Adhyaya 8
Lakṣmī’s Emergence, Dhanvantari, and the Advent of Mohinī-mūrti
ଭଗବାନ ଶିବ ପୂର୍ବରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହାଲାହଲ ବିଷକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରିଦେବା ପରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ପୁନର୍ବାର ନୂତନ ଉତ୍ସାହରେ ସମୁଦ୍ର-ମନ୍ଥନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାପରେ କ୍ରମେ ଯଜ୍ଞଘୃତ ପାଇଁ ସୁରଭି, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା, ଐରାବତ ଓ ଦିଗ୍ଗଜ, କୌସ୍ତୁଭ-ପଦ୍ମରାଗାଦି ଦିବ୍ୟ ରତ୍ନ, ପାରିଜାତ ପୁଷ୍ପ ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ପରେ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ (ରମା) ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ନଦୀ, ପୃଥିବୀ, ଗାଈ, ଋତୁ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହାଭିଷେକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବ-ଅସୁରାଦିଙ୍କୁ ଦେଖି ବୁଝିଲେ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ କେହି ନାହିଁ; ତେଣୁ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ବରି ମାଳା ପିନ୍ଧାଇଲେ। ତାଙ୍କ କଟାକ୍ଷରେ ଦେବମାନେ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲେ, ଅସୁରମାନେ ନିରାଶ ହେଲେ। ପରେ ବାରୁଣୀ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଦାନବମାନେ ତାକୁ ନେଲେ। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଅମୃତ-କୁମ୍ଭ ସହ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଅସୁରମାନେ ତାହା ଛିନିନେଲେ; ଦେବମାନେ ହରିଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଦାନବମାନେକୁ ମୋହିତ କରିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ; ସେମାନେ ଅମୃତକୁ ନେଇ କଳହ କରିଲେ—ଏହିଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୋହିନୀ-ମୂର୍ତ୍ତି ଲୀଳାର ପ୍ରସ୍ତାବ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पीते गरे वृषाङ्केण प्रीतास्तेऽमरदानवा: । ममन्थुस्तरसा सिन्धुं हविर्धानी ततोऽभवत् ॥ १ ॥
ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଶିବ ଵିଷ ପିଇଦେବା ପରେ ଦେବ ଓ ଦାନବ ଉଭୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅଧିକ ବେଗରେ ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନ କଲେ; ତାହାରୁ ସୁରଭି ନାମକ ଗାଈ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 2
तामग्निहोत्रीमृषयो जगृहुर्ब्रह्मवादिन: । यज्ञस्य देवयानस्य मेध्याय हविषे नृप ॥ २ ॥
ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ! ବେଦୀୟ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ପାରଙ୍ଗତ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଆହୁତି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଶୁଦ୍ଧ ଘୃତ ଲାଗି ସେହି ସୁରଭି ଗାଈକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏହାଦ୍ୱାରା ଦେବୟାନ ମାର୍ଗେ ଉଚ୍ଚଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉନ୍ନତି ହୁଏ।
Verse 3
तत उच्चै:श्रवा नाम हयोऽभूच्चन्द्रपाण्डुर: । तस्मिन्बलि: स्पृहां चक्रे नेन्द्र ईश्वरशिक्षया ॥ ३ ॥
ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଧବଳ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ନାମକ ଘୋଡ଼ା ପ୍ରକଟ ହେଲା। ତାହାକୁ ପାଇବାକୁ ବଳି ମହାରାଜ ଇଚ୍ଛା କଲେ; କିନ୍ତୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବିରୋଧ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 4
