Adhyaya 1
Genealogies of Svāyambhuva Manu, the Appearance of Yajña, and Atri’s Sons (Brahmā–Viṣṇu–Śiva Expansions)
ମୈତ୍ରେୟ ଵିଦୁରଙ୍କୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ପୂର୍ବ କଥାରୁ ଆଗକୁ ନେଇ ବଂଶବିସ୍ତାରର ସ୍ପଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମନୁଙ୍କ କନ୍ୟା—ଆକୂତି, ଦେବହୂତି ଓ ପ୍ରସୂତି—ପ୍ରଜାପତି ବଂଶରେ ବିବାହିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ସାମାଜିକ-ଦୈବିକ ଜାଲ ଗଢ଼ନ୍ତି। ଆକୂତି ଓ ରୁଚିଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ (ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞେଶ ଅବତାର) ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଜନ୍ମନେଇ; ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଯଜ୍ଞ ଇନ୍ଦ୍ର ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ତୁଷିତ ଭାବେ ପରିଚିତ। ପରେ କର୍ଦମଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସନ୍ତତି ଓ ଦେବକୁଲ୍ୟା ପରି ପବିତ୍ର ଧାରାମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଵିଦୁରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ତପସ୍ୟାରୁ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବ ଏକାସାଥି ପ୍ରକଟ ହୋଇ ନିଜ ଏକତ୍ୱ କହି ସୋମ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଓ ଦୁର୍ବାସା ରୂପେ ଅଂଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ବସିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ ଆଦି ଋଷିବଂଶ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଦକ୍ଷ-ପ୍ରସୂତି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସତୀଙ୍କ ବିବାହ ଓ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶିବ-ଅପମାନ ଦେଖାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥାକୁ ସେତୁ ହୋଇଥାଏ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच मनोस्तु शतरूपायां तिस्र: कन्याश्च जज्ञिरे । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुता: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶତରୂପାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ତିନି କନ୍ୟା ଜନ୍ମାଇଲେ; ସେମାନେ ଆକୂତି, ଦେବହୂତି ଓ ପ୍ରସୂତି ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 2
आकूतिं रुचये प्रादादपि भ्रातृमतीं नृप: । पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदित: ॥ २ ॥
ରାଜା ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, ପତ୍ନୀ ଶତରୂପାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ଭାଇମାନେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ରିକାଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଆକୂତିଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପତି ରୁଚିଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଶର୍ତ୍ତ ଥିଲା—ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ମନୁଙ୍କୁ ପୁତ୍ରରୂପେ ଫେରାଇ ଦିଆଯିବ।
Verse 3
प्रजापति: स भगवान् रुचिस्तस्यामजीजनत् । मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना ॥ ३ ॥
ସେ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରଜାପତି ରୁଚି, ବ୍ରାହ୍ମଣତେଜରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ପରମ ସମାଧିଦ୍ୱାରା ଆକୂତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏକ ପୁତ୍ର ଓ ଏକ କନ୍ୟା—ଏମିତି ଯୁଗଳ—ଜନ୍ମାଇଲେ।
Verse 4
यस्तयो: पुरुष: साक्षाद्विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् । या स्त्री सा दक्षिणा भूतेरंशभूतानपायिनी ॥ ४ ॥
ଆକୂତିଙ୍କ ଦୁଇ ସନ୍ତାନମଧ୍ୟରୁ ପୁତ୍ରଟି ସାକ୍ଷାତ୍ ବିଷ୍ଣୁ—ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ; କନ୍ୟାଟି ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଂଶରୂପ ‘ଦକ୍ଷିଣା’, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସହଚରୀ।
Verse 5
आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्या: पुत्रं विततरोचिषम् । स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम् ॥ ५ ॥
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ କନ୍ୟାର ପୁତ୍ର, ତେଜସ୍ୱୀ ଯଜ୍ଞଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ଆଣିଲେ; ଜାମାତା ରୁଚି ଦକ୍ଷିଣାଙ୍କୁ ନିଜ ପାଖରେ ରଖିଲେ।
Verse 6
