Adhyaya 6
The Lord Appears to the Devas and Instructs the Truce; Mandara Is Brought for Churning
ଦେବମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଶରଣାଗତି ଚାଲିଥିବାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ସମବେତ ଦେବଗଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶ୍ରୀହରି ଅତି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତେଜରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଯାହାରେ ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ମୁଗ୍ଧ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶଙ୍କର କୌସ୍ତୁଭ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧରେ ଶୋଭିତ ମରକତବର୍ଣ୍ଣ ଭଗବଦ୍ରୂପ ଦର୍ଶନ କଲେ; ଦେବମାନେ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁଣାତୀତତ୍ୱ, ଜଗତର କାରଣ-ଆଧାର-ଲୟ ସ୍ୱରୂପ ଓ ତାଙ୍କୁ ପାଇବାର ଉପାୟ ଭକ୍ତିଯୋଗ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଦେବମାନେ ଉପଦେଶ ଚାହିଲେ; ଭଗବାନ କହିଲେ—କାଳାନୁକୂଳ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତିରେ ସନ୍ଧି କର, ମନ୍ଦରକୁ ଦଣ୍ଡ ଓ ବାସୁକିକୁ ରଜ୍ଜୁ କରି କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନ କର; ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, କାଳକୂଟ ବିଷ ଉଠିଲେ ଭୟ କରନି, ମଧ୍ୟରେ ମିଳୁଥିବା ବସ୍ତୁରେ ଲୋଭ କରନି। ଭଗବାନ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ପରେ ଦେବମାନେ ବଳିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିଷ୍ଣୁପ୍ରେରିତ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଲେ; ବଳି ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ଉଭୟ ପକ୍ଷ ମନ୍ଦର ଉଠାଇ ଆଣି ଶ୍ରମରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଅନେକ ଚାପା ପଡ଼ିଲେ। ତେବେ ଗରୁଡ଼ାରୂଢ ବିଷ୍ଣୁ ଆସି ପତିତମାନଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଲେ ଓ ସହଜରେ ମନ୍ଦରକୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ନେଲେ—ପରବର୍ତ୍ତୀ ମନ୍ଥନର ପ୍ରସ୍ତୁତି ହେଲା।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं स्तुत: सुरगणैर्भगवान् हरिरीश्वर: । तेषामाविरभूद् राजन्सहस्रार्कोदयद्युति: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଉବାଚ—ହେ ରାଜନ୍ ପରୀକ୍ଷିତ! ଦେବଗଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଭଳି ସ୍ତୁତ ହୋଇ, ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ହରି ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହକାନ୍ତି ଏକାସାଥି ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମାନ ଥିଲା।
Verse 2
श्रीएवं उक्त्वा हरिवंशेण शकुन्तला पुरो हृषीकेशम् । अभ्युपगम्य महाभागा हर्षेणाभिवाद्य भास्करम् ॥ २ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତେଜରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଗଲା। ତେଣୁ ସେମାନେ ନ ଆକାଶ, ନ ଦିଗ, ନ ଭୂମି, ନିଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ କିପରି ଦେଖିବେ?
Verse 3
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କ ସହ ଭଗବାନଙ୍କ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ତନୁକୁ ଦେଖିଲେ—ସ୍ଫଟିକ ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ, ମରକତମଣି ପରି ଶ୍ୟାମ, କମଳଗର୍ଭ ପରି ଅରୁଣ ନୟନ; ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ପୀତ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ; ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ମନୋହର ସର୍ବାଙ୍ଗ, ସୁମୁଖ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି। ମହାମଣିଜଡିତ କିରୀଟ, କେୟୂର ଆଦି ଭୂଷଣ; କର୍ଣ୍ଣାଭରଣର କାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ କପୋଳ, କମଳମୁଖ। କଟିରେ କାଞ୍ଚୀ, ହାତରେ ବଲୟ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ହାର, ପାଦରେ ନୂପୁର; କଣ୍ଠରେ କୌସ୍ତୁଭମଣି, ଗଳାରେ ବନମାଳା, ସହିତେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ; ଏବଂ ସୁଦର୍ଶନ ଆଦି ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧମାନେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ସେବା କରୁଥିଲେ। ଏହି ରୂପ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 4
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କ ସହ ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ସେଇ ସ୍ୱଚ୍ଛ ମରକତ-ଶ୍ୟାମ ଦେହକୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କ ନୟନ କମଳଗର୍ଭ ପରି ଅରୁଣ। ଗଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ ପୀତ କୌଶେୟ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ପ୍ରସନ୍ନ ସର୍ବାଙ୍ଗ, ସୁମୁଖ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭ୍ରୂଯୁକ୍ତ ପ୍ରଭୁ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
