Adhyaya 5
Raivata and Cākṣuṣa Manvantaras; Brahmā’s Prayers at Śvetadvīpa (Prelude to Samudra-manthana)
ଶୁକଦେବ ଗଜେନ୍ଦ୍ର-ମୋକ୍ଷଣ କଥାକୁ ମନ୍ୱନ୍ତର କ୍ରମ ସହ ଯୋଡ଼ି ପଞ୍ଚମ ମନୁ ରୈବତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ବିଭୁ, ଦେବଗଣ ଭୂତରୟ ଓ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ। ସେହି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଭଗବାନ ଶୁଭ୍ର ଓ ବିକୁଣ୍ଠାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ବୈକୁଣ୍ଠ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବୈକୁଣ୍ଠ ଲୋକ ପ୍ରକାଶ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅପରିମେୟ ଗୁଣମହିମା ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ଷଷ୍ଠ ମନୁ ଚାକ୍ଷୁଷ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରୁମ, ଦେବଗଣ ଆପ୍ୟ ଓ ଋଷିମାନେ (ହବିଷ୍ମାନ, ବୀରକ ଆଦି) ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଭଗବାନ ଅଜିତ ଅବତାର; ପରେ କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନ ସାଧନ କରିବେ ଓ କୂର୍ମ ରୂପେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଧାରଣ କରିବେ। ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ଆରମ୍ଭ—ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପରେ ଦେବମାନେ ଦୁର୍ବଳ, ଶ୍ରୀ ଓ ଯଜ୍ଞର କ୍ଷୟ; ସୁମେରୁରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ଓ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବାକୁ ଉପଦେଶ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବେଦିକ ସ୍ତୁତି—ଭଗବାନ ପରମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମାତ୍ମା, ଜଗତ୍କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ଓ ପରମ ଆଶ୍ରୟ—ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच राजन्नुदितमेतत् ते हरे: कर्माघनाशनम् । गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं शृणु ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ହରିଙ୍କ ପାପନାଶକ କର୍ମମଧ୍ୟରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଗଜେନ୍ଦ୍ରମୋକ୍ଷଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଏପରି ପ୍ରଭୁ-ଲୀଳା ଶ୍ରବଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପଫଳ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏବେ ରୈବତ ମନ୍ୱନ୍ତର ଶୁଣ।
Verse 2
पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदर: । बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वका: ॥ २ ॥
ତାମସ ମନୁଙ୍କ ସହୋଦର ପଞ୍ଚମ ମନୁଙ୍କ ନାମ ରୈବତ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ହାର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ କରି ଅର୍ଜୁନ, ବଳି, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଆଦି ଥିଲେ।
Verse 3
विभुरिन्द्र: सुरगणा राजन्भूतरयादय: । हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजा: ॥ ३ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ରୈବତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନାମ ବିଭୁ ଥିଲା। ଦେବଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୂତରୟ ଆଦି ଥିଲେ; ଏବଂ ସପ୍ତଲୋକ ଅଧିଷ୍ଠାତା ସାତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିରଣ୍ୟରୋମା, ବେଦଶିରା, ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁ ଆଦି ଥିଲେ।
Verse 4
पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठै: सुरसत्तमै: । तयो: स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान्स्वयम् ॥ ४ ॥
ଶୁଭ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବିକୁଣ୍ଠାଙ୍କ ସଂଯୋଗରୁ, ନିଜ ଅଂଶରୂପ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବଗଣ ସହିତ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 5
वैकुण्ठ: कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृत: । रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया ॥ ५ ॥
ଦେବୀ ରମାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ, ଭଗବାନ ବୈକୁଣ୍ଠ ସମସ୍ତେ ନମସ୍କାର କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ବୈକୁଣ୍ଠଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 6
तस्यानुभाव: कथितो गुणाश्च परमोदया: । भौमान्रेणून्स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद् गुणान् ॥ ६ ॥
ପରମୋଦାର ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝିବା କଠିନ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁ ସମ୍ଭବ। ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଣୁ ଗଣିପାରିବ, ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗୁଣ ଗଣିପାରିବ—କିନ୍ତୁ କେହି ଗଣିପାରେନି।
Verse 7
षष्ठश्च चक्षुष: पुत्रश्चाक्षुषो नाम वै मनु: । पूरुपूरुषसुद्युम्नप्रमुखाश्चाक्षुषात्मजा: ॥ ७ ॥
