Adhyaya 7
Kūrma Supports Mandara; Hālahala Appears; Śiva Becomes Nīlakaṇṭha
ଅମୃତ ପାଇଁ ଦେବ–ଅସୁର ଏକତ୍ର ହୋଇ ବାସୁକିଙ୍କୁ ମନ୍ଥନ-ରଜ୍ଜୁ କରି ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ମନ୍ଥନ କରନ୍ତି। ଶୁଭତା ନେଇ ବିବାଦରେ ଦାନବମାନେ ସର୍ପର ‘ଆଗ ଭାଗ’ ଚାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଜିତ ବିଷ୍ଣୁ ନିରବରେ ପୁଛ ଧରି ସେମାନଙ୍କ ହିସାବ ଉଲଟାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଆଧାର ନଥିବାରୁ ମନ୍ଦର ଡୁବିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ପ୍ରଭୁ କୂର୍ମାବତାର ଧାରଣ କରି ନିଜ ପିଠିରେ ପର୍ବତକୁ ଧରି ମନ୍ଥନକୁ ପୁନଃ ଗତି ଦିଅନ୍ତି। ସତ୍ତ୍ୱ–ରଜ–ତମ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଅସୁର ଓ ବାସୁକିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବଳ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସହସ୍ର ବାହୁରେ ଉପରୁ ମନ୍ଦରକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଅମୃତ ନୁହେଁ, ଭୟଙ୍କର ହାଲାହଲ ବିଷ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଭୀତ ଦେବମାନେ କୈଲାସରେ ସଦାଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନିଅନ୍ତି; ପ୍ରଜାପତିମାନେ ସ୍ତୁତି କରି ଶିବଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ପରାତ୍ପରତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କରୁଣା ଓ ରକ୍ଷାଧର୍ମରେ, ସତୀଙ୍କ ସମ୍ମତି ସହ ଶିବ ବିଷ ପାନ କରନ୍ତି; କଣ୍ଠ ନୀଳ ହୁଏ—ନୀଳକଣ୍ଠ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୁଭ ଉଦ୍ଭବ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ते नागराजमामन्त्र्य फलभागेन वासुकिम् । परिवीय गिरौ तस्मिन् नेत्रमब्धिं मुदान्विता: । आरेभिरे सुरा यत्ता अमृतार्थे कुरूद्वह ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଅମୃତରେ ଭାଗ ଦେବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ନାଗରାଜ ବାସୁକିଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ତାଙ୍କୁ ପେଚି ଦୋରି କରି, ଆନନ୍ଦରେ କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 2
हरि: पुरस्ताज्जगृहे पूर्वं देवास्ततोऽभवन् ॥ २ ॥
ଅଜିତ ଭଗବାନ୍ ହରି ସର୍ପର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ପ୍ରଥମେ ଧରିଲେ; ତାପରେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ପଛେ ହେଲେ।
Verse 3
तन्नैच्छन् दैत्यपतयो महापुरुषचेष्टितम् । न गृह्णीमो वयं पुच्छमहेरङ्गममङ्गलम् । स्वाध्यायश्रुतसम्पन्ना: प्रख्याता जन्मकर्मभि: ॥ ३ ॥
ଦାନବନେତାମାନେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମନୋନୀତ କଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ କହିଲେ—‘ସର୍ପର ଅମଙ୍ଗଳ ପୁଛ ଆମେ ଧରିବୁ ନାହିଁ; ଶୁଭ ଓ ଗୌରବମୟ ଅଗ୍ରଭାଗ ହିଁ ଧରିବୁ।’ ବେଦାଧ୍ୟୟନ-ଶ୍ରବଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଜନ୍ମକର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି ଅଜୁହାତ କରି ସେମାନେ ଅଗ୍ରଭାଗ ଦାବି କଲେ।
Verse 4
इति तूष्णीं स्थितान्दैत्यान् विलोक्य पुरुषोत्तम: । स्मयमानो विसृज्याग्रं पुच्छं जग्राह सामर: ॥ ४ ॥
ଏପରି ଦାନବମାନେ ନିରବ ରହି ଦେବମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ବିରୋଧ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମନୋଭାବ ବୁଝି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ୍ ହସିଲେ। କୌଣସି ତର୍କ ବିନା ସେ ଅଗ୍ରଭାଗ ଛାଡ଼ି ସର୍ପର ପୁଛ ଧରିଲେ; ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।
Verse 5
कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दना: । ममन्थु: परमं यत्ता अमृतार्थं पयोनिधिम् ॥ ५ ॥