तां कामयानां भगवानुवाह यजुषां पति: । तुष्टायां तोषमापन्नोऽजनयद् द्वादशात्मजान् ॥ ६ ॥
ଯଜୁଷ୍ କର୍ମର ଅଧିପତି ଭଗବାନ୍ ଯଜ୍ଞ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ସେହି ଦକ୍ଷିଣାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ; ସେ ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ପରେ ଭଗବାନ୍ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବାରୋଟି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ।
Verse 7
तोष: प्रतोष: सन्तोषो भद्र: शान्तिरिडस्पति: । इध्म: कविर्विभु: स्वह्न: सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥ ७ ॥
ଯଜ୍ଞ ଓ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍କ ବାରୋଟି ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମ—ତୋଷ, ପ୍ରତୋଷ, ସନ୍ତୋଷ, ଭଦ୍ର, ଶାନ୍ତି, ଇଡସ୍ପତି, ଇଧ୍ମ, କବି, ବିଭୁ, ସ୍ୱହ୍ନ, ସୁଦେବ ଓ ରୋଚନ।
Verse 8
तुषिता नाम ते देवा आसन्स्वायम्भुवान्तरे । मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञ: सुरगणेश्वर: ॥ ८ ॥
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ ‘ତୁଷିତ’ ନାମକ ଦେବଗଣ ହେଲେ। ମରୀଚି ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଦେବଗଣାଧିପତି—ଇନ୍ଦ୍ର—ହେଲେ।
Verse 9
प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ । तत्पुत्रपौत्रनप्तृणामनुवृत्तं तदन्तरम् ॥ ९ ॥
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ରାଜା ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର-ପ୍ରପୌତ୍ରଙ୍କ ବଂଶ ସେଇ ସମୟରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହେଲା।
Verse 10
देवहूतिमदात्तात कर्दमायात्मजां मनु: । तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम ॥ १० ॥
ହେ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଦେବହୂତିଙ୍କୁ କର୍ଦମ ମୁନିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ ବିଷୟ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଛ।
Verse 11
दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान्मनु: । प्रायच्छद्यत्कृत: सर्गस्त्रिलोक्यां विततो महान् ॥ ११ ॥
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ପ୍ରସୂତିଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ଦକ୍ଷଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତାର ହେଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ବଂଶ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା।
Verse 12
या: कर्दमसुता: प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नय: । तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ १२ ॥
ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଥିବା କର୍ଦମ ମୁନିଙ୍କ ନଅ କନ୍ୟା ନଅ ଜଣ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଏବେ ସେହି ନଅ କନ୍ୟାଙ୍କ ସନ୍ତାନ-ପରମ୍ପରାକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 13
पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा । कश्यपं पूर्णिमानं च ययोरापूरितं जगत् ॥ १३ ॥
କର୍ଦମ ମୁନିଙ୍କ କନ୍ୟା କଳା, ମରୀଚିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହୋଇ, ଦୁଇ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—କଶ୍ୟପ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା। ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ସର୍ବତ୍ର ପୂରିତ ହେଲା।
Verse 14
पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप । देवकुल्यां हरे: पादशौचाद्याभूत्सरिद्दिव: ॥ १४ ॥
ହେ ବିଦୁର, କଶ୍ୟପ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା—ଏହି ଦୁଇ ପୁତ୍ରମଧ୍ୟରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବିରଜ, ବିଶ୍ୱଗ ଓ ଦେବକୁଲ୍ୟା ନାମରେ ତିନି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦେବକୁଲ୍ୟା ହେଉଛି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ପ୍ରକ୍ଷାଳନର ପବିତ୍ର ଜଳ, ଯାହା ପରେ ଦେବଲୋକର ଗଙ୍ଗା ହେଲା।
Verse 15
अत्रे: पत्न्यनसूया त्रीञ्जज्ञे सुयशस: सुतान् । दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ॥ १५ ॥