ଚକ୍ଷୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଚାକ୍ଷୁଷ ନାମକ ମନୁ ଥିଲେ ଷଷ୍ଠ ମନୁ। ତାଙ୍କର ଅନେକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ; ପୂରୁ, ପୂରୁଷ ଓ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ପ୍ରମୁଖ।
Verse 8
इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणा: । मुनयस्तत्र वै राजन्हविष्मद्वीरकादय: ॥ ८ ॥
ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ସ୍ୱର୍ଗର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ‘ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରୁମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ। ଦେବଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପ୍ୟ ଆଦି, ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହବିଷ୍ମାନ ଓ ବୀରକ ଆଦି ଥିଲେ, ହେ ରାଜନ।
Verse 9
तत्रापि देवसम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुत: । अजितो नाम भगवानंशेन जगत: पति: ॥ ९ ॥
ଏହି ଷଷ୍ଠ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦେବସମ୍ଭୂତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବୈରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଅଂଶାବତାରରେ ‘ଅଜିତ’ ନାମେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ସେ ଜଗତ୍ପତି।
Verse 10
पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा । भ्रममाणोऽम्भसि धृत: कूर्मरूपेण मन्दर: ॥ १० ॥
ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନ ହୋଇ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଧା (ଅମୃତ) ସିଦ୍ଧ ହେଲା; ସେଇ ଅଜିତ ଭଗବାନ କୂର୍ମରୂପେ ଜଳରେ ଭ୍ରମଣ କରି ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ପିଠିରେ ଧାରଣ କଲେ।
Verse 11
श्रीराजोवाच यथा भगवता ब्रह्मन्मथित: क्षीरसागर: । यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥ यथामृतं सुरै: प्राप्तं किं चान्यदभवत् तत: । एतद् भगवत: कर्म वदस्व परमाद्भुतम् ॥ १२ ॥
ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଭଗବାନ କିପରି ଏବଂ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ? ଜଳଚର କୂର୍ମରୂପେ ରହି ସେ କାହିଁକି ଏବଂ କିପରି ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଧାରଣ କଲେ? ଦେବମାନେ କିପରି ଅମୃତ ପାଇଲେ, ଏବଂ ମନ୍ଥନରୁ ଆଉ କ’ଣ କ’ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।
Verse 12
श्रीराजोवाच यथा भगवता ब्रह्मन्मथित: क्षीरसागर: । यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥ यथामृतं सुरै: प्राप्तं किं चान्यदभवत् तत: । एतद् भगवत: कर्म वदस्व परमाद्भुतम् ॥ १२ ॥
ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଭଗବାନ କିପରି ଏବଂ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ? ଜଳଚର କୂର୍ମରୂପେ ରହି ସେ କାହିଁକି ଏବଂ କିପରି ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଧାରଣ କଲେ? ଦେବମାନେ କିପରି ଅମୃତ ପାଇଲେ, ଏବଂ ମନ୍ଥନରୁ ଆଉ କ’ଣ କ’ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।
Verse 13
त्वया सङ्कथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पते: । नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम् ॥ १३ ॥
ଆପଣ ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ପତି ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା କଥା କହୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତ୍ରିତାପରେ ଦଗ୍ଧ ମୋ ଚିତ୍ତ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 14
श्रीसूत उवाच सम्पृष्टो भगवानेवं द्वैपायनसुतो द्विजा: । अभिनन्द्य हरेर्वीर्यमभ्याचष्टुं प्रचक्रमे ॥ १४ ॥
ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ହେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ସମବେତ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ! ରାଜା ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ ଦ୍ୱୈପାୟନପୁତ୍ର ଭଗବାନ୍ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି, ପୁନଃ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 15
श्रीशुक उवाच यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमाना: शितायुधै: । गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन्स्म भूरिश: ॥ १५ ॥ यदा दुर्वास: शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । नि:श्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादय: क्रिया: ॥ १६ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସୁରମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆଘାତ କଲେ; ଅନେକ ଦେବ ପ୍ରାଣ ହରାଇ ପଡ଼ିଗଲେ, ପୁନଃ ଉଠିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ସମୟରେ, ହେ ନୃପ! ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କ ଶାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତିନି ଲୋକ ଶ୍ରୀହୀନ ହେଲା; ତେଣୁ ଯଜ୍ଞାଦି ବୈଦିକ କ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଲା ନାହିଁ।