ଏଭଳି ସର୍ପକୁ ଧରିବା ସ୍ଥାନ ବିଭାଗ କରି କଶ୍ୟପନନ୍ଦନ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଅମୃତ ପାଇଁ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ।
Verse 6
मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रिरनाधारो ह्यपोऽविशत् । ध्रियमाणोऽपि बलिभिर्गौरवात् पाण्डुनन्दन ॥ ६ ॥
ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ! କ୍ଷୀରସାଗରରେ ମନ୍ଥନଦଣ୍ଡ ଭାବେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲାବେଳେ ଆଧାର ନଥିବାରୁ, ଦେବ-ଦାନବ ଧରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାରରେ ଜଳରେ ଡୁବିଗଲା।
Verse 7
ते सुनिर्विण्णमनस: परिम्लानमुखश्रिय: । आसन् स्वपौरुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा ॥ ७ ॥
ଅତି ପ୍ରବଳ ଦୈବବଳରେ ପର୍ବତ ଡୁବିଯାଇଥିବାରୁ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିରାଶ ହେଲେ; ମୁଖଶ୍ରୀ ମ୍ଲାନ ହୋଇଗଲା।
Verse 8
विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीर्योऽवितथाभिसन्धि: । कृत्वा वपु: कच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार ॥ ८ ॥
ଅସୀମ ପରାକ୍ରମୀ ଓ ଅବିଫଳ ସଙ୍କଳ୍ପବାନ ପରମେଶ୍ୱର ସେହି ବିଘ୍ନମୟ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଅଦ୍ଭୁତ ବିଶାଳ କଚ୍ଛପ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମହାନ୍ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।
Verse 9
तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुन: समुद्यता निर्मथितुं सुरासुरा: । दधार पृष्ठेन स लक्षयोजन- प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान् ॥ ९ ॥
ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଉଠିଥିବା ଦେଖି ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ପୁଣି ମନ୍ଥନ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ। ସେହି ପର୍ବତ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ମହାକଚ୍ଛପର ପିଠି ଉପରେ, ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ପରି ଧାରିତ ହେଲା।
Verse 10
सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्यवेपितं परिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठत: । बिभ्रत् तदावर्तनमादिकच्छपो मेनेऽङ्गकण्डूयनमप्रमेय: ॥ १० ॥
ହେ ରାଜନ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଭୁଜବଳରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଅଦ୍ଭୁତ କୂର୍ମ-ରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପିଠି ଉପରେ ଘୁରାଇଲେ। ସେ ଆଦିକୂର୍ମ ଏହି ଘୁରଣକୁ ଦେହ ଖୁଜୁଲି ମିଟାଇବା ପରି ଭାବି ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କଲେ।
Verse 11
तथासुरानाविशदासुरेण रूपेण तेषां बलवीर्यमीरयन् । उद्दीपयन् देवगणांश्च विष्णु- र्दैवेन नागेन्द्रमबोधरूप: ॥ ११ ॥
ତାପରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଜୋଗୁଣରୂପେ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରୂପେ, ଏବଂ ନାଗେନ୍ଦ୍ର ବାସୁକିରେ ତମୋଗୁଣରୂପେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନଙ୍କର ବଳ-ବୀର୍ୟ ଓ ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ାଇଲେ।
Verse 12
उपर्यगेन्द्रं गिरिराडिवान्य आक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहु: । तस्थौ दिवि ब्रह्मभवेन्द्रमुख्यै- रभिष्टुवद्भि: सुमनोऽभिवृष्ट: ॥ १२ ॥
ତାପରେ ସହସ୍ରବାହୁ ପ୍ରଭୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ଶିଖର ଉପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ମହାପର୍ବତ ପରି ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଏକ ହସ୍ତରେ ମନ୍ଦରକୁ ଧରି ରହିଲେ। ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି କରି ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 13