तत ऐरावतो नाम वारणेन्द्रो विनिर्गत: । दन्तैश्चतुर्भि: श्वेताद्रेर्हरन्भगवतो महिम् ॥ ४ ॥
ତାପରେ ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନରୁ ଐରାବତ ନାମକ ଗଜରାଜ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ଏବଂ ଚାରି ଦନ୍ତରେ କୈଲାସ ପର୍ବତ—ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଧାମ—ର ମହିମାକୁ ମଧ୍ୟ ଯେନ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କଲେ।
Verse 5
ऐरावणादयस्त्वष्टौ दिग् गजा अभवंस्तत: । अभ्रमुप्रभृतयोऽष्टौ च करिण्यस्त्वभवन्नृप ॥ ५ ॥
ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ଐରାବଣ ଆଦି ଆଠ ଦିଗ୍ଗଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଗମନ କରିପାରନ୍ତି। ଏହାସହ ଅଭ୍ରମୁ ଆଦି ଆଠ କରିଣୀ (ହାତିଣୀ) ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 6
कौस्तुभाख्यमभूद् रत्नं पद्मरागो महोदधे: । तस्मिन् मणौ स्पृहां चक्रे वक्षोऽलङ्करणे हरि: । ततोऽभवत् पारिजात: सुरलोकविभूषणम् । पूरयत्यर्थिनो योऽर्थै: शश्वद् भुवि यथा भवान् ॥ ६ ॥
ତାପରେ ମହୋଦଧିରୁ କୌସ୍ତୁଭମଣି ଓ ପଦ୍ମରାଗମଣି ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରତ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ନିଜ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଅଲଙ୍କୃତ କରିବା ପାଇଁ ଭଗବାନ ହରି ସେମାନଙ୍କୁ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ପରେ ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ପ୍ରକଟ ହେଲା—ସୁରଲୋକର ଭୂଷଣ। ହେ ରାଜନ୍, ଯେପରି ଆପଣ ପୃଥିବୀରେ ଅର୍ଥୀମାନଙ୍କ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ପାରିଜାତ ସଦା ସମସ୍ତଙ୍କ କାମନା ପୂରଣ କରେ।
Verse 7
ततश्चाप्सरसो जाता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । रमण्य: स्वर्गिणां वल्गुगतिलीलावलोकनै: ॥ ७ ॥
ତାପରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର ଓ କଣ୍ଠହାରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲେ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ମନୋହର ମନ୍ଦ ଗତି ଓ ଲୀଳାମୟ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀଙ୍କ ମନକୁ ମୋହିତ କରୁଥିଲା।
Verse 8
ततश्चाविरभूत् साक्षाच्छ्री रमा भगवत्परा । रञ्जयन्ती दिश: कान्त्या विद्युत् सौदामनी यथा ॥ ८ ॥
ତାପରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶ୍ରୀରମା ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭଗବାନଙ୍କ ପରାୟଣ। ତାଙ୍କ କାନ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ରଞ୍ଜିତ ହେଲା; ସେ ଯେନ ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲେ।
Verse 9
तस्यां चक्रु: स्पृहां सर्वे ससुरासुरमानवा: । रूपौदार्यवयोवर्णमहिमाक्षिप्तचेतस: ॥ ९ ॥
ତାହାର ରୂପ, ଔଦାର୍ୟ, ଯୌବନ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମହିମାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ମୂଳ ସ୍ରୋତ ଥିଲେ।
Verse 10
तस्या आसनमानिन्ये महेन्द्रो महदद्भुतम् । मूर्तिमत्य: सरिच्छ्रेष्ठा हेमकुम्भैर्जलं शुचि ॥ १० ॥
ସ୍ୱର୍ଗରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ଆସନ ଆଣିଲେ। ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ଆଦି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ମୂର୍ତ୍ତିମତୀ ହୋଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ନେଇ ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଆଣିଦେଲେ।