ଅତ୍ରି ମୁନିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅନସୂୟା ତିନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯଶସ୍ବୀ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ସୋମ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଓ ଦୁର୍ବାସା। ସେମାନେ କ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ଅଂଶରୂପ; ସୋମ ବ୍ରହ୍ମାଂଶ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ବିଷ୍ଣ୍ୱଂଶ, ଦୁର୍ବାସା ଶିବାଂଶ।
Verse 16
विदुर उवाच अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठा: स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । किञ्चिच्चिकीर्षवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो ॥ १६ ॥
ବିଦୁର କହିଲେ: ହେ ଗୁରୁଦେବ, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟର କାରଣ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ—ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ରି ମୁନିଙ୍କ ପତ୍ନୀରୁ ସନ୍ତାନରୂପେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ? ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 17
मैत्रेय उवाच ब्रह्मणा चोदित: सृष्टावत्रिर्ब्रह्मविदां वर: । सह पत्न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थित: ॥ १७ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ସୃଷ୍ଟିବିସ୍ତାର ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଦେବ ଆଦେଶ ଦେଲେ, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅତ୍ରି ମୁନି ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ପତ୍ନୀସହ ଋକ୍ଷ ନାମକ ପର୍ବତର ଉପତ୍ୟକାକୁ ଯାଇ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ।
Verse 18
तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने । वार्भि: स्रवद्भिरुद्घुष्टेनिर्विन्ध्याया: समन्तत: ॥ १८ ॥
ସେହି ପର୍ବତ-ଉପତ୍ୟକାର କାନନରେ ପଲାଶ ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛ ଓ ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷମାନେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା ନାମକ ନଦୀ ବହୁଥିଲା, ଏବଂ ଝରଣାରୁ ଝରୁଥିବା ଜଳର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତଦିଗରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା। ସେ ଦମ୍ପତି ସେହି ରମ୍ୟ ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 19
प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनि: । अतिष्ठदेकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजन: ॥ १९ ॥
ସେଠାରେ ମହର୍ଷି ଅତ୍ରି ପ୍ରାଣାୟାମରେ ମନକୁ ସଂଯମ କରି ଆସକ୍ତି ନିରୋଧ କଲେ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ ହୋଇ କେବଳ ବାୟୁକୁ ଆହାର କରି, ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଶତବର୍ଷ ତପ କଲେ।
Verse 20
शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वर: । प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २० ॥
ସେ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୁଁ ଯେ ଜଗଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି, ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୋତେ ନିଜ ସମାନ ଏକ ପୁତ୍ର ଦିଅନ୍ତୁ।”
Verse 21
तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना । निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्न: समीक्ष्य प्रभवस्त्रय: ॥ २१ ॥
ଅତ୍ରି ମୁନି ଏହି ଘୋର ତପରେ ଲଗ୍ନ ଥିବାବେଳେ, ପ୍ରାଣାୟାମ-ଇନ୍ଧନରେ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ନିର୍ଗତ ହେଲା; ତାହାକୁ ତ୍ରିଭୁବନର ତିନି ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ଦେଖିଲେ।
Verse 22
अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगै: । वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययु: ॥ २२ ॥
ସେତେବେଳେ ସେ ତିନି ଦେବତା ଅପ୍ସରା, ମୁନି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ନାଗ ଆଦି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କ ସହ, ତପରେ ଖ୍ୟାତ ହୋଇଥିବା ସେ ମହର୍ଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
Verse 23
तत्प्रादुर्भावसंयोगविद्योतितमना मुनि: । उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददर्श विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
ସେମାନେ ଏକାସାଥି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେବାରୁ ମୁନିଙ୍କ ମନ ଆନନ୍ଦରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା। ସେ ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, କଷ୍ଟ ସହି ମଧ୍ୟ, ଏକ ପାଦରେ ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