उपर्यधश्चात्मनि गोत्रनेत्रयो: परेण ते प्राविशता समेधिता: । ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटा महाद्रिणा क्षोभितनक्रचक्रम् ॥ १३ ॥
ପର୍ବତର ଉପରେ ଓ ତଳେ ଥାଇ, ଦେବ, ଅସୁର, ବାସୁକି ଓ ପର୍ବତ ନିଜେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରଭୁ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରେରିତ କଲେ, ସେତେବେଳେ ଦେବାସୁରମାନେ ଅମୃତ ପାଇଁ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ମହାପର୍ବତଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ବେଗରେ ମନ୍ଥନ କଲେ। ସାଗର ଏତେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା ଯେ ଜଳର ମକରମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ, ତଥାପି ମନ୍ଥନ ଚାଲିଲା।
Verse 14
अहीन्द्रसाहस्रकठोरदृङ्मुख- श्वासाग्निधूमाहतवर्चसोऽसुरा: । पौलोमकालेयबलील्वलादयो दवाग्निदग्धा: सरला इवाभवन् ॥ १४ ॥
ବାସୁକିଙ୍କର ସହସ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁଖ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିଷ୍କାସିତ ଧୂଆଁ ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପୌଲୋମ, କାଲେୟ, ବଳି, ଇଲ୍ୱଳ ଆଦି ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଦହିଦେଲା। ଦାବାଗ୍ନିରେ ଜଳିଥିବା ସରଳ ଗଛ ପରି ସେମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲେ।
Verse 15
देवांश्च तच्छ्वासशिखाहतप्रभान् धूम्राम्बरस्रग्वरकञ्चुकाननान् । समभ्यवर्षन्भगवद्वशा घना ववु: समुद्रोर्म्युपगूढवायव: ॥ १५ ॥
ବାସୁକିଙ୍କ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଶ୍ୱାସର ଶିଖାରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦେହକାନ୍ତି ମ୍ଲାନ ହେଲା; ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ମୁଖ ଧୂଆଁରେ କଳା ପଡ଼ିଗଲା। କିନ୍ତୁ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ମେଘ ଛାଇଲା, ଧାରାବାହି ବର୍ଷା ହେଲା ଏବଂ ତରଙ୍ଗରୁ ଜଳକଣ ଆଣୁଥିବା ପବନ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଲା।
Verse 16
मथ्यमानात् तथा सिन्धोर्देवासुरवरूथपै: । यदा सुधा न जायेत निर्ममन्थाजित: स्वयम् ॥ १६ ॥
ଦେବ ଓ ଅସୁରଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ କ୍ଷୀରସମୁଦ୍ରକୁ ମଥୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଅମୃତ ଜନ୍ମ ନେଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଅଜିତ—ପରମ ଭଗବାନ—ସ୍ୱୟଂ ସମୁଦ୍ରମଥନ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 17
मेघश्याम: कनकपरिधि: कर्णविद्योतविद्यु- न्मूर्ध्नि भ्राजद्विलुलितकच: स्रग्धरो रक्तनेत्र: । जैत्रैर्दोर्भिर्जगदभयदैर्दन्दशूकं गृहीत्वा मथ्नन् मथ्ना प्रतिगिरिरिवाशोभताथो धृताद्रि: ॥ १७ ॥
ପ୍ରଭୁ ମେଘଶ୍ୟାମ ଥିଲେ; ପୀତାମ୍ବର ପରିଧାନ କରିଥିଲେ; କାନର କୁଣ୍ଡଳ ମିଘୁଡ଼ି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ; କେଶ ଖାନ୍ଧ ଉପରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା; ଗଳାରେ ପୁଷ୍ପମାଳା, ଓ ନେତ୍ର ରକ୍ତାଭ। ଜଗତକୁ ଅଭୟ ଦେଇଥିବା ତାଙ୍କର ବିଜୟୀ ବଳିଷ୍ଠ ଭୁଜାଦ୍ୱାରା ସେ ବାସୁକିକୁ ଧରି, ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମଥନଦଣ୍ଡ କରି ସମୁଦ୍ରମଥନ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ସେତେବେଳେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ପର୍ବତ ପରି ଶୋଭିତ ଦେଖାଗଲେ।
Verse 18
निर्मथ्यमानादुदधेरभूद्विषं महोल्बणं हालहलाह्वमग्रत: । सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपात् तिमिद्विपग्राहतिमिङ्गिलाकुलात् ॥ १८ ॥
