Adhyaya 24

Verse 1

श्रीराजोवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम् ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ! ମୁଁ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମମଧ୍ୟରୁ ତାଙ୍କର ଆଦ୍ୟ ମତ୍ସ୍ୟାବତାରର ମାୟାମୟ ଲୀଳାକଥା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 2

यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तम:प्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वर: ॥ २ ॥ एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥

କର୍ମବନ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜୀବ ପରି, ଲୋକନିନ୍ଦିତ, ତମୋଗୁଣମୟ ଓ କଷ୍ଟଦାୟକ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଭଗବାନ କାହିଁକି ଧାରଣ କଲେ? ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏ ସବୁ ଯଥାର୍ଥ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ; ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକଙ୍କ ଚରିତ ଶ୍ରବଣ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଉଛି।

Verse 3

यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तम:प्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वर: ॥ २ ॥ एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥

କର୍ମବନ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜୀବ ପରି, ଲୋକନିନ୍ଦିତ, ତମୋଗୁଣମୟ ଓ କଷ୍ଟଦାୟକ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଭଗବାନ କାହିଁକି ଧାରଣ କଲେ? ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏ ସବୁ ଯଥାର୍ଥ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ; ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକଙ୍କ ଚରିତ ଶ୍ରବଣ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଉଛି।

Verse 4

श्रीसूत उवाच इत्युक्तो विष्णुरातेन भगवान् बादरायणि: । उवाच चरितं विष्णोर्मत्स्यरूपेण यत् कृतम् ॥ ४ ॥

ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ବିଷ୍ଣୁରାତ (ପରୀକ୍ଷିତ) ଏଭଳି ପଚାରିଲେ, ଭଗବାନ ବାଦରାୟଣି (ଶୁକଦେବ) ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଲୀଳାଚରିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 5

श्रीशुक उवाच गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वर: । रक्षामिच्छंस्तनूर्धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि ॥ ५ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା, ସାଧୁ-ଭକ୍ତ, ବେଦ, ଧର୍ମ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥସିଦ୍ଧିର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଭଗବାନ୍ ଅବତାର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 6

उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वर: । नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणै: ॥ ६ ॥

ବାୟୁ ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରିବେଶରେ ଚରେ, ସେପରି ଈଶ୍ୱର କେବେ ମନୁଷ୍ୟ ଓ କେବେ ନୀଚ ଯୋନିରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ଗୁଣ ଥିବାରୁ ଗୁଣରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ଓ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଭାବ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 7

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लय: । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप ॥ ७ ॥

ହେ ନୃପ! ପୂର୍ବ କଳ୍ପାନ୍ତେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନାନ୍ତରେ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ହେଲା; ସେତେବେଳେ ଭୂର୍ ଆଦି ସମସ୍ତ ଲୋକ ସମୁଦ୍ରଜଳରେ ପ୍ଲାବିତ ହେଲେ।

Verse 8

कालेनागतनिद्रस्य धातु: शिशयिषोर्बली । मुखतो नि:सृतान् वेदान् हयग्रीवोऽन्तिकेऽहरत् ॥ ८ ॥

କାଳ ଆସି ଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା) ନିଦ୍ରାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଶୟନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ; ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିସ୍ସୃତ ବେଦମାନଙ୍କୁ ନିକଟସ୍ଥ ହୟଗ୍ରୀବ ନାମକ ବଳବାନ ଦୈତ୍ୟ ହରଣ କଲା।

Verse 9

ज्ञात्वा तद् दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् । दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वर: ॥ ९ ॥

ଦାନବେନ୍ଦ୍ର ହୟଗ୍ରୀବର ଚେଷ୍ଟା ଜାଣି ସର୍ବୈଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ ଭଗବାନ୍ ହରି ଈଶ୍ୱର ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି ବେଦକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସେ ଦାନବକୁ ବଧ କଲେ।