Verse 5
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ମହାମଣିଜଡିତ କିରୀଟ ଓ ଭୁଜାରେ କେୟୂର ଦେଖିଲେ। କର୍ଣ୍ଣାଭରଣର ଦୀପ୍ତିରେ କପୋଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ହସମୁଖ ମୁଖକମଳ ଶୋଭିତ—ଏମିତି ହରିରୂପକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କ ସହ ଦର୍ଶନ କଲେ।
Verse 6
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କଟିରେ କାଞ୍ଚୀ, ହସ୍ତରେ ବଳୟ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ହାର ଓ ପାଦରେ ନୂପୁର ଦେଖିଲେ। କଣ୍ଠରେ କୌସ୍ତୁଭମଣି ଦୀପ୍ତ; ବନମାଳାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀଙ୍କୁ ସହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
Verse 7
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
ସୁଦର୍ଶନ ଆଦି ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ସ୍ୱାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପାସିତ ସେଇ ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣଙ୍କ ସହିତ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 8
श्रीब्रह्मोवाच अजातजन्मस्थितिसंयमाया- गुणाय निर्वाणसुखार्णवाय । अणोरणिम्नेऽपरिगण्यधाम्ने
ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ! ଆପଣ ଅଜନ୍ମା, ତଥାପି ଅବତାରରୂପେ ନିରନ୍ତର ପ୍ରକଟ ଓ ତିରୋଭାବ ହୁଅନ୍ତି। ଆପଣ ଗୁଣାତୀତ, ନିର୍ବାଣସୁଖ-ସମୁଦ୍ରର ଆଶ୍ରୟ; ଅଣୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଣୁ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସତ୍ତାବାନ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ।
Verse 9
रूपं तवैतत् पुरुषर्षभेज्यं श्रेयोऽर्थिभिर्वैदिकतान्त्रिकेण । योगेन धात: सह नस्त्रिलोकान् पश्याम्यमुष्मिन्नु ह विश्वमूर्तौ ॥ ९ ॥
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ପରମ ନିୟନ୍ତା! ଯେମାନେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବୈଦିକ-ତାନ୍ତ୍ରିକ ବିଧିରେ ଆପଣଙ୍କ ଏହି ରୂପକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଏହି ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତିରେ ଆମେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଦେଖୁଛୁ।
Verse 10
त्वय्यग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्यन्त आसीदिदमात्मतन्त्रे । त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्नेव पर: परस्मात् ॥ १० ॥
ହେ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରଭୁ! ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଆଦିରେ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା, ମଧ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଅନ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ। ଆପଣ ଏହାର ଆଦି-ମଧ୍ୟ-ଅନ୍ତ—ମାଟି ଘଡ଼ାର କାରଣ, ଆଧାର, ଏବଂ ଭାଙ୍ଗିଲେ ଘଡ଼ା ମାଟିକୁ ଫେରେ ଯେପରି।
Verse 11
त्वं माययात्माश्रयया स्वयेदं निर्माय विश्वं तदनुप्रविष्ट: । पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो गुणव्यवायेऽप्यगुणं विपश्चित: ॥ ११ ॥
ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ଆପଣ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ; ଅନ୍ୟ କାହାର ସାହାଯ୍ୟ ନେନ୍ତି ନାହିଁ। ନିଜ ଆତ୍ମାଶ୍ରୟ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ତାହାରେ ଆପଣ ନିଜେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ଶୁଦ୍ଧ, ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣରେ ପ୍ରବୀଣ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନ ଥିବା ମୁନିମାନେ ଦେଖନ୍ତି—ଗୁଣ ପରିଣାମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଗୁଣାତୀତ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ।
Verse 12
यथाग्निमेधस्यमृतं च गोषु भुव्यन्नमम्बूद्यमने च वृत्तिम् । योगैर्मनुष्या अधियन्ति हि त्वां गुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति ॥ १२ ॥
ଯେପରି କାଠରୁ ଅଗ୍ନି, ଗାଈଠାରୁ ଦୁଧ, ପୃଥିବୀଠାରୁ ଧାନ୍ୟ ଓ ଜଳ, ଏବଂ ଉଦ୍ୟୋଗରୁ ଜୀବିକାର ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ, ସେପରି ଭକ୍ତିଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ କୃପା ପାଇପାରେ ଓ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ସମୀପ କରିପାରେ। ପୁଣ୍ୟଶୀଳ କବିମାନେ ଏହି କଥା ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।
Verse 13
तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानं सरोजनाभातिचिरेप्सितार्थम् । दृष्ट्वा गता निर्वृतमद्य सर्वे गजा दवार्ता इव गाङ्गमम्भ: ॥ १३ ॥