Verse 24
प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपतस्थेऽर्हणाञ्जलि: । वृषहंससुपर्णस्थान् स्वै: स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान् ॥ २४ ॥
ତାପରେ ମୁନି ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ଅର୍ହଣାଞ୍ଜଳି ଧରି, ବୃଷଭ, ହଂସ ଓ ଗରୁଡ଼ବାହନରେ ଆସୀନ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ।
Verse 25
कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान् । तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी ॥ २५ ॥
ତାଙ୍କର କୃପାଦୃଷ୍ଟି ଓ ହସମୁଖ ଦେଖି ଅତ୍ରି ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଚକ୍ଷୁ ଝଲସି ଯାଉଥିବାରୁ କିଛିକ୍ଷଣ ଆଖି ବନ୍ଦ କଲେ।
Verse 26
चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥
ଚିତ୍ତ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଝୁକିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କରି, ହାତ ଯୋଡ଼ି, ମଧୁର ବାଣୀରେ ସର୍ବଲୋକଗରୀୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 27
चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥
ଅତ୍ରି କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗିରୀଶ! ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ଲୟ ପାଇଁ ମାୟାଗୁଣରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଆପଣମାନେ ତିନି ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି; କହନ୍ତୁ, ମୋ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଆପଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାକୁ ଡାକିଛି?
Verse 28
एको मयेह भगवान्विविधप्रधानै- श्चित्तीकृत: प्रजननाय कथं नु यूयम् । अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद् ब्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥ २८ ॥
ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ କେବଳ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନଙ୍କୁ ମନେ ଧାରଣ କରିଥିଲି; ସେ ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମନରୁ ମଧ୍ୟ ଦୂର। ତଥାପି ଆପଣମାନେ ତିନିଜଣ କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଲେ? କୃପାକରି କହି ମୋର ଏହି ବଡ଼ ବିସ୍ମୟ ଦୂର କରନ୍ତୁ।
Verse 29
मैत्रेय उवाच इति तस्य वच: श्रुत्वा त्रयस्ते विबुधर्षभा: । प्रत्याहु: श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तमृषिं प्रभो ॥ २९ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଅତ୍ରି ମୁନିଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ସେଇ ତିନି ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହସି, ମୃଦୁ ମଧୁର ବାଣୀରେ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 30
देवा ऊचु: यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा । सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम् ॥ ३० ॥
ଦେବମାନେ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତୁମ ସତ୍ସଙ୍କଳ୍ପ ସିଦ୍ଧ; ତୁମେ ଯେପରି ନିଶ୍ଚୟ କରିଛ, ସେପରି ହେବ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଯାହାଙ୍କୁ ତୁମେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲ, ଆମେ ସେଇ ଏକ ସ୍ୱରୂପ; ତେଣୁ ଆମେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛୁ।
Verse 31
अथास्मदंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्रुता: । भवितारोऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यश: ॥ ३१ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ! ଆମ ଅଂଶରୂପ ତୁମ ପୁତ୍ରମାନେ ଲୋକବିଖ୍ୟାତ ହେବେ। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ସେମାନେ ସାରା ଜଗତରେ ତୁମ ଯଶ ପ୍ରସାର କରିବେ।
Verse 32
एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मु: सुरेश्वरा: । सभाजितास्तयो: सम्यग्दम्पत्योर्मिषतोस्तत: ॥ ३२ ॥
ଏଭଳି ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦେଇ, ଦମ୍ପତି ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେଇ ତିନି ସୁରେଶ୍ୱର (ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର) ସେଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ଦମ୍ପତି ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ।
