Adhyaya 3
Gajendra’s Prayers and the Appearance of Lord Hari (Gajendra-stuti and Hari-darśana)
ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧରାପଡ଼ା ସଙ୍କଟର ପରେ ଶୁକଦେବ କହନ୍ତି—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଗଜେନ୍ଦ୍ର ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ମନକୁ ସମାହିତ କରି ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ (ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ରୂପେ) ଶିଖିଥିବା ମନ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କରେ। ସେ ବାସୁଦେବ/ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରି—ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜଗତର ମୂଳ କାରଣ ଓ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ମାନି, ବେଦାନ୍ତର ‘ନେତି ନେତି’ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ସ, ଆଧାର ଓ ସୃଷ୍ଟିଠାରୁ ପରେ ଥିବା ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ। ଦେବପୂଜା ପରମ ଶରଣ ନୁହେଁ ବୋଲି ବୁଝି, କୌଣସି ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସୀମା ବିନା ସିଧା ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି; ତେଣୁ ଦେବମାନେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ହରି ପରମାତ୍ମା ଗରୁଡ଼ାରୂଢ଼ ହୋଇ ଦିବ୍ୟାୟୁଧ ସହ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ଗଜେନ୍ଦ୍ର ପଦ୍ମ ଅର୍ପଣ କରି ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରେ। ଭଗବାନ ଅହେତୁକ କୃପାରେ ଅବତରି ହାତୀ ଓ ଘଡ଼ିଆଳକୁ ଜଳରୁ ଟାଣି ବାହାର କରି, ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରରେ ଘଡ଼ିଆଳର ମୁହଁ ଛେଦି ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତତ୍ତ୍ୱ (ବ୍ରହ୍ମ–ପରମାତ୍ମା–ଭଗବାନ) ଓ କଥା-ନିରାକରଣକୁ ଯୋଡ଼ି ପରବର୍ତ୍ତୀ ମୋକ୍ଷ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि । जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି ଗଜେନ୍ଦ୍ର ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ମନକୁ ହୃଦୟରେ ସମାଧାନ କଲା ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଶିଖିଥିବା ପରମ ଜପ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଜପିଲା।
Verse 2
श्रीगजेन्द्र उवाच ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् । पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଗଜେନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ॐ ନମୋ ଭଗବତେ। ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ଚେତନାମୟ ହୋଇ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଏ, ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି। ସେ ଆଦିବୀଜ, ପରମେଶ୍ୱର; ବ୍ରହ୍ମା-ଶିବ ଆଦି ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି ଏବଂ ଯିଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛି।
Verse 3
यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥
ଯାହାରେ ଏହି ଜଗତ୍ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହା ଧାରିତ ଏବଂ ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ ଏହି ସବୁ—କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ପର ଥିବା ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।
Verse 4
य: स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद् विभातं क्व च तत् तिरोहितम् । अविद्धदृक् साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्पर: ॥ ४ ॥
ପରମ ପୁରୁଷ ନିଜ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ କେବେ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି, କେବେ ଅପ୍ରକଟ କରନ୍ତି। ସେଇ ପରମ କାରଣ ଓ ପରମ ଫଳ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ସାକ୍ଷୀ; ସର୍ବାତୀତ। ସେ ପରାତ୍ପର ପ୍ରଭୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।
Verse 5
कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु । तमस्तदासीद् गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभु: ॥ ५ ॥
କାଳକ୍ରମେ ଯେତେବେଳେ ଲୋକମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ପାଳକ-ନିୟନ୍ତାମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟରୂପ ପ୍ରକଟତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶି ପଞ୍ଚତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଘନ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ରହେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ ବିଭୁ ପରମ ପୁରୁଷ ଦୀପ୍ତିମାନ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଶରଣ ନେଉଛି।
Verse 6
न यस्य देवा ऋषय: पदं विदु- र्जन्तु: पुन: कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् । यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमण: स मावतु ॥ ६ ॥
ଯାହାଙ୍କ ପଦ ଓ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପଶୁସଦୃଶ ଅଲ୍ପବୁଦ୍ଧି ଜୀବ କିପରି ବୁଝିବେ କିମ୍ବା ବାଣୀରେ କହିବେ? ଯେପରି ମଞ୍ଚରେ ନଟ ବିଭିନ୍ନ ବେଶ ଓ ଗତିରେ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ଅଗୋଚର ରହେ, ସେପରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳା ଦୁରତ୍ୟୟ। ସେ ପରମ ପୁରୁଷ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।