ହେ ନାଥ, ହେ ସରୋଜନାଭ! ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଆମେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲୁ, ସେଇ ଆପଣ ଆଜି ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଆମେ ସମସ୍ତେ ପରମ ନିର୍ବୃତି ପାଇଛୁ—ଯେପରି ଦାବାଗ୍ନିରେ ପୀଡ଼ିତ ଗଜମାନେ ଗଙ୍ଗାଜଳ ପାଇ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 14
स त्वं विधत्स्वाखिललोकपाला वयं यदर्थास्तव पादमूलम् । समागतास्ते बहिरन्तरात्मन् किं वान्यविज्ञाप्यमशेषसाक्षिण: ॥ १४ ॥
ହେ ଅଖିଳଲୋକପାଳ! ଆମେ ଦେବଗଣ ଯେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମମୂଳକୁ ଆସିଛୁ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ସର୍ବସାକ୍ଷୀ; ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି ଅଜଣା ନୁହେଁ, ତେଣୁ ପୁନଃ ଜଣାଇବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।
Verse 15
अहं गिरित्रश्च सुरादयो ये दक्षादयोऽग्नेरिव केतवस्ते । किं वा विदामेश पृथग्विभाता विधत्स्व शं नो द्विजदेवमन्त्रम् ॥ १५ ॥
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଗିରିତ୍ର ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣ, ଦକ୍ଷାଦି ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ସହ—ଆପଣ ମୂଳ ଅଗ୍ନି, ଆମେ ତାହାର ଦୀପ୍ତ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ। ହେ ଈଶ! ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅଂଶ; ତେଣୁ ଆମ ମଙ୍ଗଳ କ’ଣ ଆମେ କିପରି ଜାଣିବୁ? ଦ୍ୱିଜ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ମୋକ୍ଷୋପାୟ ଆମକୁ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 16
श्रीशुक उवाच एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद् विज्ञाय तेषां हृदयं यथैव । जगाद जीमूतगभीरया गिरा बद्धाञ्जलीन्संवृतसर्वकारकान् ॥ १६ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ଏପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ପରେ, ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିଲେ। ତାପରେ ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ, ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ସାବଧାନ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 17
एक एवेश्वरस्तस्मिन्सुरकार्ये सुरेश्वर: । विहर्तुकामस्तानाह समुद्रोन्मथनादिभि: ॥ १७ ॥
ଦେବମାନଙ୍କ ଈଶ୍ୱର ଭଗବାନ ଏକାକୀ ଭାବେ ସେହି ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମୁଦ୍ରୋନ୍ମଥନ ଆଦି ଲୀଳାରେ ବିହାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ତେଣୁ ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 18
श्रीभगवानुवाच हन्त ब्रह्मन्नहो शम्भो हे देवा मम भाषितम् । शृणुतावहिता: सर्वे श्रेयो व: स्याद् यथा सुरा: ॥ १८ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଅହୋ ଶମ୍ଭୋ! ହେ ଦେବମାନେ! ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସାବଧାନ ହୋଇ ମୋ କଥା ଶୁଣ; ମୁଁ ଯାହା କହିବି, ତାହା ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କରିବ।
Verse 19
यात दानवदैतेयैस्तावत् सन्धिर्विधीयताम् । कालेनानुगृहीतैस्तैर्यावद् वो भव आत्मन: ॥ १९ ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ସମୃଦ୍ଧ ହେଉନାହ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳର ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଥିବା ଦାନବ‑ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସନ୍ଧି କର; ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମ ସ୍ୱହିତ ରହିବ।
Verse 20
अरयोऽपि हि सन्धेया: सति कार्यार्थगौरवे । अहिमूषिकवद् देवा ह्यर्थस्य पदवीं गतै: ॥ २० ॥
କାର୍ଯ୍ୟସାଧନର ଗୁରୁତ୍ୱ ଥିଲେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧି କରିବାକୁ ପଡେ। ହେ ଦେବମାନେ, ସ୍ୱାର୍ଥସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସର୍ପ‑ମୂଷିକ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ।
Verse 21
अमृतोत्पादने यत्न: क्रियतामविलम्बितम् । यस्य पीतस्य वै जन्तुर्मृत्युग्रस्तोऽमरो भवेत् ॥ २१ ॥
ଅମୃତ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ, ବିଳମ୍ବ ବିନା ପ୍ରୟାସ କର; ଯାହା ପାନ କଲେ ମୃତ୍ୟୁର ଗ୍ରାସରେ ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅମର ହୁଏ।
Verse 22
क्षिप्त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधी: । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२ ॥ सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिता: । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहा: ॥ २३ ॥