Verse 16
श्रीशुक उवाच यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमाना: शितायुधै: । गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन्स्म भूरिश: ॥ १५ ॥ यदा दुर्वास: शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । नि:श्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादय: क्रिया: ॥ १६ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସୁରମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆଘାତ କଲେ; ଅନେକ ଦେବ ପ୍ରାଣ ହରାଇ ପଡ଼ିଗଲେ, ପୁନଃ ଉଠିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ସମୟରେ, ହେ ନୃପ! ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କ ଶାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତିନି ଲୋକ ଶ୍ରୀହୀନ ହେଲା; ତେଣୁ ଯଜ୍ଞାଦି ବୈଦିକ କ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଲା ନାହିଁ।
Verse 17
निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादय: । नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥ ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वश: । सर्वं विज्ञापयां चक्रु: प्रणता: परमेष्ठिने ॥ १८ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଏହା ଦେଖି ମହେନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ ଆଦି ସୁରଗଣ ଆପସରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ମନ୍ତ୍ର-ବିଚାରରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ଉପାୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକତ୍ର ହୋଇ ସୁମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମସଭାକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଜଣାଇଲେ।
Verse 18
निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादय: । नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥ ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वश: । सर्वं विज्ञापयां चक्रु: प्रणता: परमेष्ठिने ॥ १८ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଏହା ଦେଖି ମହେନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ ଆଦି ସୁରଗଣ ଆପସରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ମନ୍ତ୍ର-ବିଚାରରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ଉପାୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକତ୍ର ହୋଇ ସୁମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମସଭାକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଜଣାଇଲେ।
Verse 19
स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् नि:सत्त्वान्विगतप्रभान् । लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभु: ॥ १९ ॥ समाहितेन मनसा संस्मरन्पुरुषं परम् । उवाचोत्फुल्लवदनो देवान्स भगवान्पर: ॥ २० ॥
ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ବଳ-ପ୍ରଭାବହୀନ ଓ ତେଜହୀନ ଦେଖି, ତ୍ରିଲୋକ ଅମଙ୍ଗଳମୟ ହୋଇଥିବାକୁ ଓ ଅସୁରମାନେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ସର୍ବଦେବଙ୍କ ଉପରେ ଥିବା ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ପରେ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖେ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 20
स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् नि:सत्त्वान्विगतप्रभान् । लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभु: ॥ १९ ॥ समाहितेन मनसा संस्मरन्पुरुषं परम् । उवाचोत्फुल्लवदनो देवान्स भगवान्पर: ॥ २० ॥
ଏକାଗ୍ର ମନରେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ପରମେଶ୍ୱରସମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖ ଫୁଟିଉଠିଲା। ପରେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ କଥା ଶୁଣ।”
Verse 21
अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो मनुष्यतिर्यग्द्रुमघर्मजातय: । यस्यावतारांशकलाविसर्जिता व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम् ॥ २१ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମୁଁ, ଭବ (ଶିବ), ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ତିର୍ୟକ୍ଜୀବ, ବୃକ୍ଷ-ଲତା, ଘର୍ମଜ, ଅଣ୍ଡଜ ଓ ଗର୍ଭଜ—ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେଇ ଅବ୍ୟୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅବତାର-ଅଂଶକଳାରୁ ପ୍ରକଟ। ତେଣୁ ଆସ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଉ।
Verse 22
न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो नोपेक्षणीयादरणीयपक्ष: । तथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं धत्ते रज:सत्त्वतमांसि काले ॥ २२ ॥
ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ ନ କେହି ବଧ୍ୟ, ନ କେହି ରକ୍ଷଣୀୟ; ନ କେହି ଉପେକ୍ଷଣୀୟ, ନ କେହି ଆରାଧ୍ୟ ପକ୍ଷ। ତଥାପି ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର ନିମିତ୍ତେ ସେ କାଳାନୁସାରେ ରଜଃ, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମଃ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 23
अयं च तस्य स्थितिपालनक्षण: सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् । तस्माद् व्रजाम: शरणं जगद्गुरुं स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रिय: ॥ २३ ॥
ଏବେ ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ସମୟ; ସତ୍ତ୍ୱ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେ ଜଗତର ସ୍ଥିତି-ପାଳନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଆସ, ଆମେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଉ; ସୁରପ୍ରିୟ ସେ ପ୍ରଭୁ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ଶୁଭ ଦେବେ।
Verse 24
श्रीशुक उवाच इत्याभाष्य सुरान्वेधा: सह देवैररिन्दम । अजितस्य पदं साक्षाज्जगाम तमस: परम् ॥ २४ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ଅରିନ୍ଦମ ପରୀକ୍ଷିତ! ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଭୌତିକ ତମସର ପରେ ଥିବା ଅଜିତଙ୍କ ପରମପଦକୁ ଗଲେ।
Verse 25
तत्रादृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै प्रभु: । स्तुतिमब्रूत दैवीभिर्गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रिय: ॥ २५ ॥
ସେଠାରେ, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖା ହୋଇନଥିଲା କିନ୍ତୁ ବେଦଶ୍ରୁତିରୁ ଶୁଣା ଥିଲା, ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଏକାଗ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଦିବ୍ୟ ବେଦବାଣୀରେ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 26
श्रीब्रह्मोवाच अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् । मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तं नमामहे देववरं वरेण्यम् ॥ २६ ॥
ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ଆପଣ ଅବିକାରୀ, ସତ୍ୟ, ଅନନ୍ତ ଓ ଆଦ୍ୟ। ଆପଣ ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ନିଷ୍କଳ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ମନ ଆପଣଙ୍କୁ ଧରିପାରେନି, ବାଣୀ ଆପଣଙ୍କୁ କହିପାରେନି। ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବରେଣ୍ୟ! ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁ।
Verse 27
विपश्चितं प्राणमनोधियात्मना- मर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् । छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥ २७ ॥
ଯିଏ ପ୍ରାଣ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମାର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ-ପରୋକ୍ଷ ଜାଣନ୍ତି; ସବୁକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ନିଦ୍ରାହୀନ ଓ ଅକଳୁଷ; ଯେଉଁଠାରେ ଛାୟା-ତାପ ଓ ପକ୍ଷପାତର ଗୃଧ୍ରପକ୍ଷ ନାହିଁ—ସେଇ ଅକ୍ଷର, ଆକାଶବତ୍ ବ୍ୟାପକ, ତ୍ରିୟୁଗ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣ ଆମେ ଯାଉଛୁ।
Verse 28
अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं मनोमयं पञ्चदशारमाशु । त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८ ॥
ଭୌତିକ କର୍ମଚକ୍ରରେ ଏହି ଦେହ ମନୋମୟ ରଥଚକ୍ର ସଦୃଶ। ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ତାହାର ପନ୍ଦର ଆର; ତିନି ଗୁଣ ତାହାର ନାଭି; ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକୃତିତତ୍ତ୍ୱ ତାହାର ନେମି; ବାହ୍ୟ ମାୟା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ର ଘୁରାଏ। ଯାହାର ଅକ୍ଷ ହେଲେ ପରମାତ୍ମା ଅଜିତ ପ୍ରଭୁ—ସେଇ ଅମୃତସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆମେ ଶରଣ ନେଉଛୁ।
Verse 29
य एकवर्णं तमस: परं त- दलोकमव्यक्तमनन्तपारम् । आसांचकारोपसुपर्णमेन- मुपासते योगरथेन धीरा: ॥ २९ ॥
ଶୁଦ୍ଧ-ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମେଶ୍ୱର ଏକବର୍ଣ୍ଣ—ପ୍ରଣବ (ଓଁକାର) ସ୍ୱରୂପ। ସେ ତମସମୟ ଜଗତର ପରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅନନ୍ତ; କାଳ-ଦେଶରେ ଦୂର ନୁହେଁ, ସର୍ବତ୍ର ଅଛନ୍ତି। ଗରୁଡବାହନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧୀର ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ।
Verse 30
न यस्य कश्चातितितर्ति मायां यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् । तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं नमाम भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३० ॥