Verse 33
सोमोऽभूद्ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् । दुर्वासा: शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरस: प्रजा: ॥ ३३ ॥
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ) ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଯୋଗବିଦ୍ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଦୁର୍ବାସା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏବେ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 34
श्रद्धा त्वङ्गिरस: पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यका: । सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्यनुमतिस्तथा ॥ ३४ ॥
ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଚାରି କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ସିନୀବାଳୀ, କୁହୂ, ରାକା ଓ ଚତୁର୍ଥୀ ଅନୁମତି।
Verse 35
तत्पुत्रावपरावास्तां ख्यातौ स्वारोचिषेऽन्तरे । उतथ्यो भगवान्साक्षाद् ब्रह्मिष्ठश्च बृहस्पति: ॥ ३५ ॥
ସେଇ ଚାରି କନ୍ୟା ବ୍ୟତୀତ ତାଙ୍କର ଆଉ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଉତଥ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ବୃହସ୍ପତି।
Verse 36
पुलस्त्योऽजनयत्पत्न्यामगस्त्यं च हविर्भुवि । सोऽन्यजन्मनि दह्राग्निर्विश्रवाश्च महातपा: ॥ ३६ ॥
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହବିର୍ଭୂଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ସେ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଦହ୍ରାଗ୍ନି ହେଲେ। ତାହାଛଡ଼ା ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଉ ଜଣେ ମହାତପା ପୁତ୍ର—ବିଶ୍ରବା—ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 37
तस्य यक्षपतिर्देव: कुबेरस्त्विडविडासुत: । रावण: कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषण: ॥ ३७ ॥
ବିଶ୍ରବାଙ୍କର ଦୁଇ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ। ଇଡ଼ବିଡ଼ାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଯକ୍ଷପତି ଦେବ କୁବେର ଜନ୍ମିଲେ; ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଭୀଷଣ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 38
पुलहस्य गतिर्भार्या त्रीनसूत सती सुतान् । कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते ॥ ३८ ॥
ପୁଲହ ଋଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗତି ତିନି ସତ୍ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—କର୍ମଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବରୀୟାନ ଓ ସହିଷ୍ଣୁ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାମତି ମହର୍ଷି ଥିଲେ।
Verse 39
क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत । ऋषीन्षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ॥ ३९ ॥
କ୍ରତୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ କ୍ରିୟା ‘ବାଲଖିଲ୍ୟ’ ନାମର ଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର ମହର୍ଷିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।
Verse 40
ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप । चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मर्षयोऽमला: ॥ ४० ॥
ହେ ପରନ୍ତପ! ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଊର୍ଜା (ଅରୁନ୍ଧତୀ) ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ରକେତୁ-ପ୍ରମୁଖ ସାତ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 41
चित्रकेतु: सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च । उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान्शक्त्यादयोऽपरे ॥ ४१ ॥
ସେହି ସାତ ଋଷିଙ୍କ ନାମ—ଚିତ୍ରକେତୁ, ସୁରୋଚି, ବିରଜା, ମିତ୍ର, ଉଲ୍ବଣ, ବସୁଭୃଦ୍ୟାନ ଓ ଦ୍ୟୁମାନ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସମର୍ଥ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 42
चित्तिस्त्वथर्वण: पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् । दध्यञ्चमश्वशिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे ॥ ४२ ॥
ଅଥର୍ବ ଋଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଚିତ୍ତି ଧୃତବ୍ରତ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ପାଇଲେ; ସେ ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ (ଅଶ୍ୱଶିରା) ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବେ ମୋଠାରୁ ଭୃଗୁବଂଶ ଶୁଣ।