ସମୁଦ୍ର ମଥନ ହେଉଥିବାବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ‘ହାଲାହଲ’ ନାମକ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାହାରେ ମାଛ, ମକର, ସର୍ପ ଓ କଚ୍ଛପ ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ; ସମୁଦ୍ର ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଉଥଳପାଥଳ ହେଲା ଏବଂ ତିମି, ଜଳହାତୀ, ଗ୍ରାହ, ତିମିଙ୍ଗିଳ ପରି ବିଶାଳ ଜଳଚରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପରକୁ ଆସିଲେ।
Verse 19
तदुग्रवेगं दिशि दिश्युपर्यधो विसर्पदुत्सर्पदसह्यमप्रति । भीता: प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वरा अरक्ष्यमाणा: शरणं सदाशिवम् ॥ १९ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ସେଇ ଅସହ୍ୟ ଓ ଅପ୍ରତିହତ ବିଷ ଉପର-ତଳ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉଗ୍ର ବେଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ତେବେ ଭୟଭୀତ ପ୍ରଜା ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଈଶ୍ୱର ସହିତ ଦେବମାନେ, ନିଜକୁ ଅରକ୍ଷିତ ଭାବି, ଶରଣ ପାଇଁ ସଦାଶିବ ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଧାଇଗଲେ।
Verse 20
विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्या भवाय देव्याभिमतं मुनीनाम् । आसीनमद्रावपवर्गहेतो- स्तपो जुषाणं स्तुतिभि: प्रणेमु: ॥ २० ॥
ଦେବତାମାନେ କୈଲାସ ପର୍ବତର ଶିଖରେ ଭବାନୀ ସହିତ ଆସୀନ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ତ୍ରିଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ। ମୋକ୍ଷକାମୀ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜୁଥିଲେ; ଦେବତାମାନେ ସ୍ତୁତି ସହ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 21
श्रीप्रजापतय ऊचु: देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन । त्राहि न: शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद् विषात् ॥ २१ ॥
ପ୍ରଜାପତିମାନେ କହିଲେ— ହେ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ଭୂତଭାବନ! ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣାଗତ; ଦୟାକରି ତ୍ରିଲୋକକୁ ଦହାଉଥିବା ଏହି ବିଷରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
Verse 22
त्वमेक: सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयो: । तं त्वामर्चन्ति कुशला: प्रपन्नार्तिहरं गुरुम् ॥ २२ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମଗ୍ର ଜଗତର ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର ଅଧୀଶ୍ୱର ଆପଣ ଏକା। ଆତ୍ମବୋଧରେ କୁଶଳ ଲୋକେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ, ଶରଣାଗତଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରଣକାରୀ ଗୁରୁ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜୁଛୁ।
Verse 23
गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यप्ययान्विभो । धत्से यदा स्वदृग् भूमन्ब्रह्मविष्णुशिवाभिधाम् ॥ २३ ॥
ହେ ବିଭୋ, ଆପଣ ନିଜ ଗୁଣମୟ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି। ହେ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ପରମେଶ୍ୱର, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ—ଏହି ନାମ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 24
त्वं ब्रह्म परमं गुह्यं सदसद्भावभावनम् । नानाशक्तिभिराभातस्त्वमात्मा जगदीश्वर: ॥ २४ ॥
ଆପଣ ପରମ ଗୁହ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ପରବ୍ରହ୍ମ; ସତ୍ ଓ ଅସତ୍—ଉଭୟ ଭାବର ମଧ୍ୟ କାରଣ। ନାନା ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରକାଶିତ; ଆପଣ ହିଁ ଜଗଦୀଶ୍ୱର ଆତ୍ମା।
Verse 25