ଯାହାଙ୍କ ମାୟାକୁ କେହି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେଇ ମାୟା ଲୋକଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭୁଲାଇ ଦିଏ। କିନ୍ତୁ ପରମେଶ୍ୱର ସେଇ ମାୟାକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି; ସେ ଜିତାତ୍ମା, ପରାଧୀଶ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ସମଭାବେ ଚରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ।
Verse 31
इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तरावि: । गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे कुतोऽसुराद्या इतरप्रधाना: ॥ ३१ ॥
ଆମେ ଦେବମାନେ ପ୍ରିୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସତ୍ତ୍ୱମୟ ଦେହ ପାଇ ଭିତରେ-ବାହାରେ ଶୁଭତାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି। ତଥାପି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗତି ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ; ତେବେ ରଜ-ତମ ପ୍ରଧାନ ଅସୁରାଦି କିପରି ଜାଣିବେ? ତାଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ।
Verse 32
पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्ग: । स वै महापूरुष आत्मतन्त्र: प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूति: ॥ ३२ ॥
ଯାହାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଆଶ୍ରିତ ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଏଠାରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସେଇ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମହାପୁରୁଷ, ମହାବିଭୂତି-ସମ୍ପନ୍ନ ପରମେଶ୍ୱର। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସେ ପ୍ରଭୁ ଆମ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 33
अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं सिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमाना: । लोकायतोऽथाखिललोकपाला: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३३ ॥
ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଜଳରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଏବଂ ଜଳଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନେ ଟିକନ୍ତି, ବଞ୍ଚନ୍ତି ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଜଳ ପ୍ରକୃତରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉଦାରବୀର୍ୟ—ତାଙ୍କ ରେତ ଅଟେ। ତେଣୁ ମହାଶକ୍ତି-ସମ୍ପନ୍ନ ସେ ପ୍ରଭୁ ଆମ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 34
सोमं मनो यस्य समामनन्ति दिवौकसां यो बलमन्ध आयु: । ईशो नगानां प्रजन: प्रजानां प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३४ ॥
ସୋମ ଅର୍ଥାତ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଧାନ୍ୟ, ବଳ ଓ ଆୟୁ ଦେଇଥାଏ। ସେ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରଜନନର ମୂଳ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ର ଭଗବାନଙ୍କ ମନ। ସେଇ ମହାବିଭୂତି ପରମେଶ୍ୱର ଆମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 35
अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा जात: क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा । अन्त:समुद्रेऽनुपचन्स्वधातून् प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३५ ॥
ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାରେ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଜନ୍ମିଥିବା ଜାତବେଦା ଅଗ୍ନି ଭଗବାନଙ୍କ ମୁଖ। ସେଇ ଅଗ୍ନି ସମୁଦ୍ରଗର୍ଭରେ ଧନ ଉତ୍ପାଦନ କରେ ଏବଂ ଉଦରରେ ପାଚନାଗ୍ନି ହୋଇ ଭୋଜନ ପଚାଇ ଦେହଧାରଣ ପାଇଁ ରସାଦି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସେଇ ମହାବିଭୂତି ପରମେଶ୍ୱର ଆମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 36
यच्चक्षुरासीत् तरणिर्देवयानं त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् । द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्यु: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३६ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭଗବାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ। ସେ ଅର୍ଚିରାଦି-ବର୍ତ୍ମ ନାମକ ମୋକ୍ଷପଥକୁ ଦର୍ଶାନ୍ତି; ବେଦବୋଧର ପ୍ରଧାନ ସ୍ରୋତ, ବ୍ରହ୍ମୋପାସନାର ଧାମ, ମୋକ୍ଷର ଦ୍ୱାର। ସେ ଅମୃତର ଉତ୍ସ ମଧ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ମଧ୍ୟ। ସେଇ ମହାବିଭୂତି ପରମେଶ୍ୱର ଆମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 37
प्राणादभूद् यस्य चराचराणां प्राण: सहो बलमोजश्च वायु: । अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३७ ॥
ବାୟୁ ହେଉଛି ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରାଣ, ସାହସ, ବଳ ଓ ଓଜ। ବାୟୁର ଏହି ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦିପ୍ରାଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରାଣ ପାଇଁ ବାୟୁକୁ ଅନୁସରଣ କରୁ, ଯେପରି ଦାସମାନେ ସମ୍ରାଟଙ୍କୁ। ସେଇ ମହାବିଭୂତି ପରମେଶ୍ୱର ଆମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 38