Verse 43
भृगु: ख्यात्यां महाभाग: पत्न्यां पुत्रानजीजनत् । धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम् ॥ ४३ ॥
ମହାଭାଗ ଭୃଗୁ ଖ୍ୟାତି ନାମକ ପତ୍ନୀଠାରେ ଧାତା ଓ ବିଧାତା ନାମର ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପରମଭକ୍ତିମୟୀ ‘ଶ୍ରୀ’ ନାମର ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 44
आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस्तयोरदात् । ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्ड: प्राण एव च ॥ ४४ ॥
ଋଷି ମେରୁଙ୍କର ଆୟତି ଓ ନିୟତି ନାମରେ ଦୁଇ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଧାତା ଓ ବିଧାତାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। ତାହାରୁ ମୃକଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରାଣ ନାମରେ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 45
मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद्वेदशिरा मुनि: । कविश्च भार्गवो यस्य भगवानुशना सुत: ॥ ४५ ॥
ମୃକଣ୍ଡରୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରାଣରୁ ବେଦଶିରା ମୁନି। ବେଦଶିରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭଗବାନ ଉଶନା (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ‘କବି’ ଓ ଭାର୍ଗବ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 46
त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ शृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥
ହେ କ୍ଷତ୍ତା (ବିଦୁର), ଏହି ମୁନିମାନେ ନିଜ ନିଜ ସୃଷ୍ଟି-ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧି କଲେ। କର୍ଦମଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ-ପରମ୍ପରା ଏଭଳି ତୁମକୁ କୁହାଗଲା।
Verse 47
त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ शृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥
ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି ବଂଶବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ପାପ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନଶିଯାଏ। ମନୁଙ୍କ କନ୍ୟା ପ୍ରସୂତିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 48
तस्यां ससर्ज दुहितृ: षोडशामललोचना: । त्रयोदशादाद्धर्माय तथैकामग्नये विभु: ॥ ४८ ॥
ପ୍ରସୂତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଦକ୍ଷ ତାମ୍ରପଦ୍ମ-ନୟନା ଷୋଳଟି ଅତି ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା ଜନ୍ମାଇଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତେରଜଣଙ୍କୁ ଧର୍ମଙ୍କୁ ଏବଂ ଗୋଟିଏ କନ୍ୟାକୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବିବାହରେ ଦେଲେ।
Verse 49
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇ କନ୍ୟାମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏକୁ ପିତୃଲୋକକୁ ଦାନ କରାଗଲା; ସେ ସେଠାରେ ସୌହାର୍ଦ୍ୟରେ ବସେ। ଅନ୍ୟଟିକୁ ଭବଚ୍ଛିଦ୍, ପାପବନ୍ଧନ-ହର ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଗଲା। ଧର୍ମଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦକ୍ଷଙ୍କ ତେର କନ୍ୟା—ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମୈତ୍ରୀ, ଦୟା, ଶାନ୍ତି, ତୁଷ୍ଟି, ପୁଷ୍ଟି, କ୍ରିୟା, ଉନ୍ନତି, ବୁଦ୍ଧି, ମେଧା, ତିତିକ୍ଷା, ହ୍ରୀ, ମୂର୍ତ୍ତି।
Verse 50
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
ଶ୍ରଦ୍ଧାରୁ ଶୁଭ, ମୈତ୍ରୀରୁ ପ୍ରସାଦ, ଦୟାରୁ ଅଭୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏଭଳି ଧର୍ମପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଗୁଣସ୍ୱରୂପ ପୁତ୍ରମାନେ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 51
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
ଶାନ୍ତିରୁ ସୁଖ, ତୁଷ୍ଟିରୁ ମୁଦ, ପୁଷ୍ଟିରୁ ସ୍ମୟ; କ୍ରିୟାରୁ ଯୋଗ, ଉନ୍ନତିରୁ ଦର୍ପ, ବୁଦ୍ଧିରୁ ଅର୍ଥ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନେ ଧର୍ମମାର୍ଗକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ।
Verse 52
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
ମେଧାରୁ ସ୍ମୃତି, ତିତିକ୍ଷାରୁ କ୍ଷେମ, ହ୍ରୀରୁ ପ୍ରଶ୍ରୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସମସ୍ତ ସଦ୍ଗୁଣର ନିଧି ମୂର୍ତ୍ତି ସାକ୍ଷାତ୍ ପରମଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀ ନର-ନାରାୟଣ ଋଷିଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 53
