Adhyaya 4
Aftermath of Gajendra’s Deliverance: Hūhū’s Release, Indradyumna’s Curse, and Sārūpya-mukti
ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ (ଗଜରାଜଙ୍କୁ) ମକରର ବନ୍ଧନରୁ ପ୍ରଭୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଆନନ୍ଦରେ ମୁଖରିତ ହୁଏ। ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଢୋଳ-ନାଦ, ଗୀତ ଓ ପୁଷ୍ପବର୍ଷାରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସେଇ ମକର ଦେବଲଙ୍କ ଶାପରେ ପତିତ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ହୂହୂ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଫେରେ ପାଇ, ଯଥୋଚିତ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକକୁ ଫେରିଯାଏ। ଗଜେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଭଗବଦ୍ସ୍ପର୍ଶରେ ଅବିଦ୍ୟା-ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସାରୂପ୍ୟ-ମୁକ୍ତି ପାଏ—ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ପ୍ରଭୁସଦୃଶ ରୂପ। ଶୁକଦେବ କହନ୍ତି, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ଦ୍ରାବିଡ ଦେଶର ପାଣ୍ଡ୍ୟରାଜ୍ୟର ବୈଷ୍ଣବ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଥିଲେ; ମୌନବ୍ରତ ଓ ତନ୍ମୟ ଉପାସନାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ହାତୀ ହେବାର ଶାପ ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତ ଏହାକୁ ପ୍ରଭୁଇଚ୍ଛା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ଭକ୍ତିସ୍ମୃତି ରଖିଥିଲେ। ପରେ ପ୍ରଭୁ ଗରୁଡାରୂଢ ହୋଇ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ସ୍ୱଧାମକୁ ଫେରନ୍ତି। ଶ୍ରବଣଫଳ—ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ, କଳିଦୋଷରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ, ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱପ୍ନ ନିବାରଣ ହୁଏ; ପ୍ରଭାତ ପାଠ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ। ଶେଷରେ ପ୍ରସନ୍ନ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ-ବର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମ୍ବାଦର ଭୂମିକା ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तदा देवर्षिगन्धर्वा ब्रह्मेशानपुरोगमा: । मुमुचु: कुसुमासारं शंसन्त: कर्म तद्धरे: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ପ୍ରଭୁ ଯେତେବେଳେ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ଆଦିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତା, ଦେବର୍ଷି ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ହରିଙ୍କ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ପ୍ରଭୁ ଓ ଗଜେନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ।
Verse 2
नेदुर्दुन्दुभयो दिव्या गन्धर्वा ननृतुर्जगु: । ऋषयश्चारणा: सिद्धास्तुष्टुवु: पुरुषोत्तमम् ॥ २ ॥
ଦିବ୍ୟ ଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦ ହେଲା, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ନୃତ୍ୟ କରି ଗାନ କଲେ। ଋଷି, ଚାରଣ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 3
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
ଦେବଲ ମୁନିଙ୍କ ଶାପରେ ଗନ୍ଧର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ହୂହୂ ଗ୍ରାହ ହୋଇଥିଲେ। ଏବେ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ତୁରନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ସୁନ୍ଦର ଗନ୍ଧର୍ବରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏହା କାହାର ଅନୁଗ୍ରହରେ ଘଟିଲା ବୁଝି, ସେ ଶିର ନମାଇ ଅବ୍ୟୟ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଅଧୀଶଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, କୀର୍ତ୍ତନୀୟ ଗୁଣମୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଯଶକୁ ସ୍ତୁତିଗାନ କଲେ।
Verse 4
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