Verse 11
आभिषेचनिका भूमिराहरत् सकलौषधी: । गाव: पञ्च पवित्राणि वसन्तो मधुमाधवौ ॥ ११ ॥
ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଭୂମିଦେବୀ ମୂର୍ତ୍ତିମତୀ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଓ ଜଡିବୁଟି ସଂଗ୍ରହ କଲେ। ଗାଈମାନେ ପଞ୍ଚ ପବିତ୍ର—ଦୁଧ, ଦହି, ଘିଅ, ଗୋମୂତ୍ର ଓ ଗୋବର—ଦେଲେ; ଏବଂ ବସନ୍ତ ଚୈତ୍ର-ବୈଶାଖର ଉତ୍ପାଦିତ ସମସ୍ତକୁ ଏକତ୍ର କଲେ।
Verse 12
ऋषय: कल्पयांचक्रुराभिषेकं यथाविधि । जगुर्भद्राणि गन्धर्वा नट्यश्च ननृतुर्जगु: ॥ १२ ॥
ମହର୍ଷିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀଙ୍କ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସର୍ବମଙ୍ଗଳ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଗାଇଲେ; ନର୍ତ୍ତକୀମାନେ ବେଦବିହିତ ଗୀତ ସହ ସୁନ୍ଦର ନୃତ୍ୟ ଓ ଗାନ କଲେ।
Verse 13
मेघा मृदङ्गपणवमुरजानकगोमुखान् । व्यनादयन् शङ्खवेणुवीणास्तुमुलनि:स्वनान् ॥ १३ ॥
ମେଘମାନେ ମୂର୍ତ୍ତିମତୀ ହୋଇ ମୃଦଙ୍ଗ, ପଣବ, ମୁରଜ, ଆନକ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଢୋଳ ବଜାଇଲେ। ସେମାନେ ଶଙ୍ଖ, ଗୋମୁଖ ନାମକ ତୂର୍ୟ, ବେଣୁ ଓ ବୀଣା ମଧ୍ୟ ବଜାଇଲେ; ସମସ୍ତଙ୍କ ମିଶ୍ର ଧ୍ୱନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୁମୁଳ ହେଲା।
Verse 14
ततोऽभिषिषिचुर्देवीं श्रियं पद्मकरां सतीम् । दिगिभा: पूर्णकलशै: सूक्तवाक्यैर्द्विजेरितै: ॥ १४ ॥
ତାପରେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତର ମହାଗଜମାନେ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ଆଣି ପଦ୍ମହସ୍ତା ସତୀ ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ। ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ ବେଦମନ୍ତ୍ରଧ୍ୱନି ସହ ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଦିଶିଲେ ଏବଂ କେବଳ ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ହିଁ ନିଜ ପତି ଭାବିଲେ।
Verse 15
समुद्र: पीतकौशेयवाससी समुपाहरत् । वरुण: स्रजं वैजयन्तीं मधुना मत्तषट्पदाम् ॥ १५ ॥
ସମୁଦ୍ର ପୀତ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ରର ଉତ୍ତରୀୟ ଓ ଅଧୋବସ୍ତ୍ର ଉପହାର ଦେଲା। ଜଳର ଅଧିଦେବତା ବରୁଣ ମଧୁରେ ମତ୍ତ ଷଟ୍ପଦ ଭ୍ରମରମାନେ ଘେରିଥିବା ବୈଜୟନ୍ତୀ ପୁଷ୍ପମାଳା ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 16
भूषणानि विचित्राणि विश्वकर्मा प्रजापति: । हारं सरस्वती पद्ममजो नागाश्च कुण्डले ॥ १६ ॥
ପ୍ରଜାପତି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନାନା ପ୍ରକାର ବିଚିତ୍ର ଭୂଷଣ ଦେଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ହାର ଦାନ କଲେ, ଅଜ ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମ ଦେଲେ, ଏବଂ ନାଗଲୋକବାସୀମାନେ କୁଣ୍ଡଳ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 17
तत: कृतस्वस्त्ययनोत्पलस्रजं नदद्द्विरेफां परिगृह्य पाणिना । चचाल वक्त्रं सुकपोलकुण्डलं सव्रीडहासं दधती सुशोभनम् ॥ १७ ॥
ତାପରେ ଶୁଭ ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ କ୍ରିୟାରେ ସମ୍ମାନିତ ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନରେ ନିନାଦିତ ପଦ୍ମମାଳାକୁ ହାତରେ ଧରି ଚାଲିଲେ। ଲଜ୍ଜାମିଶ୍ରିତ ହାସ, କୁଣ୍ଡଳଶୋଭିତ କପୋଳ ଓ ମନୋହର ମୁଖ ସହ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଦିଶିଲେ।
Verse 18
स्तनद्वयं चातिकृशोदरी समं निरन्तरं चन्दनकुङ्कुमोक्षितम् । ततस्ततो नूपुरवल्गुशिञ्जितै- र्विसर्पती हेमलतेव सा बभौ ॥ १८ ॥