ହେ ଦେବମାନେ, କ୍ଷୀରସାଗରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଶାକ‑ସବ୍ଜି, ତୃଣ, ଲତା ଓ ଔଷଧି ନିକ୍ଷେପ କର। ପରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମନ୍ଥାନ ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ବାସୁକିକୁ ଦୋରି କରି, ମୋର ସହାୟତାରେ, ଅଲସତା ବିନା କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମନ୍ଥନ କର।
Verse 23
क्षिप्त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधी: । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२ ॥ सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिता: । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहा: ॥ २३ ॥
ଏଭଳି ମନ୍ଥନରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ କ୍ଲେଶ ଭୋଗିବେ; କିନ୍ତୁ ହେ ଦେବମାନେ, ଫଳ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ତୁମେ—ସମୁଦ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅମୃତ ତୁମକୁ ମିଳିବ।
Verse 24
यूयं तदनुमोदध्वं यदिच्छन्त्यसुरा: सुरा: । न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वार्था: सान्त्वया यथा ॥ २४ ॥
ହେ ଦେବଗଣ! ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; କ୍ରୋଧରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଅସୁରମାନେ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ସେଥିରେ ସମ୍ମତି ଦିଅ।
Verse 25
न भेतव्यं कालकूटाद् विषाज्जलधिसम्भवात् । लोभ: कार्यो न वो जातु रोष: कामस्तु वस्तुषु ॥ २५ ॥
କ୍ଷୀରସାଗରରୁ ‘କାଳକୂଟ’ ନାମକ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ; ତାହାକୁ ଭୟ କରନି। ଏବଂ ମଥନରେ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଲୋଭ, ପାଇବାର ଆତୁରତା କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ କରନି।
Verse 26
श्रीशुक उवाच इति देवान्समादिश्य भगवान् पुरुषोत्तम: । तेषामन्तर्दधे राजन्स्वच्छन्दगतिरीश्वर: ॥ २६ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ! ଏଭଳି ଭାବେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସ୍ୱେଚ୍ଛାଗତି ସ୍ୱାଧୀନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 27
अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामह: । भवश्च जग्मतु: स्वं स्वं धामोपेयुर्बलिं सुरा: ॥ २७ ॥
ତାପରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଭବ (ଶିବ) ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ। ପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମହାରାଜ ବଳିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
Verse 28
दृष्ट्वारीनप्यसंयत्ताञ्जातक्षोभान्स्वनायकान् । न्यषेधद् दैत्यराट् श्लोक्य: सन्धिविग्रहकालवित् ॥ २८ ॥
ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଉଦ୍ୟତ ନିଜ ନାୟକମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେବମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭାବ ବିନା ଆସୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହର ସମୟ ଜାଣୁଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଳି ସେମାନଙ୍କୁ ନିଷେଧ କଲେ।
Verse 29
ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयूथपै: । श्रिया परमया जुष्टं जिताशेषमुपागमन् ॥ २९ ॥
ଦେବତାମାନେ ବୈରୋଚନପୁତ୍ର ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ପାଖେ ବସିଲେ। ସେ ଅସୁରସେନାପତିମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ, ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଭୂଷିତ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ଜୟୀ ଥିଲେ।
Verse 30
महेन्द्र: श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयित्वा महामति: । अभ्यभाषत तत् सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात् ॥ ३० ॥
ମହେନ୍ଦ୍ର ମୃଦୁ ବାଣୀରେ ସେହି ମହାମତି ବଳିଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ବିନୟରେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 31
तत्त्वरोचत दैत्यस्य तत्रान्ये येऽसुराधिपा: । शम्बरोऽरिष्टनेमिश्च ये च त्रिपुरवासिन: ॥ ३१ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଳିଙ୍କୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରୁଚିଲା। ଶମ୍ବର, ଅରିଷ୍ଟନେମି ପ୍ରମୁଖ ଅସୁରାଧିପମାନେ ଓ ତ୍ରିପୁରବାସୀ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ସହସା ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 32
ततो देवासुरा: कृत्वा संविदं कृतसौहृदा: । उद्यमं परमं चक्रुरमृतार्थे परन्तप ॥ ३२ ॥
ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ ପରୀକ୍ଷିତ! ତାପରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ସୌହାର୍ଦ୍ୟ ସହିତ ସନ୍ଧି କଲେ। ପରେ ଅମୃତ ପାଇବା ପାଇଁ ସେମାନେ ମହା ଉଦ୍ୟମ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 33