ଦେବଲ ମୁନିଙ୍କ ଶାପରେ ଗନ୍ଧର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ହୂହୂ ଗ୍ରାହ ହୋଇଥିଲେ। ଏବେ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ତୁରନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ସୁନ୍ଦର ଗନ୍ଧର୍ବରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏହା କାହାର ଅନୁଗ୍ରହରେ ଘଟିଲା ବୁଝି, ସେ ଶିର ନମାଇ ଅବ୍ୟୟ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଅଧୀଶଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, କୀର୍ତ୍ତନୀୟ ଗୁଣମୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଯଶକୁ ସ୍ତୁତିଗାନ କଲେ।
Verse 5
सोऽनुकम्पित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम् । लोकस्य पश्यतो लोकं स्वमगान्मुक्तकिल्बिष: ॥ ५ ॥
ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିର୍ହେତୁକ କୃପାରେ ଅନୁଗୃହୀତ ହୋଇ ନିଜ ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ପୁନଃ ପାଇ, ରାଜା ହୂହୂ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବଗଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସେ ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ପାପଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 6
गजेन्द्रो भगवत्स्पर्शाद् विमुक्तोऽज्ञानबन्धनात् । प्राप्तो भगवतो रूपं पीतवासाश्चतुर्भुज: ॥ ६ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ହସ୍ତସ୍ପର୍ଶ ମାତ୍ରରେ ହାତୀମାନଙ୍କ ରାଜା ଗଜେନ୍ଦ୍ର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅଜ୍ଞାନବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ତେଣୁ ସେ ସାରୂପ୍ୟ-ମୁକ୍ତି ପାଇ ଭଗବାନଙ୍କ ସଦୃଶ ରୂପ ଲାଭ କଲେ—ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ଚତୁର୍ଭୁଜ।
Verse 7
स वै पूर्वमभूद् राजा पाण्ड्यो द्रविडसत्तम: । इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायण: ॥ ७ ॥
ଏହି ଗଜେନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ବେ ଦ୍ରାବିଡ଼ ପ୍ରଦେଶର ପାଣ୍ଡ୍ୟ ଦେଶର ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ‘ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁବ୍ରତରେ ପରାୟଣ ଏକ ବୈଷ୍ଣବ ଥିଲେ।
Verse 8
स एकदाराधनकाल आत्मवान् गृहीतमौनव्रत ईश्वरं हरिम् । जटाधरस्तापस आप्लुतोऽच्युतं समर्चयामास कुलाचलाश्रम: ॥ ८ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ମହାରାଜ ଗୃହଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରି କୁଲାଚଳ (ମଲୟ ପର୍ବତ) ଆଶ୍ରମରେ ବାସ କଲେ। ଜଟାଧାରୀ ତପସ୍ବୀ ହୋଇ ସେ ସଦା ହରିଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ। ଏକଥର ମୌନବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ଆତ୍ମସଂଯମୀ ହୋଇ, ଅଚ୍ୟୁତ ହରିଙ୍କ ପୂଜାରେ ପ୍ରେମୋନ୍ମାଦରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୀନ ହେଲେ।
Verse 9
यदृच्छया तत्र महायशा मुनि: समागमच्छिष्यगणै: परिश्रित: । तं वीक्ष्य तूष्णीमकृतार्हणादिकं रहस्युपासीनमृषिश्चुकोप ह ॥ ९ ॥
ସେହି ସମୟରେ ଯଦୃଚ୍ଛାକ୍ରମେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଶିଷ୍ୟଗଣ ସହିତ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ଏକାନ୍ତରେ ବସିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ମହାରାଜ ମୌନ ରହି, ଅର୍ଘ୍ୟ-ଆସନ ଆଦି ସ୍ୱାଗତ-ସତ୍କାର କରୁନଥିବାକୁ ଦେଖି ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
Verse 10
तस्मा इमं शापमदादसाधु- रयं दुरात्माकृतबुद्धिरद्य । विप्रावमन्ता विशतां तमिस्रं यथा गज: स्तब्धमति: स एव ॥ १० ॥
ତେବେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—ଏହି ରାଜା ଅସାଧୁ ଓ ଦୁରାତ୍ମା। ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଛି; ତେଣୁ ସେ ଅନ୍ଧକାର ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁ ଏବଂ ହାତୀର ଜଡ, ମୂକ ଦେହ ପାଉ।
Verse 11
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଏଭଳି ଶାପ ଦେଇ ଭଗବାନ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜର୍ଷି ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଭାବି ସେଇ ଶାପକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 12
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