ତାଙ୍କର ଦୁଇ ସ୍ତନ ସମ ଓ ସୁସ୍ଥିତ ଥିଲା; ଚନ୍ଦନଲେପ ଓ କୁଙ୍କୁମରେ ସିଞ୍ଚିତ ଥିଲା; ତାଙ୍କର କଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ ଥିଲା। ସେ ଯେଉଁଠି-ସେଉଁଠି ଚାଲିଲେ, ନୂପୁରର ମଧୁର ଝଙ୍କାର ସହ ସୁବର୍ଣ୍ଣଲତା ପରି ଦିଶୁଥିଲେ।
Verse 19
विलोकयन्ती निरवद्यमात्मन: पदं ध्रुवं चाव्यभिचारिसद्गुणम् । गन्धर्वसिद्धासुरयक्षचारण- त्रैपिष्टपेयादिषु नान्वविन्दत ॥ १९ ॥
ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ଚାରଣ ଓ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କଲେ; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ନିର୍ଦୋଷ, ଧ୍ରୁବ ପଦଧାରୀ ଓ ଅବ୍ୟଭିଚାରୀ ସଦ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତଙ୍କର କିଛି ନ କିଛି ଦୋଷ ଥିବାରୁ ସେ କାହାର ଶରଣ ନେଲେ ନାହିଁ।
Verse 20
नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयो ज्ञानं क्वचित् तच्च न सङ्गवर्जितम् । कश्चिन्महांस्तस्य न कामनिर्जय: स ईश्वर: किं परतोव्यपाश्रय: ॥ २० ॥
ସଭାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ ମନେ ଭାବିଲେ—ଯାହାର ମହାତପ ଅଛି, ସେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିନାହିଁ; କାହାର ଜ୍ଞାନ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ସଙ୍ଗାସକ୍ତି ଛାଡ଼ିନାହିଁ; କେହି ମହାନ, ତଥାପି କାମକୁ ଜିତିପାରେନାହିଁ। ଯେ ପରାଶ୍ରୟୀ, ସେ କିପରି ପରମେଶ୍ୱର ହେବ?
Verse 21
धर्म: क्वचित् तत्र न भूतसौहृदं त्याग: क्वचित् तत्र न मुक्तिकारणम् । वीर्यं न पुंसोऽस्त्यजवेगनिष्कृतं न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जित: ॥ २१ ॥
କାହାର ଧର୍ମଜ୍ଞାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଇପାରେ, ତଥାପି ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ସୌହୃଦ୍ୟଶୀଳ ନ ହୋଇପାରେ। କାହାର ତ୍ୟାଗ ଥାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମୋକ୍ଷର କାରଣ ନୁହେଁ। କାହାର ମହାବୀର୍ୟ ଥାଇପାରେ, ତଥାପି କାଳର ବେଗକୁ ରୋକିପାରେନାହିଁ। କେହି ଗୁଣାସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ସମକକ୍ଷ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ପ୍ରକୃତିଗୁଣର ପ୍ରଭାବରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ କେହି ନାହିଁ।
Verse 22
क्वचिच्चिरायुर्न हि शीलमङ्गलं क्वचित् तदप्यस्ति न वेद्यमायुष: । यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गल: सुमङ्गल: कश्च न काङ्क्षते हि माम् ॥ २२ ॥
କାହାର ଦୀର୍ଘାୟୁ ଥାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଶୁଭ ଶୀଳ ନଥାଏ। କାହାର ଶୁଭ ଶୀଳ ଥାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଆୟୁଷ୍ୟର ଅବଧି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଉଭୟ ଥାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ କାହାର ନ କାହାର ଅମଙ୍ଗଳ ଆଚରଣ ଥାଏ; ଶିବ ଚିରଞ୍ଜୀବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ମଶାନବାସ ଭଳି ଅଶୁଭ ଅଭ୍ୟାସ ଅଛି। ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ ନୁହନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 23
एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणै- र्वरं निजैकाश्रयतयागुणाश्रयम् । वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितं रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम् ॥ २३ ॥
ଏଭଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚାର କରି ରମା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ଅବ୍ୟଭିଚାରୀ ସଦ୍ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସ୍ୱୟଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ—ଏମିତି ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବରକୁ ବାଛିଲେ। ଯିଏ ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତଥାପି ସର୍ବାଧିକ ଇପ୍ସିତ—ସେଇ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ସେ ପତି ଭାବେ ବରିଲେ।
Verse 24
तस्यांसदेश उशतीं नवकञ्जमालां माद्यन्मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् । तस्थौ निधाय निकटे तदुर: स्वधाम सव्रीडहासविकसन्नयनेन याता ॥ २४ ॥
ତେବେ ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଶ୍ରୀଦେବୀ ମଧୁ ଖୋଜୁଥିବା ଗୁଞ୍ଜରିତ ଭୃଙ୍ଗମାଳାରେ ଘେରା ନବକମଳମାଳାକୁ ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ରଖିଲେ। ପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ସ୍ଥାନ ପାଇବା ଆଶାରେ, ଲଜ୍ଜାମିଶ୍ରିତ ହାସ ଓ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ନୟନ ସହିତ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ।
Verse 25
तस्या: श्रियस्त्रिजगतो जनको जनन्या वक्षोनिवासमकरोत् परमं विभूते: । श्री: स्वा: प्रजा: सकरुणेन निरीक्षणेन यत्र स्थितैधयत साधिपतींस्त्रिलोकान् ॥ २५ ॥
ଭଗବାନ ତ୍ରିଜଗତର ପିତା, ଏବଂ ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ପରମ ନିବାସ ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ। ଲକ୍ଷ୍ମୀଜୀ ନିଜ ଅନୁକୂଳ ଓ କରୁଣାମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ—ପ୍ରଜା, ପ୍ରଜାପତି ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ—ସମୃଦ୍ଧିରେ ବଢ଼ାନ୍ତି।
Verse 26
शङ्खतूर्यमृदङ्गानां वादित्राणां पृथु: स्वन: । देवानुगानां सस्त्रीणां नृत्यतां गायतामभूत् ॥ २६ ॥
ତେବେ ଶଙ୍ଖ, ତୂର୍ୟ ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ଆଦି ବାଦ୍ୟର ବିସ୍ତୃତ ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା। ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକ ଓ ଚାରଣଲୋକର ଲୋକେ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କ ସହ ନୃତ୍ୟ କରି ଗାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 27
ब्रह्मरुद्राङ्गिरोमुख्या: सर्वे विश्वसृजो विभुम् । ईडिरेऽवितथैर्मन्त्रैस्तल्लिङ्गै: पुष्पवर्षिण: ॥ २७ ॥
ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର (ଶିବ), ମହର୍ଷି ଅଙ୍ଗିରା ଆଦି ବିଶ୍ୱ-ନିୟନ୍ତାମାନେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କରି କରି ବିଭୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ମହିମା ସୂଚକ ସତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 28
श्रियावलोकिता देवा: सप्रजापतय: प्रजा: । शीलादिगुणसम्पन्ना लेभिरे निर्वृतिं पराम् ॥ २८ ॥
ଲକ୍ଷ୍ମୀଜୀଙ୍କ କୃପାଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିବା ସହିତ ଦେବତାମାନେ, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜା ସଦାଚାର ଓ ଉତ୍ତମ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ) ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତେଣୁ ସେମାନେ ପରମ ସନ୍ତୋଷ ଲାଭ କଲେ।
Verse 29
नि:सत्त्वा लोलुपा राजन् निरुद्योगा गतत्रपा: । यदा चोपेक्षिता लक्ष्म्या बभूवुर्दैत्यदानवा: ॥ २९ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀଙ୍କ ଉପେକ୍ଷାରେ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ, ଲୋଭୀ, ଉଦ୍ୟମହୀନ ଓ ଲଜ୍ଜାହୀନ ହେଲେ; ସେମାନେ ବିଷାଦ, ମୋହ ଓ ନିରାଶାରେ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 30