Verse 10

तत्र राजऋषि: कश्चिन्नाम्ना सत्यव्रतो महान् । नारायणपरोऽतपत् तप: स सलिलाशन: ॥ १० ॥

ଚାକ୍ଷୁଷ-ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ଏକ ମହାନ୍ ରାଜଋଷି ଥିଲେ। ସେ ନାରାୟଣପରାୟଣ ଭକ୍ତ; କେବଳ ଜଳକୁ ଆହାର କରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।

Verse 11

योऽसावस्मिन् महाकल्पे तनय: स विवस्वत: । श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पित: ॥ ११ ॥

ଏହି ମହାକଳ୍ପରେ ସେହି ସତ୍ୟବ୍ରତ ପରେ ସୂର୍ୟଲୋକର ରାଜା ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଏବଂ ‘ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ମନୁପଦ ପାଇଲେ।

Verse 12

एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् । तस्याञ्जल्युदके काचिच्छफर्येकाभ्यपद्यत ॥ १२ ॥

ଏକଦିନ କୃତମାଳା ନଦୀତଟରେ ଜଳତର୍ପଣ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଜଳିର ଜଳରେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ମାଛ ଆସିପଡ଼ିଲା।

Verse 13

सत्यव्रतोऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत । उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वर: ॥ १३ ॥

ହେ ଭାରତବଂଶଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ଦ୍ରାବିଡଦେଶର ରାଜା ସତ୍ୟବ୍ରତ ନିଜ ଅଞ୍ଜଳିରେ ଆସିଥିବା ସେ ମାଛଟିକୁ ହାତର ଜଳ ସହିତ ନଦୀଜଳରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।

Verse 14

तमाह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् । यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल । कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले ॥ १४ ॥

ମଧୁର ସ୍ୱରେ ସେ ଦୀନ ଛୋଟ ମାଛଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ କରୁଣାମୟ ରାଜା ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କୁ କହିଲା— ହେ ରାଜନ, ଦୀନବତ୍ସଲ! ମୋତେ ଏହି ନଦୀଜଳରେ କାହିଁକି ଛାଡ଼ୁଛ? ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଜଳଚର ଅଛନ୍ତି ଯେମାନେ ମୋତେ ମାରିପାରିବେ; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ବହୁତ ଭୟ କରୁଛି।

Verse 15

तमात्मनोऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् । अजानन् रक्षणार्थाय शफर्या: स मनो दधे ॥ १५ ॥

ନିଜ ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ସତ୍ୟବ୍ରତ ରାଜା, ସେ ମାଛଟି ସ୍ୱୟଂ ପରମେଶ୍ୱର ବୋଲି ନ ଜାଣି, ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରୀତି ସହିତ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ।

Verse 16

तस्या दीनतरं वाक्यमाश्रुत्य स महीपति: । कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम् ॥ १६ ॥

ମାଛଟିର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀନ ଉକ୍ତି ଶୁଣି ଦୟାଳୁ ରାଜା ତାହାକୁ ଜଳଭରା କଳଶରେ ରଖି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇଗଲେ।

Verse 17

सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ । अलब्ध्वात्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम् ॥ १७ ॥

କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ରାତିରେ ମାଛଟି ଏତେ ବଢ଼ିଗଲା ଯେ କମଣ୍ଡଲୁର ଜଳରେ ତାହାର ଦେହ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତେବେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲା।

Verse 18

नाहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे । कल्पयौक: सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम् ॥ १८ ॥

ହେ ପ୍ରିୟ ରାଜନ, ଏହି କମଣ୍ଡଲୁରେ ଏତେ କଷ୍ଟରେ ରହିବାକୁ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ। ତେଣୁ ଦୟାକରି ଏକ ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ସୁଖରେ ବସିପାରିବି।

Verse 19

स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके । तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत ॥ १९ ॥

ତାପରେ ରାଜା ସେଇ ମାଛକୁ ଘଡ଼ାର ପାଣିରୁ ଉଠାଇ ଏକ ବଡ଼ କୂଆରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ଏହା ତିନି ହସ୍ତ ଲମ୍ବା ହେଲା।