ତାପରେ ସେ କୁଞ୍ଜରୀ ଯୋନିରେ (ହାତୀ ଜନ୍ମରେ) ପଡ଼ିଲେ, ଯାହା ଆତ୍ମସ୍ମୃତିକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ତଥାପି ହରି-ଅର୍ଚ୍ଚନାର ପ୍ରଭାବରେ, ହାତୀ ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜିବେ ଓ ସ୍ତୁତି କରିବେ—ସେ ସ୍ମୃତି ତାଙ୍କର ରହିଲା।
Verse 13
एवं विमोक्ष्य गजयूथपमब्जनाभ- स्तेनापि पार्षदगतिं गमितेन युक्त: । गन्धर्वसिद्धविबुधैरुपगीयमान- कर्माद्भुतं स्वभवनं गरुडासनोऽगात् ॥ १३ ॥
ଅବ୍ଜନାଭ ପ୍ରଭୁ ଗଜୟୂଥପତିଙ୍କୁ ଗ୍ରାହର ପକଡ଼ରୁ ଏବଂ ଗ୍ରାହସଦୃଶ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ତାଙ୍କୁ ସାରୂପ୍ୟ-ମୁକ୍ତି ଓ ପାର୍ଷଦଗତି ଦାନ କଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମକୁ ଗାଇଥିବାବେଳେ, ଗରୁଡ଼ାସନ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଧାମକୁ ଫେରିଗଲେ ଏବଂ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହ ନେଲେ।
Verse 14
एतन्महाराज तवेरितो मया कृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् । स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं दु:स्वप्ननाशं कुरुवर्य शृण्वताम् ॥ १४ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବ—ଗଜରାଜ ମୋକ୍ଷର କଥା—ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେମାନେ ଏହା ଶୁଣନ୍ତି ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ୍ୟ ଫଳର ଯୋଗ୍ୟତା, ଭକ୍ତିର ଯଶ, କଳିକଳ୍ମଷର ନାଶ ଓ ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନର ନିବାରଣ ପାଆନ୍ତି।
Verse 15
यथानुकीर्तयन्त्येतच्छ्रेयस्कामा द्विजातय: । शुचय: प्रातरुत्थाय दु:स्वप्नाद्युपशान्तये ॥ १५ ॥
ଏହେତୁ ନିଜ ଶ୍ରେୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷୀ ଶୁଚି ଦ୍ୱିଜମାନେ—ବିଶେଷକରି ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ପ୍ରାତଃକାଳେ ଶୟନରୁ ଉଠି, କୌଣସି ବିକୃତି ବିନା, ଏହି ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନକୁ ଯଥାବତ୍ କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତୁ; ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନାଦି କଷ୍ଟ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ।
Verse 16
इदमाह हरि: प्रीतो गजेन्द्रं कुरुसत्तम । शृण्वतां सर्वभूतानां सर्वभूतमयो विभु: ॥ १६ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ସର୍ବଭୂତମୟ ବିଭୁ ଭଗବାନ୍ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।
Frequently Asked Questions
The crocodile was King Hūhū, a Gandharva cursed by Devala Muni. The Bhāgavata presents his animal embodiment as the karmic and juridical effect of a brāhmaṇa’s śāpa, yet his deliverance shows that contact with the Lord overrides accumulated reactions and restores the soul’s higher destiny.
Sārūpya-mukti is liberation in which the devotee attains a form resembling the Lord’s, here described as four-armed and clad in yellow garments. Gajendra receives it because the Lord personally touches and rescues him, indicating both the intensity of his surrender and the Lord’s independent bestowal of grace upon a devotee.
The narrative frames the curse as arising from a perceived breach of etiquette toward Agastya Muni, but it also emphasizes divine orchestration: Indradyumna, being a devotee, accepts the curse as the Lord’s will. The theological point is that bhakti is not destroyed by adverse karma; rather, devotion can persist and mature through it.
Śukadeva states that hearing this account makes one fit for higher destinations, grants a devotional reputation, protects from Kali-yuga’s contamination, and prevents bad dreams. The text further recommends morning recitation—especially by the varṇas and particularly brāhmaṇa Vaiṣṇavas—as a practical śāstric remedy rooted in śravaṇa and smṛti.