त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्मा प्राणेन्द्रियद्रव्यगुण: स्वभाव: । काल: क्रतु: सत्यमृतं च धर्म- स्त्वय्यक्षरं यत् त्रिवृदामनन्ति ॥ २५ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ହିଁ ବେଦବାଣୀର ଆଦିସ୍ରୋତ। ଆପଣ ହିଁ ଜଗତର ଆଦିକାରଣ, ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପଞ୍ଚଭୂତ, ତ୍ରିଗୁଣ ଓ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ। ଆପଣ ହିଁ ଶାଶ୍ୱତ କାଳ, ସଙ୍କଳ୍ପ ଏବଂ ‘ସତ୍ୟ’ ଓ ‘ଋତ’ ନାମକ ଧର୍ମପଥ। ଅ-ଉ-ମ ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣ ‘ଓଁ’ର ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ହିଁ॥২৫॥
Verse 26
अग्निर्मुखं तेऽखिलदेवतात्मा क्षितिं विदुर्लोकभवाङ्घ्रिपङ्कजम् । कालं गतिं तेऽखिलदेवतात्मनो दिशश्च कर्णौ रसनं जलेशम् ॥ २६ ॥
ହେ ଅଖିଳଦେବତାତ୍ମନ୍, ଲୋକପିତା! ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି—ଅଗ୍ନି ଆପଣଙ୍କ ମୁଖ, ପୃଥିବୀର ପୃଷ୍ଠ ଆପଣଙ୍କ କମଳଚରଣ; କାଳ ଆପଣଙ୍କ ଗତି, ଦିଗମାନେ ଆପଣଙ୍କ କାନ, ଏବଂ ଜଳାଧିପତି ବରୁଣ ଆପଣଙ୍କ ଜିଭା॥২৬॥
Verse 27
नाभिर्नभस्ते श्वसनं नभस्वान् सूर्यश्च चक्षूंषि जलं स्म रेत: । परावरात्माश्रयणं तवात्मा सोमो मनो द्यौर्भगवन् शिरस्ते ॥ २७ ॥
ହେ ଭଗବାନ! ଆକାଶ ଆପଣଙ୍କ ନାଭି, ବାୟୁ ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ୱାସ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ, ଏବଂ ଜଳ ଆପଣଙ୍କ ବୀର୍ୟ। ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଆପଣ ହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ଆପଣଙ୍କ ମନ, ଦ୍ୟୁଲୋକ ଆପଣଙ୍କ ଶିର॥२৭॥
Verse 28
कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा रोमाणि सर्वौषधिवीरुधस्ते । छन्दांसि साक्षात् तव सप्त धातव- स्त्रयीमयात्मन् हृदयं सर्वधर्म: ॥ २८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ତ୍ରୟୀ—ତିନି ବେଦର ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱରୂପ। ସାତ ସମୁଦ୍ର ଆପଣଙ୍କ କୁକ୍ଷି, ପର୍ବତମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଅସ୍ଥିସଂଘ। ସମସ୍ତ ଔଷଧି, ଲତା ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଆପଣଙ୍କ ଦେହର ରୋମ। ଗାୟତ୍ରୀ ଆଦି ଛନ୍ଦ ଆପଣଙ୍କ ଦେହର ସାତ ଧାତୁ ସମ; ଵୈଦିକ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟର ସାର॥२८॥
Verse 29
मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेश यैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्ग: । यत् तच्छिवाख्यं परमात्मतत्त्वं देव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते ॥ २९ ॥
ହେ ଈଶ! ପାଞ୍ଚ ପ୍ରମୁଖ ଉପନିଷଦ ଆପଣଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ମୁଖ; ସେଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶତ୍ ବେଦମନ୍ତ୍ରସମୂହ ଉତ୍ପନ୍ନ। ହେ ଦେବ! ‘ଶିବ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ଆପଣଙ୍କ ପରମାତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି; ଆପଣ ପରମ ସତ୍ୟରୂପେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅବସ୍ଥିତ॥२৯॥
Verse 30
छाया त्वधर्मोर्मिषु यैर्विसर्गो नेत्रत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि । साङ्ख्यात्मन: शास्त्रकृतस्तवेक्षा छन्दोमयो देव ऋषि: पुराण: ॥ ३० ॥
ହେ ଦେବ! ଅଧର୍ମର ତରଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ଛାୟା ଦିଶେ; ତାହାରୁ ନାନାପ୍ରକାର ଅଧାର୍ମିକ ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତାର ହୁଏ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏହି ତୁମ ତ୍ରିନେତ୍ର। ଛନ୍ଦୋମୟ ସମସ୍ତ ବେଦବାଣୀ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉଦ୍ଭବ; ଋଷିମାନେ ତୁମ କୃପାଦୃଷ୍ଟି ପାଇ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚିଲେ।
Verse 31
न ते गिरित्राखिललोकपाल- विरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् । ज्योति: परं यत्र रजस्तमश्च सत्त्वं न यद् ब्रह्म निरस्तभेदम् ॥ ३१ ॥