ततस्ते मन्दरगिरिमोजसोत्पाट्य दुर्मदा: । नदन्त उदधिं निन्यु: शक्ता: परिघबाहव: ॥ ३३ ॥
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ—ଗଦାସଦୃଶ ଦୃଢ଼ ଭୁଜାଯୁକ୍ତ—ଦର୍ପରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ମନ୍ଦରଗିରିକୁ ବଳରେ ଉପାଡ଼ିଲେ। ଉଚ୍ଚ ନାଦ କରି ସେମାନେ ତାହାକୁ କ୍ଷୀରସାଗର ଦିଗକୁ ନେଲେ।
Verse 34
दूरभारोद्वहश्रान्ता: शक्रवैरोचनादय: । अपारयन्तस्तं वोढुं विवशा विजहु: पथि ॥ ३४ ॥
ଦୀର୍ଘ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରୀ ପର୍ବତ ବୋହିବାରୁ ଶକ୍ର, ବୈରୋଚନ (ବଳି) ଆଦି ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ। ବୋହିପାରିନଥିବାରୁ ପଥରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 35
निपतन्स गिरिस्तत्र बहूनमरदानवान् । चूर्णयामास महता भारेण कनकाचल: ॥ ३५ ॥
ତେବେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାରୀ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଖସିପଡ଼ି ନିଜ ମହାଭାରରେ ଅନେକ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା।
Verse 36
तांस्तथा भग्नमनसो भग्नबाहूरुकन्धरान् । विज्ञाय भगवांस्तत्र बभूव गरुडध्वज: ॥ ३६ ॥
ସେମାନଙ୍କର ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ବାହୁ, ଉରୁ ଓ କନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଥିଲା। ଏହା ଜାଣି ସର୍ବଜ୍ଞ ଭଗବାନ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 37
गिरिपातविनिष्पिष्टान्विलोक्यामरदानवान् । ईक्षया जीवयामास निर्जरान् निर्व्रणान् यथा ॥ ३७ ॥
ପର୍ବତ ପଡ଼ି ଚାପିଯାଇଥିବା ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବିତ କଲେ। ସେମାନେ ଶୋକମୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଦେହରେ ଘାଉ ମଧ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ।
Verse 38
गिरिं चारोप्य गरुडे हस्तेनैकेन लीलया । आरुह्य प्रययावब्धिं सुरासुरगणैर्वृत: ॥ ३८ ॥
ପ୍ରଭୁ ଏକ ହାତରେ ଲୀଳାମାତ୍ରରେ ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇ ଗରୁଡଙ୍କ ପିଠିରେ ରଖିଲେ। ପରେ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଗରୁଡାରୂଢ ହୋଇ, ଦେବ-ଦାନବଗଣ ଘେରି ରହିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ଗଲେ।
Verse 39
अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्ण: पततां वर: । ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जित: ॥ ३९ ॥
ତାପରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗରୁଡ଼ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ କାନ୍ଧରୁ ଅବତାରି ଜଳ ସମୀପକୁ ଆଣିଲେ। ପରେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ସ୍ଥାନ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଗଲେ।
Frequently Asked Questions
The chapter states that the asuras were ‘favored by time’ (kāla), so direct confrontation would not yield the devas’ welfare. Viṣṇu teaches upāya-kauśalya: for a higher objective (amṛta and restoration of cosmic balance), one may adopt a temporary truce—even with enemies—while remaining internally steady and dharmically guided.
He is described as radiantly effulgent (blinding like thousands of suns), yet personally beautiful: marakata-like dark complexion, lotus-reddish eyes, yellow garments, jeweled helmet, ornaments, garlands, Kaustubha, weapons, and Lakṣmī. The theological point is that Bhagavān is simultaneously transcendent (beyond guṇas and ordinary perception) and personal (sac-cid-ānanda vigraha), approachable through devotion rather than material vision.
Viṣṇu’s warning frames the churning as a process where dangerous and distracting byproducts appear before the final goal (amṛta). It teaches steadiness (kṣānti/śānti), freedom from fear and greed, and trust in divine oversight—an ethical and spiritual template for pursuing higher ends without being derailed by intermediate crises or temptations.
Bali Mahārāja, son of Virocana, is the asura king portrayed as politically discerning—knowing when to fight and when to make peace. He accepts because the devas approach without hostility and because the proposal promises a strategic advantage (participation in producing nectar), aligning with statecraft even within asuric power politics.