अथासीद् वारुणी देवी कन्या कमललोचना । असुरा जगृहुस्तां वै हरेरनुमतेन ते ॥ ३० ॥
ତାପରେ କମଳଲୋଚନା ବାରୁଣୀ ଦେବୀ କନ୍ୟାରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଶ୍ରୀହରି (କୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 31
अथोदधेर्मथ्यमानात् काश्यपैरमृतार्थिभि: । उदतिष्ठन्महाराज पुरुष: परमाद्भुत: ॥ ३१ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ପରେ କାଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟ—ଅମୃତ ଲାଗି କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମଥୁଥିବାବେଳେ, ସେଠାରୁ ଏକ ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 32
दीर्घपीवरदोर्दण्ड: कम्बुग्रीवोऽरुणेक्षण: । श्यामलस्तरुण: स्रग्वी सर्वाभरणभूषित: ॥ ३२ ॥
ତାଙ୍କର ବାହୁ ଦୀର୍ଘ, ପୀବର ଓ ବଳବାନ; ଶଙ୍ଖସଦୃଶ ତ୍ରିରେଖାଯୁକ୍ତ ଗ୍ରୀବା; ଚକ୍ଷୁ ଅରୁଣାଭ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ୟାମଳ। ସେ ଯୁବକ, ପୁଷ୍ପମାଳାଧାରୀ ଏବଂ ସର୍ବ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ।
Verse 33
पीतवासा महोरस्क: सुमृष्टमणिकुण्डल: । स्निग्धकुञ्चितकेशान्तसुभग: सिंहविक्रम: । अमृतापूर्णकलसं बिभ्रद् वलयभूषित: ॥ ३३ ॥
ସେ ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳବାନ୍ ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ମଣିକୁଣ୍ଡଳଧାରୀ ଥିଲେ। ତେଲେ ସ୍ନିଗ୍ଧ କୁଞ୍ଚିତ କେଶାନ୍ତ ସହ ସୁନ୍ଦର, ସିଂହସମ ବିକ୍ରମଶାଳୀ। ବଲୟ (କଙ୍କଣ) ଭୂଷିତ ହୋଇ ସେ ହାତରେ ଅମୃତପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ବହନ କରୁଥିଲେ।
Verse 34
स वै भगवत: साक्षाद्विष्णोरंशांशसम्भव: । धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् ॥ ३४ ॥
ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶର ମଧ୍ୟ ଅଂଶରୁ ପ୍ରକଟ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଥିଲେ। ସେ ଆୟୁର୍ବେଦର ମହାଜ୍ଞାତା ଏବଂ ଦେବତା ହେବାରୁ ଯଜ୍ଞଭାଗ ପାଇବାକୁ ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ।
Verse 35
तमालोक्यासुरा: सर्वे कलसं चामृताभृतम् । लिप्सन्त: सर्ववस्तूनि कलसं तरसाहरन् ॥ ३५ ॥
ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଅମୃତଭରା କଳସ ନେଇ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, କଳସ ଓ ତାହାର ଭିତରର ଅମୃତକୁ ଲୋଭ କରି ସମସ୍ତ ଅସୁର ବଳପୂର୍ବକ ତୁରନ୍ତ ତାହା ଛିନିନେଲେ।
Verse 36
नीयमानेऽसुरैस्तस्मिन्कलसेऽमृतभाजने । विषण्णमनसो देवा हरिं शरणमाययु: ॥ ३६ ॥
ଅସୁରମାନେ ସେଇ ଅମୃତଭାଜନ କଳସକୁ ନେଇଯାଉଥିବାବେଳେ ଦେବମାନଙ୍କ ମନ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲା। ତେଣୁ ସେମାନେ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଶରଣ ନେଲେ।
Verse 37
इति तद्दैन्यमालोक्य भगवान्भृत्यकामकृत् । मा खिद्यत मिथोऽर्थं व: साधयिष्ये स्वमायया ॥ ३७ ॥
ଦେବମାନଙ୍କ ଦୈନ୍ୟ ଦେଖି, ଭକ୍ତଙ୍କ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ପୂରଣକାରୀ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ—“ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ। ମୋର ସ୍ୱମାୟାରେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର କଳହ ସୃଷ୍ଟି କରି ସେମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବି, ଏବଂ ତୁମମାନଙ୍କର ଅମୃତ-ପ୍ରାପ୍ତି ଇଚ୍ଛା ସିଦ୍ଧ କରିଦେବି।”
Verse 38