ହେ ଗିରୀଶ! ଯେଉଁଠି ପରମ ଜ୍ୟୋତିରୂପ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି, ସେଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜ-ତମ ଗୁଣ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ; ତେଣୁ ଲୋକପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଜାଣିବା କିମ୍ବା ପହଞ୍ଚିବାରେ ଅସମର୍ଥ। ଭେଦଶୂନ୍ୟ ସେହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବୈକୁଣ୍ଠନାଥ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ସୁରେନ୍ଦ୍ର ମହେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବୁଝି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 32
कामाध्वरत्रिपुरकालगराद्यनेक- भूतद्रुह: क्षपयत: स्तुतये न तत् ते । यस्त्वन्तकाल इदमात्मकृतं स्वनेत्र- वह्निस्फुलिङ्गशिखया भसितं न वेद ॥ ३२ ॥
ପ୍ରଳୟକାଳରେ ତୁମ ନେତ୍ରାଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଓ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗରେ ଏହି ତୁମ ନିଜେ ରଚିଥିବା ସୃଷ୍ଟି ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ; ତଥାପି ଏହା କିପରି ହୁଏ ତୁମେ ଜାଣ ନାହିଁ ବୋଲି ଲାଗେ। ତେବେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ, ତ୍ରିପୁରାସୁର ଓ କାଳକୂଟ ବିଷ ନାଶ କରିବା କ’ଣ ବଡ଼ କଥା? ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ସ୍ତୁତିର ବିଷୟ ନୁହେଁ।
Verse 33
ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्घ्रि- द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् । कत्थन्त उग्रपरुषं निरतं श्मशाने ते नूनमूतिमविदंस्तव हातलज्जा: ॥ ३३ ॥
ଯେ ଆତ୍ମାରାମ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଜଗତକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ହୃଦୟରେ ସଦା ତୁମ ପାଦଯୁଗଳକୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ତୁମ ତପସ୍ୟାର ମହିମା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଉମା ସହ ଚାଲୁଥିବା ଦେଖି କାମୀ ଭାବନ୍ତି; ଶ୍ମଶାନରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଦେଖି ଉଗ୍ର ଓ ଦ୍ୱେଷୀ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ଲଜ୍ଜ; ତୁମ ଲୀଳା ବୁଝନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 34
तत् तस्य ते सदसतो: परत: परस्य नाञ्ज: स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्न: । ब्रह्मादय: किमुत संस्तवने वयं तु तत्सर्गसर्गविषया अपि शक्तिमात्रम् ॥ ३४ ॥
ଏହିପରି, ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟିରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଥିବା ପରାତ୍ପର ତୁମ ସ୍ୱରୂପକୁ ସତ୍ୟରେ ଜାଣିବାକୁ କେହି ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିମାନେ ଯଦି ବୁଝି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ଆମେ କିପରି ସ୍ତୁତି କରିବୁ? ଆମେ ତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର ଭିତରେ ଥିବା ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରାଣୀ, କେବଳ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତିମାତ୍ର। ତଥାପି ଯେତେ ଶକ୍ତି ଥିଲା, ସେତେ ଭାବ ଆମେ ପ୍ରକାଶ କରିଛୁ।
Verse 35
एतत् परं प्रपश्यामो न परं ते महेश्वर । मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिस्तेऽव्यक्तकर्मण: ॥ ३५ ॥
ହେ ମହେଶ୍ୱର! ଆମେ ଏତିକି ମାତ୍ର ଦେଖୁଛୁ; ତୁମ ପରମ ସ୍ୱରୂପ ଆମ ପାଇଁ ଅବୋଧ୍ୟ। ତୁମ ପ୍ରକଟତା ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁଖବୃଦ୍ଧି କରେ; ଏହାଠାରୁ ପରେ ତୁମ କର୍ମ କେହି ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 36
