସେମାନେ ନିଜେମାନଙ୍କ ପରାଜୟ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ବୁଝିଲେ। ତଥାପି ବୀରଧର୍ମରେ ସେମାନେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ସେହି କର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 10
तेऽपि चामुममृष्यन्त: पादस्पर्शमिवोरगा: । शरैरविध्यन् युगपद् द्विगुणं प्रचिकीर्षव: ॥ १० ॥
ଯେପରି ସର୍ପ ପାଦସ୍ପର୍ଶ ସହିନଥାଏ, ସେପରି ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ପରାକ୍ରମ ସହିନପାରି ଯକ୍ଷମାନେ ଏକାସାଥି ଦ୍ୱିଗୁଣ ଶରବର୍ଷା କଲେ ଓ ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଦେଖାଇଲେ।
Verse 11
तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ଯକ୍ଷମାନେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଉପରେ—ତାଙ୍କ ରଥ ଓ ସାରଥି ସହିତ—ଚିତ୍ରପଙ୍ଖୀ ଶର, ପରିଘ, ନିସ୍ତ୍ରିଂଶ, ପ୍ରାସ-ଶୂଳ, ପରଶ୍ୱଧ, ଶକ୍ତି, ଋଷ୍ଟି ଓ ଭୁଶୁଣ୍ଡୀ ଆଦି ଶସ୍ତ୍ରର ବର୍ଷା କଲେ।
Verse 12
तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
ଏକ ଲକ୍ଷ ତିରିଶ ହଜାର ଯକ୍ଷ-ଯୋଧା ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ଥିଲେ ଓ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ; ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଳରେ ରଥ ଓ ସାରଥି ସହିତ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଉପରେ ଶସ୍ତ୍ର-ଶରବର୍ଷା କଲେ।
Verse 13
औत्तानपादि: स तदा शस्त्रवर्षेण भूरिणा । न एवादृश्यताच्छन्न आसारेण यथा गिरि: ॥ १३ ॥
ତେବେ ଔତ୍ତାନପାଦି ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଭାରି ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷାରେ ଆବୃତ ହୋଇଗଲେ; ଧାରାବର୍ଷାରେ ପର୍ବତ ଢାକିଯାଏ ପରି ସେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ରହିଲେ ନାହିଁ।
Verse 14
हाहाकारस्तदैवासीत्सिद्धानां दिवि पश्यताम् । हतोऽयं मानव: सूर्यो मग्न: पुण्यजनार्णवे ॥ १४ ॥
ତେବେ ଆକାଶରୁ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖୁଥିବା ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହାହାକାର ହେଲା—“ମନୁଙ୍କ ପୌତ୍ର ଧ୍ରୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ; ସେ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ସମୁଦ୍ରରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ଅସ୍ତ ହେଲେ!”
Verse 15
नदत्सु यातुधानेषु जयकाशिष्वथो मृधे । उदतिष्ठद्रथस्तस्य नीहारादिव भास्कर: ॥ १५ ॥
ଯୁଦ୍ଧରେ ଯକ୍ଷମାନେ ‘ଆମେ ଜିତିଲୁ’ ବୋଲି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ରଥ ହଠାତ୍ ପ୍ରକଟ ହେଲା—କୁହୁଡ଼ି ଭିତରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେବା ପରି।
Verse 16
धनुर्विस्फूर्जयन्दिव्यं द्विषतां खेदमुद्वहन् । अस्त्रौघं व्यधमद्बाणैर्घनानीकमिवानिल: ॥ १६ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷକୁ ଗର୍ଜନ କରାଇ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଖେଦ ଜଗାଇଲେ। ସେ ଅବିରତ ବାଣବର୍ଷା କରି ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରସମୂହକୁ ଭଙ୍ଗ କଲେ—ଯେପରି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନ ମେଘଗୁଚ୍ଛକୁ ଛିଟାଇ ଦିଏ।
Verse 17
तस्य ते चापनिर्मुक्ता भित्त्वा वर्माणि रक्षसाम् । कायानाविविशुस्तिग्मा गिरीनशनयो यथा ॥ १७ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଧନୁଷରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ କବଚ ଭେଦି ତାଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲା—ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପର୍ବତଦେହକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ।
Verse 18
भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥
ମୈତ୍ରେୟ ଋଷି କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର! ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଭଲ୍ଲ ବାଣରେ ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ସୁନ୍ଦର କୁଣ୍ଡଳ ଓ ଉଷ୍ଣୀଷରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଉରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତାଳବୃକ୍ଷ ପରି, ଭୁଜା ବଲୟ-କେୟୂରରେ ମନୋହର, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ମହାମୂଲ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣଜଟିତ ମୁକୁଟ-ଶିରସ୍ତ୍ରାଣ ଥିଲା। ଏହି ଆଭୂଷଣରେ ଆବୃତ ରଣଭୂମି ବୀରମନକୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରୁଥିଲା।
Verse 19
भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥
ମୈତ୍ରେୟ ଋଷି କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର! ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ଭଲ୍ଲ ବାଣରେ ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ସୁନ୍ଦର କୁଣ୍ଡଳ ଓ ଉଷ୍ଣୀଷରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଉରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତାଳବୃକ୍ଷ ପରି, ଭୁଜା ବଲୟ-କେୟୂରରେ ମନୋହର, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ମହାମୂଲ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣଜଟିତ ମୁକୁଟ-ଶିରସ୍ତ୍ରାଣ ଥିଲା। ଏହି ଆଭୂଷଣରେ ଆବୃତ ରଣଭୂମି ବୀରମନକୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରୁଥିଲା।
Verse 20
हतावशिष्टा इतरे रणाजिराद् रक्षोगणा: क्षत्रियवर्यसायकै: । प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवु- र्मृगेन्द्रविक्रीडितयूथपा इव ॥ २० ॥
ଯେଉଁ ଯକ୍ଷମାନେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ବଞ୍ଚି ଯାଇଥିଲେ, ମହାନ ଯୋଦ୍ଧା ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ବାଣରେ ସେମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ କଟି ଯାଇଥିଲା। ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ପରାସ୍ତ ହୋଇ ହାତୀମାନେ ଯେପରି ପଳାୟନ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ସେମାନେ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରୁ ପଳାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 21
अपश्यमान: स तदाततायिनं महामृधे कञ्चन मानवोत्तम: । पुरीं दिदृक्षन्नपि नाविशद्द्विषां न मायिनां वेद चिकीर्षितं जन: ॥ २१ ॥
ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେହି ମହାଯୁଦ୍ଧରେ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ସହିତ ଛିଡା ହୋଇନାହାନ୍ତି। ସେ ଅଳକାପୁରୀ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, କିନ୍ତୁ 'ମାୟାବୀ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ଯୋଜନା କେହି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ' ଭାବି ସେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 22
इति ब्रुवंश्चित्ररथ: स्वसारथिं यत्त: परेषां प्रतियोगशङ्कित: । शुश्राव शब्दं जलधेरिवेरितं नभस्वतो दिक्षु रजोऽन्वदृश्यत ॥ २२ ॥
ଏହି ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ନିଜ ସାରଥୀଙ୍କ ସହ କଥା ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ମାୟାବୀ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଜନ ପରି ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ ଏବଂ ଦେଖିଲେ ଯେ ଆକାଶରୁ ଚାରିଆଡୁ ଏକ ବିରାଟ ଧୂଳି ଝଡ଼ ମାଡି ଆସୁଛି।
Verse 23
क्षणेनाच्छादितं व्योम घनानीकेन सर्वत: । विस्फुरत्तडिता दिक्षु त्रासयत्स्तनयित्नुना ॥ २३ ॥
ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ସମଗ୍ର ଆକାଶ ଘନ ମେଘରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ବଜ୍ରପାତ ଶୁଣାଗଲା। ବିଜୁଳି ଚମକିବା ସହ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 24
ववृषू रुधिरौघासृक्पूयविण्मूत्रमेदस: । निपेतुर्गगनादस्य कबन्धान्यग्रतोऽनघ ॥ २४ ॥
ହେ ନିଷ୍ପାପ ବିଦୁର, ସେହି ବର୍ଷାରେ ରକ୍ତ, ପୂଜ, ମଳ, ମୂତ୍ର ଏବଂ ମଜ୍ଜା ପଡିବାକୁ ଲାଗିଲା, ଏବଂ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜଙ୍କ ସାମନାରେ ଆକାଶରୁ ମୁଣ୍ଡବିହୀନ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ପଡିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 25
तत: खेऽदृश्यत गिरिर्निपेतु: सर्वतोदिशम् । गदापरिघनिस्त्रिंशमुसला: साश्मवर्षिण: ॥ २५ ॥
ତାପରେ ଆକାଶରେ ଏକ ମହାପର୍ବତ ଦେଖାଗଲା; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଶିଳାବୃଷ୍ଟି ସହ ବାଣ, ଗଦା, ପରିଘ, ଖଡ଼୍ଗ, ମୁସଳ ଓ ବଡ଼ ପଥର ବର୍ଷିଲା।
Verse 26
अहयोऽशनिनि:श्वासा वमन्तोऽग्निं रुषाक्षिभि: । अभ्यधावन् गजा मत्ता: सिंहव्याघ्राश्च यूथश: ॥ २६ ॥
ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ କ୍ରୋଧିତ ଚକ୍ଷୁଯୁକ୍ତ ବଡ଼ ବଡ଼ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସେମାନେ ବିଜୁଳିପରି ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଅଗ୍ନି ଉଗଳି ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରାସ କରିବାକୁ ଧାଉଥିଲେ; ସହିତ ମତ୍ତ ହାତୀ, ସିଂହ ଓ ବାଘର ଦଳ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
Verse 27
समुद्र ऊर्मिभिर्भीम: प्लावयन् सर्वतो भुवम् । आससाद महाह्राद: कल्पान्त इव भीषण: ॥ २७ ॥