मिथ: कलिरभूत्तेषां तदर्थे तर्षचेतसाम् । अहं पूर्वमहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति प्रभो ॥ ३८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଅମୃତ ପାଇଁ ତୃଷ୍ଣାତୁର ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ କଥାକୁ ନେଇ ପରସ୍ପର କଳହ ହେଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକେ କହିଲେ—“ମୁଁ ପ୍ରଥମେ, ମୁଁ ପ୍ରଥମେ; ତୁ ନୁହେଁ, ତୁ ନୁହେଁ!”
Verse 39
देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥
କେତେକ ଦୈତ୍ୟ କହିଲେ—ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନରେ ସମାନ ପରିଶ୍ରମ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସତ୍ରଯାଗ ପରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସନାତନ ଧର୍ମାନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅମୃତର ଭାଗ ମିଳିବା ଉଚିତ। ହେ ରାଜନ, ଏଭଳି ଦୁର୍ବଳ ଦୈତ୍ୟମାନେ କଳଶ ଧରିଥିବା ପ୍ରବଳ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ରୋକିଲେ।
Verse 40
देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥
କେତେକ ଦୈତ୍ୟ କହିଲେ—ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନରେ ସମାନ ପରିଶ୍ରମର ଭାଗୀ; ତେଣୁ ସତ୍ରଯାଗ ପରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସନାତନ ଧର୍ମାନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅମୃତର ଭାଗ ଅର୍ହ। ହେ ରାଜନ, ଏଭଳି ଈର୍ଷ୍ୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁର୍ବଳ ଦୈତ୍ୟମାନେ କଳଶ ଧରିଥିବା ପ୍ରବଳମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ରୋକିଲେ।
Verse 41
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ସେଇ ମଧ୍ୟବେଳେ ସର୍ବୋପାୟବିଦ୍ ଈଶ୍ୱର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ନାରୀରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ମୋହିନୀ ଦର୍ଶନୀୟ, ନବୋତ୍ପଳ ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା, ସର୍ବାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରୀ; ସମାନ କର୍ଣ୍ଣାଭରଣ, ସୁକପୋଳ, ଉନ୍ନତ ନାସିକା ଓ ଯୌବନଦୀପ୍ତ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 42
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ତାଙ୍କର ନବଯୌବନରେ ବିକଶିତ ସ୍ତନଭାର ତାଙ୍କ କଟିକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ କରି ଦେଖାଉଥିଲା। ମୁଖ ଓ ଦେହର ସୁଗନ୍ଧରେ ଆକୃଷ୍ଟ ଭ୍ରମରମାନେ ଝଙ୍କାର କରି ଚାରିପାଖେ ଘୁରୁଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଚଞ୍ଚଳ ହେଉଥିଲା।
Verse 43
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ସେ ସୁନ୍ଦର କେଶଭାରରେ ଫୁଟିଥିବା ମଲ୍ଲିକା ପୁଷ୍ପମାଳା ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ସୁଗଠିତ କଣ୍ଠ ହାର-ଆଭରଣରେ ଶୋଭିତ, ଭୁଜା ଅଙ୍ଗଦରେ ଭୂଷିତ ଥିଲା। ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ ତାଙ୍କ ନିତମ୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ-ସମୁଦ୍ରରେ ଦ୍ୱୀପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; କାଞ୍ଚି ଓ ଚଳିତ ଚରଣନୂପୁରର ମଧୁର ଝଙ୍କାର ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତ କରୁଥିଲା। ଲଜ୍ଜାଭରା ହସ, ଭ୍ରୂବିଲାସ ଓ ତିର୍ଯ୍ୟକ ଦୃଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ସେ ଦୈତ୍ୟନାୟକମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତରେ ପୁନଃପୁନଃ କାମକୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କଲେ।
Verse 44