श्रीशुक उवाच तद्वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृशपीडित: । सर्वभूतसुहृद् देव इदमाह सतीं प्रियाम् ॥ ३६ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ବିଷରେ ଜୀବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେବା ଦେଖି, ସର୍ବଭୂତସୁହୃଦ୍ ଦେବ ଶିବ କରୁଣାରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଦ୍ରବିତ ହେଲେ ଏବଂ ନିତ୍ୟପ୍ରିୟା ସତୀଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 37
श्रीशिव उवाच अहो बत भवान्येतत् प्रजानां पश्य वैशसम् । क्षीरोदमथनोद्भूतात् कालकूटादुपस्थितम् ॥ ३७ ॥
ଶ୍ରୀଶିବ କହିଲେ—ଅହୋ ଭବାନୀ! ଦେଖ, କ୍ଷୀରୋଦମଥନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କାଳକୂଟ ବିଷ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରଜାମାନେ କେତେ ଭୟଙ୍କର ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
Verse 38
आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे । एतावान्हि प्रभोरर्थो यद् दीनपरिपालनम् ॥ ३८ ॥
ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେବା ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପରମ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଦୀନ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷା କରିବା।
Verse 39
प्राणै: स्वै: प्राणिन: पान्ति साधव: क्षणभङ्गुरै: । बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया ॥ ३९ ॥
ସାଧାରଣ ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ପରସ୍ପର ବୈରରେ ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସାଧୁ-ଭକ୍ତମାନେ ନିଜ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଝୁମ୍ପରେ ରଖି, ବୈରରେ ବନ୍ଧା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
Verse 40
पुंस: कृपयतो भद्रे सर्वात्मा प्रीयते हरि: । प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं सचराचर: । तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे ॥ ४० ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ ଭବାନୀ! ପରହିତ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ଶୁଭ କର୍ମରେ ସର୍ବାତ୍ମା ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ହରି ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସହ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ। ତେଣୁ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ବିଷ ପାନ କରୁଛି; ମୋର ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ହେଉ।
Verse 41
श्रीशुक उवाच एवमामन्त्र्य भगवान्भवानीं विश्वभावन: । तद् विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञान्वमोदत ॥ ४१ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାବେ ଭବାନୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ବିଶ୍ୱଭାବନ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ସେହି ବିଷ ପାନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଶିବଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିଥିବା ଭବାନୀ ତାହାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ।
Verse 42
तत: करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् । अभक्षयन्महादेव: कृपया भूतभावन: ॥ ४२ ॥
ତାପରେ ଭୂତଭାବନ ମହାଦେବ କୃପାବଶତଃ ବ୍ୟାପିଥିବା ହାଲାହଲ ବିଷକୁ ନିଜ କରତଳରେ ନେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାନ କଲେ।
Verse 43
तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मष: । यच्चकार गले नीलं तच्च साधोर्विभूषणम् ॥ ४३ ॥
କ୍ଷୀରସାଗରଜନ୍ୟ ସେହି ବିଷ ମନେ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ପରି ନିଜ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରି ଶିବଙ୍କ ଗଳାରେ ନୀଳ ରେଖା କରିଦେଲା। କିନ୍ତୁ ସେହି ନୀଳଚିହ୍ନ ଏବେ ସେହି ସାଧୁସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଭୂଷଣ ଭାବେ ଗ୍ରହୀତ।