Verse 7
दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनय: सुसाधव: । चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूता: सुहृद: स मे गति: ॥ ७ ॥
ଆସକ୍ତିରହିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିବା, ସବୁଙ୍କର ମିତ୍ର ଏବଂ ବନରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ-ବାନପ୍ରସ୍ଥ-ସନ୍ନ୍ୟାସର ନିର୍ଦୋଷ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ସୁସାଧୁ ମୁନିମାନେ ଯାହାଙ୍କ ସର୍ବମଙ୍ଗଳମୟ ପଦପଦ୍ମ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି—ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ ମୋର ଗତି ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 8
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
ଯାହାଙ୍କର ଭୌତିକ ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କର୍ମ ନାହିଁ, ନାମ-ରୂପ ନାହିଁ, ଗୁଣ-ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତଥାପି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ସେ ନିଜ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ମାୟାରେ କାଳେ କାଳେ ରାମ-କୃଷ୍ଣ ଭଳି ମାନବରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେଇ ଅନନ୍ତଶକ୍ତି ପରବ୍ରହ୍ମ, ଅରୂପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବହୁରୂପ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କର୍ମକାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 9
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
ସେଇ ପରେଶ୍ୱର ପରବ୍ରହ୍ମ, ଅନନ୍ତଶକ୍ତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଯିଏ ଅରୂପ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମହାନ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ କର୍ମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ—ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
Verse 10
नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने । नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १० ॥
ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ପରମାତ୍ମା, ହୃଦୟରେ ସାକ୍ଷୀରୂପେ ବିରାଜିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବାଣୀ, ମନ ଓ ଚେତନାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୂର ଯିଏ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
Verse 11
सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥
ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ନିଷ୍କାମ ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିପଶ୍ଚିତ ଭକ୍ତମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଯିଏ କୈବଲ୍ୟଧାମର ନାଥ ଏବଂ ନିର୍ବାଣ-ସୁଖର ନିର୍ମଳ ସଂବିଦ୍ ଦାତା—ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 12
नम: शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे । निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२ ॥
ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଘୋର (ନୃସିଂହ) ସ୍ୱରୂପକୁ ନମସ୍କାର, ମୂଢ (ବରାହାଦି ପଶୁ) ସ୍ୱରୂପକୁ ନମସ୍କାର, ଗୁଣଧର୍ମ ଧାରଣକାରୀ ଅବତାରମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନିର୍ବିଶେଷ ସାମ୍ୟସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଏବଂ ଜ୍ଞାନଘନ ବ୍ରହ୍ମତେଜକୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।
Verse 13
क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे । पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नम: ॥ १३ ॥
ହେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପରମାତ୍ମା! ସର୍ବାଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ସର୍ବସାକ୍ଷୀ, ପରମ ପୁରୁଷ! ଆତ୍ମମୂଳ ଓ ମୂଳପ୍ରକୃତି—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 14
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे । असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नम: ॥ १४ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟର ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟୟର କାରଣ। ଏହି ଅସତ୍ ଜଗତ ଆପଣଙ୍କ ଛାୟା ପରି; ଆପଣଙ୍କ ସତ୍-ଆଭାସରୁ ଏହା ସତ୍ୟ ପରି ଲାଗେ—ନମସ୍କାର।
Verse 15
नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय । सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର—ଆପଣ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ସ୍ୱୟଂ ନିଷ୍କାରଣ, ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ କାରଣସ୍ୱରୂପ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଆଗମ-ଆମ୍ନାୟର ମହାସାଗର; ମୋକ୍ଷଦାତା ଓ ପରମାଶ୍ରୟ—ନମସ୍କାର।
Verse 16
गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय । नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम- स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯେପରି ଅରଣି କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଆଛାଦିତ ଥାଏ, ସେପରି ଗୁଣମୟ ଆବରଣରୁ ଆପଣଙ୍କ ଚିତ୍-ତେଜ ଢାକା ପରି ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ମନ ଗୁଣକ୍ଷୋଭରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏନି। ନୈଷ୍କର୍ମ୍ୟଭାବରେ ଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ—ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 17
मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय । स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत- प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ମୋ ପରି ଶରଣାଗତ ପଶୁକୁ ପାଶବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରୁଥିବା, ସ୍ୱୟଂ ମୁକ୍ତ, ଅପାର କରୁଣାମୟ ଓ ନିତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ପରମାତ୍ମା ଅଂଶରେ ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଆପଣ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ, ଭଗବାନ ଓ ଅନନ୍ତ—ନମସ୍କାର।
Verse 18
आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तै- र्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय । मुक्तात्मभि: स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯେମାନେ ଭୌତିକ ମଲିନତାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ହୃଦୟର ଗଭୀରେ ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମନୋକଳ୍ପନା, ଘର, ଆତ୍ମୀୟ, ମିତ୍ର, ଧନ ଓ ସେବକମାନଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ; ତେଣୁ ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ। ଗୁଣାତୀତ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 19
यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति । किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९ ॥
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଯେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଇଚ୍ଛିତ ଗତି ପାଆନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ମଧ୍ୟ, କେବେ କେବେ ଅବ୍ୟୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦେହ ମଧ୍ୟ। ଅପାର କରୁଣାମୟ ସେଇ ଭଗବାନ ମୋତେ ଏହି ବିପଦ ଓ ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ।
Verse 20
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
ଯେ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଶରଣାଗତ ହୋଇ କୌଣସି ଫଳ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ଓ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ ଲୀଳାକୁ ଶୁଣି-ଗାଇ ଆନନ୍ଦସମୁଦ୍ରରେ ନିମଗ୍ନ ରହନ୍ତି। ମୁଁ ସେଇ ଅକ୍ଷର ପରବ୍ରହ୍ମ, ପରମେଶ୍ୱର, ଅବ୍ୟକ୍ତ, କେବଳ ଭକ୍ତି-ଯୋଗେ ଲଭ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଯେନ ଦୂର, ଅନନ୍ତ, ଆଦିକାରଣ ଓ ସର୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 21
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
ଯେ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଶରଣାଗତ ହୋଇ କୌଣସି ଫଳ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ଓ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ ଲୀଳାକୁ ଶୁଣି-ଗାଇ ଆନନ୍ଦସମୁଦ୍ରରେ ନିମଗ୍ନ ରହନ୍ତି। ମୁଁ ସେଇ ଅକ୍ଷର ପରବ୍ରହ୍ମ, ପରମେଶ୍ୱର, ଅବ୍ୟକ୍ତ, କେବଳ ଭକ୍ତି-ଯୋଗେ ଲଭ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଯେନ ଦୂର, ଅନନ୍ତ, ଆଦିକାରଣ ଓ ସର୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 22
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ଯାହାଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତା, ବେଦମାନେ ଓ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଲୋକ ନାମ-ରୂପ ଭେଦରେ ତାଙ୍କର ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପୁନଃପୁନଃ ଉତ୍ସରୁ ବାହାରି ଆଉ ତାହାରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେପରି ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରସୃଷ୍ଟି ଓ ଗୁଣପ୍ରବାହ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ପୁନଃ ପ୍ରଭୁରେ ଲୟ ପାଏ। ସେ ନ ଦେବ, ନ ଅସୁର; ନ ମନୁଷ୍ୟ, ନ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ; ନ ସ୍ତ୍ରୀ, ନ ପୁରୁଷ, ନ ନପୁଂସକ। ସେ ନ ଗୁଣ, ନ କର୍ମ, ନ ସତ୍, ନ ଅସତ୍—‘ନେତି ନେତି’ ନିଷେଧର ଶେଷରେ ଯେ ଅନନ୍ତ ଅବଶିଷ୍ଟ, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜୟ।
Verse 23
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାଗଣ, ବେଦ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବ ଭଗବାନଙ୍କର ଅଂଶ ଅଟନ୍ତି। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ସେଥିରେ ମିଳିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗଣ ଭଗବାନଙ୍କ ଠାରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଦେବତା ନୁହଁନ୍ତି, ଅସୁର ନୁହଁନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ପଶୁ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ସେ ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନପୁଂସକ ନୁହଁନ୍ତି। ସେ 'ନେତି-ନେତି' ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାତ ପରମ ସତ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କର ଜୟ ହେଉ!