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର କେଶରାଶି ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ମଲ୍ଲୀମାଳାରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା । ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ଗ୍ରୀବା ହାର ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଭୁଜଦ୍ୱୟ ବାଜୁବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା ।
Verse 45
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ତାଙ୍କର ଶରୀର ନିର୍ମଳ ଶାଢ଼ୀ ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ଥିଲା ଏବଂ ନିତମ୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ସାଗରର ଦ୍ୱୀପ ସଦୃଶ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା । କଟିରେ କାଞ୍ଚି ଓ ଚରଣରେ ନୂପୁର ଶବ୍ଦାୟମାନ ହେଉଥିଲା ।
Verse 46
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ଲଜ୍ଜାମିଶ୍ରିତ ସ୍ମିତହାସ୍ୟ ଓ ଭ୍ରୂଲତା ଚାଳନା ପୂର୍ବକ କଟାକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୈତ୍ୟପତିମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତରେ ବାରମ୍ବାର କାମଭାବ ଜାଗ୍ରତ କରାଇଲେ ।
Frequently Asked Questions
Lakṣmī’s deliberation highlights a Bhāgavata criterion: conditioned greatness is mixed with faults under the guṇas. Austerity may coexist with anger, knowledge with desire, power with subjection to kāla, and even longevity with inauspicious conduct. Since none are fully independent or completely pure, she chooses Mukunda, who is svatantra (independent), nirguṇa (transcendent to material modes), and the reservoir of all auspicious qualities.
The chapter depicts a universal consecration: sacred rivers bring waters, earth brings herbs, cows provide pañca-gavya, seasons provide auspicious produce, sages conduct rites, and celestial musicians chant Vedic mantras. Theologically it signifies that śrī (prosperity and auspicious order) is not random wealth but a sanctified, dharma-aligned potency that naturally rests on Viṣṇu’s chest and blesses administrators (devas) who serve cosmic order.
Dhanvantari is a plenary expansion (aṁśa) connected to Viṣṇu who appears carrying the amṛta-kumbha and is expert in bhaiṣajya-vidyā (medicine/Ayurveda). His emergence teaches that healing and longevity are ultimately divine endowments within yajña and cosmic administration; it also becomes the narrative pivot for the conflict over nectar.
Their quarrel arises from possessiveness and entitlement: after seizing the nectar by force, they cannot establish a stable principle of distribution. This internal fracture is precisely what Hari anticipates; it sets the stage for Mohinī-mūrti, through whom Viṣṇu uses yogamāyā to protect the devas and restore dharmic allocation.
Vāruṇī is a goddess associated with intoxicants and the governance of drunkards. The demons’ taking her, with the Lord’s permission, reflects their attraction to sense-enjoyment and diversion, contrasting with the devas’ focus on sacrificial order and foreshadowing how asuric impulses make them vulnerable to delusion when Mohinī appears.