Verse 44
तप्यन्ते लोकतापेन साधव: प्रायशो जना: । परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मन: ॥ ४४ ॥
କୁହାଯାଏ ଯେ ସାଧୁଜନ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପ୍ରାୟ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ କଷ୍ଟ ସହନ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ ଅଖିଳାତ୍ମ ପରମପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କର ପରମ ଆରାଧନା ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 45
निशम्य कर्म तच्छम्भोर्देवदेवस्य मीढुष: । प्रजा दाक्षायणी ब्रह्मा वैकुण्ठश्च शशंसिरे ॥ ४५ ॥
ଦେବଦେବ ଓ ବରଦାତା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଏହି କର୍ମ ଶୁଣି ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ଭବାନୀ, ପ୍ରଜା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବୈକୁଣ୍ଠନାଥ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 46
प्रस्कन्नं पिबत: पाणेर्यत् किञ्चिज्जगृहु: स्म तत् । वृश्चिकाहिविषौषध्यो दन्दशूकाश्च येऽपरे ॥ ४६ ॥
ଶିବ ଵିଷ ପିଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଝରି ପଡ଼ି ଛିଟିଯାଇଥିବା ଅଳ୍ପ ବିଷକୁ ବିଛା, ନାଗ, ବିଷ ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟ ବିଷଦଂଶୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପିଇଲେ।
Frequently Asked Questions
The asuras sought the ‘auspicious’ front out of pride in status and ritual calculation, rejecting the tail as inauspicious. In the churning, Vāsuki’s fiery breath and smoke primarily afflicted the demons near the head, draining their strength—showing how adharmic motivation converts ‘auspiciousness’ into suffering under the Lord’s higher arrangement.
Kūrma-avatāra embodies rakṣā and līlā: when the cosmic enterprise collapses (Mandara sinks), the Lord becomes the very support (ādhāra) of the work. The mountain’s rotation becomes ‘scratching’ pleasure to Him, teaching that what is burden for worlds is effortless play for Bhagavān, while still being real protection for creation.
Hālahala emerges from the Ocean of Milk as the first result of intense churning. The narrative teaches a moral-cosmic sequence: purification and boons often follow the surfacing of latent toxicity. The Lord’s plan allows danger to manifest so that dharma (Śiva’s protective sacrifice) and divine dependence (seeking shelter) are revealed before amṛta appears.
Although Viṣṇu is present, the devas approach Sadāśiva because Śiva’s cosmic role includes bearing and neutralizing destructive forces, and because devotion in the Bhāgavata honors the Lord’s devotees as empowered protectors. The episode also establishes Śiva’s unique compassion and his service to Hari’s larger purpose.
Śiva, capable of containing cosmic dissolution energies, takes the poison into his palm and drinks it; its potency manifests as a blue mark on his throat rather than killing him. Nīlakaṇṭha (‘blue-throated’) becomes a theological symbol: voluntary acceptance of suffering for universal welfare is the highest worship of Hari present in all hearts, and Śiva’s ‘scar’ becomes an ornament of compassion.