Verse 24
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାଗଣ, ବେଦ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବ ଭଗବାନଙ୍କର ଅଂଶ ଅଟନ୍ତି। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ସେଥିରେ ମିଳିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗଣ ଭଗବାନଙ୍କ ଠାରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଦେବତା ନୁହଁନ୍ତି, ଅସୁର ନୁହଁନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ପଶୁ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ସେ ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନପୁଂସକ ନୁହଁନ୍ତି। ସେ 'ନେତି-ନେତି' ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାତ ପରମ ସତ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କର ଜୟ ହେଉ!
Verse 25
जिजीविषे नाहमिहामुया कि- मन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या । इच्छामि कालेन न यस्य विप्लव- स्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५ ॥
ମୁଁ ଆଉ ଏହି ହାତୀ ଶରୀରରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ, ଯାହା ଭିତରେ ଏବଂ ବାହାରେ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ। ଏହି ଜୀବନର ଲାଭ କ’ଣ? ମୁଁ କେବଳ ସେହି ଶାଶ୍ୱତ ମୁକ୍ତି (ମୋକ୍ଷ) କାମନା କରୁଛି, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନର ଆବରଣକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ଏବଂ ଯାହାକୁ କାଳ (ସମୟ) ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 26
सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् । विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭୌତିକ ଜୀବନରୁ ମୁକ୍ତିର ପୂର୍ଣ୍ଣ କାମନା କରି, ମୁଁ ସେହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସାଦର ପ୍ରଣାମ କରୁଛି ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସ୍ରଷ୍ଟା ଅଟନ୍ତି। ସେ ନିଜେ ବିଶ୍ୱର ରୂପ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଅଜନ୍ମା, ପରମ ଗତି ଏବଂ ଏହି ଜଗତର ପରମ ଜ୍ଞାତା ଅଟନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି।
Verse 27
योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७ ॥
ମୁଁ ସେହି ପରମେଶ୍ୱର, ପରମାତ୍ମା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯୋଗ ଶକ୍ତିର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି, ଯାହାଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧ ଯୋଗୀମାନେ ଭକ୍ତି-ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ନିଜର କର୍ମଫଳକୁ ଭସ୍ମ କରି, ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।
Verse 28
नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग- शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय । प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର—ତ୍ରିବିଧ ଶକ୍ତିର ଅସହ୍ୟ ବେଗର ନିୟନ୍ତା, ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧି-ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ, ଶରଣାଗତଙ୍କର ପାଳକ। ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅନନ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସଂଯମୀ ଲୋକ ଆପଣଙ୍କ ପଥ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 29
नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् । तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९ ॥
ଆପଣଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ଭାବର ଦେହାଭିମାନୀ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଏହି ଜୀବ ନିଜ ସତ୍ୟ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ। ଯାହାଙ୍କ ମହିମା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଇ ନମସ୍କାର କରୁଛି।
Verse 30
श्रीशुक उवाच एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमाना: । नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात् तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ ३० ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଗଜେନ୍ଦ୍ର କୌଣସି ବିଶେଷ ଦେବତାଙ୍କ ନାମ ନ ନେଇ ପରମ ସତ୍ତାର ବର୍ଣ୍ଣନା କଲା। ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର ଆଦି ନିଜ-ନିଜ ରୂପଭେଦର ଅଭିମାନରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସର୍ବାତ୍ମା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ୍ ହରି ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 31
तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवास: स्तोत्रं निशम्य दिविजै: सह संस्तुवद्भि: । छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमान- श्चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्र: ॥ ३१ ॥
ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଣି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣି, ସର୍ବତ୍ର ନିବାସୀ ଭଗବାନ୍ ହରି—ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ—ଛନ୍ଦୋମୟ ଗରୁଡ଼ର ପିଠିରେ ଆରୋହଣ କରି, ଚକ୍ରାଦି ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଅତିଶୀଘ୍ର ଗଜେନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁଠି ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 32
सोऽन्त:सरस्युरुबलेन गृहीत आर्तो दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् । उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रा- न्नारायणाखिलगुरो भगवन् नमस्ते ॥ ३२ ॥
ସରୋବର ମଧ୍ୟରେ ମଗରର ପ୍ରବଳ ବଳରେ ଧରାପଡ଼ି ଗଜେନ୍ଦ୍ର ଭୟଙ୍କର ପୀଡ଼ାରେ ଥିଲା। ଆକାଶରେ ଗରୁଡ଼ ପିଠିରେ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରିଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସେ ତୁରନ୍ତ ଶୁଣ୍ଡରେ ପଦ୍ମ ଉଠାଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ କହିଲା—“ହେ ନାରାୟଣ! ହେ ଅଖିଳଗୁରୁ! ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।”
Verse 33
तं वीक्ष्य पीडितमज: सहसावतीर्य सग्राहमाशु सरस: कृपयोज्जहार । ग्राहाद् विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं संपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम् ॥ ३३ ॥
ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ଦେଖି ଅଜ ଭଗବାନ୍ ହରି କୃପାବଶେ ତୁରନ୍ତ ଗରୁଡ଼ ପିଠରୁ ଅବତରି, ଗ୍ରାହ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ସରୋବରରୁ ବାହାରକୁ ଟାଣି ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରରେ ଗ୍ରାହର ମୁହଁକୁ ଦେହରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes that Gajendra praised the Supreme Authority without naming a particular deva and without seeking intermediary shelter. Since devas operate within delegated jurisdiction and karma-bound cosmic roles, they were not invoked; Hari, as Paramātmā and Puruṣottama, is the universal witness and independent protector, and thus He personally responded to pure surrender directed to the Supreme.
Verse 1 frames remembrance as both prior saṁskāra (Indradyumna’s past spiritual training) and Kṛṣṇa’s grace enabling recollection under crisis. The implication is that bhakti impressions are never lost; when danger strips away false supports, the Lord can awaken dormant devotion, making remembrance itself an act of mercy and a doorway to deliverance.
It functions as direct śaraṇāgati to Vāsudeva, identifying the Supreme Person as the root cause and indwelling Lord of all beings. In the chapter’s progression, it anchors Gajendra’s movement from philosophical glorification of the Absolute to personal reliance on Bhagavān, culminating in Hari’s visible intervention.
The prayer distinguishes between material limitation and transcendental form. Bhagavān is not conditioned by prakṛti, yet He manifests by internal potency (antarāṅgā-śakti) in avatāra forms for līlā and protection. This preserves transcendence while affirming personal theism: the Lord is beyond guṇas yet can accept functional relation to them for cosmic purpose.
Gajendra states the Lord is unreachable by mind, words, or ordinary consciousness, yet is realized by pure devotees in bhakti-yoga. The narrative then validates the claim: in a condition where physical power and strategy fail, heartfelt surrender and glorification draw the Lord’s immediate presence, showing bhakti as both epistemology (how He is known) and soteriology (how one is saved).