ययोर्जन्मन्यदो विश्वमभ्यनन्दत्सुनिर्वृतम् । मनांसि ककुभो वाता: प्रसेदु: सरितोऽद्रय: ॥ ५३ ॥
ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ସମୟରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲା। ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା; ସମସ୍ତ ଦିଗ, ପବନ, ନଦୀ ଓ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ସୁଖଦ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 54
दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥
ଦିବ୍ୟଲୋକରେ ତୂର୍ୟବାଦ୍ୟ ନିନାଦିତ ହେଲା, ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା। ତୁଷ୍ଟ ମୁନିମାନେ ବେଦସ୍ତୁତି କଲେ, ଗନ୍ଧର୍ବ-କିନ୍ନରମାନେ ଗାନ କଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ—ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବେ ସର୍ବତ୍ର ପରମ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।
Verse 55
दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥
ସେହି ସମୟରେ ଦିବ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ ଏବଂ ପରମ ମଙ୍ଗଳ ବ୍ୟାପିଲା। ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ନିଜ-ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୁତି ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ।
Verse 56
देवा ऊचु: यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं खे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय । एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाद्य प्रादुश्चकार पुरुषाय नम: परस्मै ॥ ५६ ॥
ଦେବମାନେ କହିଲେ—ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆମର ନମସ୍କାର। ଯିଏ ନିଜ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ରଚି, ଆକାଶରେ ବାୟୁ ଓ ମେଘ ଯେପରି ଅବସ୍ଥିତ, ସେପରି ଏହାକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି। ସେଇ ଭଗବାନ ଆଜି ଧର୍ମଙ୍କ ଗୃହରେ ଋଷିମୂର୍ତ୍ତି ନର-ନାରାୟଣ ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 57
सोऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान् सत्त्वेन न: सुरगणाननुमेयतत्त्व: । दृश्याददभ्रकरुणेन विलोकनेन यच्छ्रीनिकेतममलं क्षिपतारविन्दम् ॥ ५७ ॥
ଯାହାଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରମାଣିତ ବେଦସାହିତ୍ୟରେ ଜଣାଯାଏ, ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ସୃଷ୍ଟିର ବିପଦ-ବିକ୍ଷୋଭକୁ ଶମନ କରି ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି। ସେ ଅପାର କରୁଣାମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆମ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁନ୍ତୁ; ତାଙ୍କ କୃପାଦୃଷ୍ଟି ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନିବାସ ନିର୍ମଳ ପଦ୍ମର ସୌନ୍ଦର୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
Verse 58
एवं सुरगणैस्तात भगवन्तावभिष्टुतौ । लब्धावलोकैर्ययतुरर्चितौ गन्धमादनम् ॥ ५८ ॥
ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ହେ ବିଦୁର, ଏଭଳି ଦେବଗଣ ପ୍ରାର୍ଥନା-ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ନର-ନାରାୟଣ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ଭଗବାନ କୃପାଦୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅର୍ଚିତ ହୋଇ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 59
ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहागतौ । भारव्ययाय च भुव: कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ ५९ ॥
ଏହି ଦୁଇଜଣ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ଅଂଶାବତାର; ପୃଥିବୀର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଯଦୁବଂଶରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ କୁରୁବଂଶରେ ଅର୍ଜୁନ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 60
स्वाहाभिमानिनश्चाग्नेरात्मजांस्त्रीनजीजनत् । पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम् ॥ ६० ॥
ସ୍ୱାହାର ଅଭିମାନୀ ଅଗ୍ନିଦେବ ନିଜ ପତ୍ନୀ ସ୍ୱାହାରୁ ପାବକ, ପବମାନ ଓ ଶୁଚି ନାମକ ତିନି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ସେମାନେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ଅର୍ପିତ ହବି ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