श्रोत्राद् दिशो यस्य हृदश्च खानि प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्या: । प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेत: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३८ ॥
ସେଇ ମହାବିଭୂତି ପରମେଶ୍ୱର ଆମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ। ଦିଗମାନେ ତାଙ୍କ କାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶରୀରର ଛିଦ୍ରମାନେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ, ଆକାଶ ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ। ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ଦେହାନ୍ତର୍ଗତ ବାୟୁ ଓ ଦେହାଶ୍ରୟ ଆକାଶ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ।
Verse 39
बलान्महेन्द्रस्त्रिदशा: प्रसादा- न्मन्योर्गिरीशो धिषणाद् विरिञ्च: । खेम्यस्तुछन्दांस्यृषयो मेढ्रत: क: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३९ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବଳରୁ ମହେନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ଦେବଗଣ, ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଗିରୀଶ ଶିବ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଧୀର ବୁଦ୍ଧିରୁ ବିରିଞ୍ଚି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀରର ରନ୍ଧ୍ରରୁ ବେଦମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥରୁ ଋଷି ଓ ପ୍ରଜାପତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେଇ ପରମ ମହାବିଭୂତି ପ୍ରଭୁ ଆମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 40
श्रीर्वक्षस: पितरश्छाययासन् धर्म: स्तनादितर: पृष्ठतोऽभूत् । द्यौर्यस्य शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारात् प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४० ॥
ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଛାୟାରୁ ପିତୃଲୋକବାସୀ, ତାଙ୍କ ସ୍ତନରୁ ଧର୍ମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୃଷ୍ଠରୁ ଅଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାଙ୍କ ଶିରୋଭାଗରୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ବିହାର-ଭୋଗରୁ ଅପ୍ସରାମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେଇ ପରମ ମହାବିଭୂତି ପ୍ରଭୁ ଆମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 41
विप्रो मुखाद् ब्रह्म च यस्य गुह्यं राजन्य आसीद् भुजयोर्बलं च । ऊर्वोर्विडोजोऽङ्घ्रिरवेदशूद्रौ प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४१ ॥
ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦଜ୍ଞାନ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତାଙ୍କ ଭୁଜରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଦେହବଳ; ତାଙ୍କ ଊରୁରୁ ବୈଶ୍ୟ ଓ ଉତ୍ପାଦନ-ଧନରେ ନିପୁଣତା; ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଦରୁ ବେଦଜ୍ଞାନରୁ ବାହାର ଥିବା ଶୂଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପରାକ୍ରମପୂର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ମହାବିଭୂତି ପ୍ରଭୁ ଆମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 42
लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्यभूद् द्युति- र्नस्त: पशव्य: स्पर्शेन काम: । भ्रुवोर्यम: पक्ष्मभवस्तु काल: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४२ ॥
ତାଙ୍କ ଅଧରରୁ ଲୋଭ, ଉପର ଓଠରୁ ପ୍ରୀତି, ନାସିକାରୁ ଦେହକାନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶେନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ପଶୁସଦୃଶ କାମନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାଙ୍କ ଭୃକୁଟିରୁ ଯମରାଜ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷ୍ମରୁ ଅନାଦି କାଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେଇ ପରମ ମହାବିଭୂତି ପ୍ରଭୁ ଆମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 43
द्रव्यं वय: कर्म गुणान्विशेषं यद्योगमायाविहितान्वदन्ति । यद् दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४३ ॥
ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି—ପଞ୍ଚଭୂତ, କାଳ, କର୍ମ, ପ୍ରକୃତିର ତିନି ଗୁଣ ଏବଂ ସେହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଭିନ୍ନତା—ଏସବୁ ଯୋଗମାୟାର ବିଧାନର ସୃଷ୍ଟି। ତେଣୁ ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବୋଧ; ମହାପ୍ରବୁଦ୍ଧମାନେ ଏହାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ସର୍ବନିୟନ୍ତା ସେଇ ମହାବିଭୂତି ପ୍ରଭୁ ଆମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 44
नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने । गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभि- र्न सज्जमानाय नभस्वदूतये ॥ ४४ ॥
ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଶାନ୍ତ, ସ୍ୱରାଜ୍ୟଲାଭରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ। ମାୟାରଚିତ ଗୁଣର ବୃତ୍ତିରେ ସେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ; ଲୋକଲୀଳାରେ ମଧ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ ବାୟୁ ପରି।
Verse 45
स त्वं नो दर्शयात्मानमस्मत्करणगोचरम् । प्रपन्नानां दिदृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम् ॥ ४५ ॥
ହେ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛୁ, ତଥାପି ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଚାହୁଁଛୁ। କୃପାକରି ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଓ ସସ୍ମିତ ପଦ୍ମମୁଖକୁ ଆମ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର କରନ୍ତୁ।
Verse 46
तैस्तै: स्वेच्छाभूतै रूपै: काले काले स्वयं विभो । कर्म दुर्विषहं यन्नो भगवांस्तत् करोति हि ॥ ४६ ॥
ହେ ବିଭୋ, ହେ ଭଗବାନ, ଆପଣ ନିଜ ମଧୁର ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ଆମ ପାଇଁ ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବିଷହ ଓ ଅସମ୍ଭବ, ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ ଆପଣ ନିଜେ କରନ୍ତି।
Verse 47
क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा । देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि ॥ ४७ ॥
ବିଷୟସୁଖରେ ଆର୍ତ୍ତ ଦେହୀ କର୍ମୀମାନଙ୍କ କର୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲେଶକର, ଅଳ୍ପସାର ଏବଂ କେବେ କେବେ ବିଫଳ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଜୀବନକୁ ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ ଅର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ନୁହେଁ; ଅଧିକ ପରିଶ୍ରମ ବିନା ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ମହାନ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
Verse 48
नावम: कर्मकल्पोऽपि विफलायेश्वरार्पित: । कल्पते पुरुषस्यैव स ह्यात्मा दयितो हित: ॥ ४८ ॥
ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ କର୍ମ, ଅଳ୍ପ ମାତ୍ରାରେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ ବିଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ଭଗବାନ ପରମ ପିତା; ସେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମା ଏବଂ ସଦା ତାଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
Verse 49
यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् । एवमाराधनं विष्णो: सर्वेषामात्मनश्च हि ॥ ४९ ॥
ଯେପରି ଗଛର ମୂଳକୁ ଜଳ ଦେଲେ କାଣ୍ଡ ଓ ଶାଖାମାନେ ଆପେଆପେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସେବା ହୁଏ, କାରଣ ସେ ସର୍ବାତ୍ମା।
Verse 50
नमस्तुभ्यमनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे । निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम् ॥ ५० ॥
ହେ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆପଣଙ୍କ କ୍ରିୟା ତର୍କାତୀତ। ଆପଣ ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଗୁଣର ଈଶ୍ୱର; ଏବେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ପକ୍ଷରେ ଅବସ୍ଥିତ—ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ।
Frequently Asked Questions
Raivata is the fifth Manu, brother of Tāmasa Manu. His manvantara is marked by Indra named Vibhu, devas known as Bhūtarayas, and sages such as Hiraṇyaromā, Vedaśirā, and Ūrdhvabāhu. The Lord appears as Vaikuṇṭha (from Śubhra and Vikuṇṭhā), emphasizing that divine governance and transcendental abodes manifest within each cosmic administration to sustain dharma and worship.
The chapter states that the devas were afflicted by Durvāsā Muni’s curse, leading to loss of influence and prosperity across the three worlds. As a result, ritual ceremonies (yajña) could not be properly performed, producing severe downstream effects: devas weakened, asuras flourished, and cosmic auspiciousness diminished—necessitating recourse to Viṣṇu rather than relying on deva-strength alone.
Brahmā praises the Lord as changeless, all-pervading, beyond material qualities, and present in the atom and the heart. He describes prakṛti’s revolving system (senses, prāṇas, guṇas, elements) as moving around the Lord as the hub (Paramātmā), establishing Viṣṇu as the ultimate controller. Devotionally, the prayers affirm that māyā is unconquerable for conditioned beings but is fully under the Lord’s mastery, making surrender the practical and theological solution for both cosmic and personal crises.