ତାପରେ ପ୍ରଳୟକାଳ ପରି ଭୟଙ୍କର, ଫେନିଳ ତରଙ୍ଗମୟ ଉଗ୍ର ସମୁଦ୍ର ମହାଗର୍ଜନ କରି ସମସ୍ତଦିଗରେ ଭୂମିକୁ ପ୍ଲାବିତ କରି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲା।
Verse 28
एवंविधान्यनेकानि त्रासनान्यमनस्विनाम् । ससृजुस्तिग्मगतय आसुर्या माययासुरा: ॥ २८ ॥
ଏଭଳି ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ, ତୀବ୍ରଗତି ଥିବା ସେଇ ଆସୁର ଯକ୍ଷମାନେ ନିଜ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଦ୍ଭୁତ ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା ସୃଷ୍ଟି କଲେ; କାରଣ ସେମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଘୋର।
Verse 29
ध्रुवे प्रयुक्तामसुरैस्तां मायामतिदुस्तराम् । निशम्य तस्य मुनय: शमाशंसन् समागता: ॥ २९ ॥
ଅସୁରମାନେ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁସ୍ତର ମାୟାରେ ଧ୍ରୁବ ମହାରାଜ ଆବୃତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ମହାମୁନିମାନେ ଶୁଣିବା ସହିତ, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଆସି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଉତ୍ସାହ ଦେଲେ।
Verse 30
मुनय ऊचु: औत्तानपाद भगवांस्तव शार्ङ्गधन्वा देव: क्षिणोत्ववनतार्तिहरो विपक्षान् । यन्नामधेयमभिधाय निशम्य चाद्धा लोकोऽञ्जसा तरति दुस्तरमङ्ग मृत्युम् ॥ ३० ॥
ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ! ଭକ୍ତଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତି ହରଣକାରୀ ଶାରଙ୍ଗଧନ୍ୱା ଭଗବାନ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରୁନ୍ତୁ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ପ୍ରଭୁ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ନାମଜପ ଓ ଶ୍ରବଣରେ ଲୋକେ ସହଜରେ ଦୁସ୍ତର ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ତରିଯାନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Dhruva attacks because his brother Uttama is killed by a Yakṣa during a Himalayan hunt, and Dhruva becomes overwhelmed by lamentation and anger. The narrative presents a realistic kṣatriya response to perceived injustice, while simultaneously setting up the Bhāgavata’s corrective theme: power and retaliation must be checked by devotion and saintly guidance so that duty does not degrade into adharma.
Yakṣas are a class of powerful beings often associated with wealth, guardianship, and in some contexts fierce or demoniac conduct. In this episode they function as formidable opponents skilled in mystic deception. Alakāpurī is their city in the Himalayan region, depicted as a stronghold populated by ghostly persons and followers linked with Lord Śiva’s sphere, emphasizing the atmosphere of occult power and illusion.
When direct combat fails, the Yakṣas project terrifying illusory phenomena: dust storms, thunderclouds, unnatural rainfall containing blood and impurities, falling body parts, hail and weapons from the sky, fire-breathing serpents, predatory beasts, and an ocean-like deluge resembling cosmic dissolution. The purpose is to destabilize Dhruva’s mind and frighten a less intelligent opponent, showing māyā as a weapon that targets perception and courage.
The sages’ counsel frames the decisive protection (rakṣā) not as mere martial superiority but as surrender to Bhagavān through nāma. They affirm that the Lord’s name is non-different from the Lord in potency, and that chanting and hearing can protect devotees even in life-threatening conditions. Theologically, this reinforces poṣaṇa—the Lord’s special care for His devotee—and redirects Dhruva’s crisis from anger-driven action to bhakti-centered refuge.
Śārṅgadhanvā is a name of Lord Viṣṇu, “He who holds the Śārṅga bow.” The sages invoke Him because Dhruva is facing both physical assault and illusionary threats; Viṣṇu is celebrated as the reliever of devotee distress and the ultimate protector. The epithet also resonates with the battlefield context—divine sovereignty over all weapons and all forms of fear.