Verse 61
तेभ्योऽग्नय: समभवन्चत्वारिंशच्च पञ्च च । त एवैकोनपञ्चाशत्साकं पितृपितामहै: ॥ ६१ ॥
ସେମାନଙ୍କ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ନେଇ ଆଉ ପଞ୍ଚଚାଳିଶ ଅଗ୍ନିଦେବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ପିତା ଓ ପିତାମହ ସହିତ ମୋଟ ଅଗ୍ନିଦେବ ଉଣଞ୍ଚାଶ।
Verse 62
वैतानिके कर्मणि यन्नामभिर्ब्रह्मवादिभि: । आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्तेऽग्नयस्तु ते ॥ ६२ ॥
ବୈତାନିକ ବେଦିକ କର୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁ ନାମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଗ୍ନେୟ ଇଷ୍ଟି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ସେଇ ଅଗ୍ନିଦେବମାନେ।
Verse 63
अग्निष्वात्ता बर्हिषद: सौम्या: पितर आज्यपा: । साग्नयोऽनग्नयस्तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा ॥ ६३ ॥
ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ବର୍ହିଷଦ, ସୌମ୍ୟ ଓ ଆଜ୍ୟପ—ଏମାନେ ପିତୃଗଣ। ସେମାନେ ସାଗ୍ନିକ କିମ୍ବା ନିରଗ୍ନିକ। ସେମାନଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ସ୍ୱଧା।
Verse 64
तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा । उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे ॥ ६४ ॥
ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ସ୍ୱଧା ବୟୁନା ଓ ଧାରିଣୀ ନାମରେ ଦୁଇ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଉଭୟେ ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
Verse 65
भवस्य पत्नी तु सती भवं देवमनुव्रता । आत्मन: सदृशं पुत्रं न लेभे गुणशीलत: ॥ ६५ ॥
ଷୋଳମ କନ୍ୟା ସତୀ; ସେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଏବଂ ପତିସେବାରେ ଅନୁବ୍ରତା ଥିଲେ। ତଥାପି ଗୁଣ-ଶୀଳରେ ନିଜ ସଦୃଶ ପୁତ୍ର ସେ ପାଇଲେ ନାହିଁ।
Verse 66
पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा । अप्रौढैवात्मनात्मानमजहाद्योगसंयुता ॥ ६६ ॥
ନିଜ ପିତା ଦକ୍ଷ ନିର୍ଦୋଷ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବାରୁ, ସତୀ ପକ୍ୱବୟସ ପୂର୍ବରୁ ଯୋଗଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Frequently Asked Questions
Yajña is directly identified as an avatāra of the Supreme Lord and specifically linked to Viṣṇu because yajña (sacrifice) is meant for Viṣṇu as the ultimate enjoyer and inner ruler of ritual. His role as Indra in Svāyambhuva Manu’s time shows that even the demigods’ administration is empowered through the Lord’s sacrificial principle.
The text presents them as the same Supreme reality approached through governance-functions of creation, maintenance, and dissolution, correlated with the guṇas. Atri meditated on the Supreme Lord for a son like Him; the three deities respond by affirming unity of the object of meditation while granting sons as partial manifestations of their potencies—Soma, Dattātreya, and Durvāsā.
Devakulyā is described as the water that washed the Lord’s lotus feet and later becomes the heavenly Gaṅgā. The point is theological: sacred geography is not accidental but arises from contact with the divine, and the Bhāgavatam embeds cosmology (rivers, realms) within devotional causality.
Nara-Nārāyaṇa Ṛṣi are identified as the Supreme Lord appearing in Dharma’s household through Mūrti. Their advent signals that dharma and tapas are ultimately fulfilled by the Lord’s descent, and it provides a template for ideal ascetic kingship and devotion; the text also links them typologically to Kṛṣṇa and Arjuna.
By noting Satī as Dakṣa’s daughter and Śiva’s wife, and explicitly stating Dakṣa’s habitual rebuking of faultless Śiva, the chapter plants the moral cause of the impending rupture. Satī’s inability to produce a child and her eventual self-abandonment are presented as consequences of Dakṣa’s offense, preparing the reader for the larger sacrificial controversy that follows.