Verse 20

न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् । पृथु देहि पदं मह्यं यत् त्वाहं शरणं गता ॥ २० ॥

ମାଛ କହିଲା—ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଜଳାଶୟ ମୋ ସୁଖବାସ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୋତେ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଜଳସ୍ଥାନ ଦିଅ; ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।

Verse 21

तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे । तदावृत्यात्मना सोऽयं महामीनोऽन्ववर्धत ॥ २१ ॥

ହେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ, ରାଜା କୂଆରୁ ମାଛକୁ ଉଠାଇ ସରୋବରରେ ଛାଡ଼ିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଇ ମହାମୀନ ନିଜ ଦେହରେ ଜଳର ପରିମାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ବଢ଼ିଗଲା।

Verse 22

नैतन्मे स्वस्तये राजन्नुदकं सलिलौकस: । निधेहि रक्षायोगेन ह्रदे मामविदासिनि ॥ २२ ॥

ମାଛ କହିଲା—ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଜଳଚର; ଏହି ପାଣି ମୋ ସ୍ୱସ୍ତି ପାଇଁ କେବେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଦୟାକରି ରକ୍ଷାଉପାୟ କରି, କେବେ ନ ହ୍ରାସ ପାଉଥିବା ହ୍ରଦରେ ମୋତେ ରଖ।

Verse 23

इत्युक्त: सोऽनयन्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि । जलाशयेऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज्झषम् ॥ २३ ॥

ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ ହେଲାପରେ ରାଜା ସତ୍ୟବ୍ରତ ମାଛକୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ଜଳାଶୟମାନଙ୍କୁ ନେଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେଲେ, ଶେଷରେ ସେଇ ବିଶାଳ ମାଛକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।

Verse 24

क्षिप्यमाणस्तमाहेदमिह मां मकरादय: । अदन्त्यतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ २४ ॥

ସମୁଦ୍ରରେ ଛାଡ଼ାଯାଉଥିବାବେଳେ ମତ୍ସ୍ୟଟି ସତ୍ୟବ୍ରତ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା—ହେ ବୀର! ଏହି ଜଳରେ ଅତିବଳବାନ ଭୟଙ୍କର ମକରାଦି ମୋତେ ଖାଇଦେବେ; ତେଣୁ ମୋତେ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ନି।

Verse 25

एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् । तमाह को भवानस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन् ॥ २५ ॥

ତାଙ୍କର ମଧୁର ବାଣୀ ଶୁଣି ରାଜା ମୋହିତ ହୋଇ କହିଲେ—ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କିଏ? ମତ୍ସ୍ୟରୂପେ ଆସି ଆମକୁ ମୋହିତ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 26

नैवंवीर्यो जलचरो द‍ृष्टोऽस्माभि: श्रुतोऽपि वा । यो भवान् योजनशतमह्नाभिव्यानशे सर: ॥ २६ ॥

ପ୍ରଭୁ! ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଆପଣ ଶତଶତ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ରର ଜଳକୁ ଆବୃତ କରିଦେଲେ। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଳଚରକୁ ଆମେ ନ ଦେଖିଛୁ, ନ ଶୁଣିଛୁ।

Verse 27

नूनं त्वं भगवान् साक्षाद्धरिर्नारायणोऽव्यय: । अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम् ॥ २७ ॥

ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅବ୍ୟୟ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ, ଶ୍ରୀହରି। ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ଜଳଚରରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 28

नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर । भक्तानां न: प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो ॥ २८ ॥

ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟର ଈଶ୍ୱର! ହେ ବିଭୁ ବିଷ୍ଣୁ! ଆମ ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ହିଁ ମୁଖ୍ୟ ନେତା ଓ ପରମ ଗତି। ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 29

सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतव: । ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम् ॥ २९ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଲୀଳା-ଅବତାର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଆପଣ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଧାରଣ କଲେ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।

Verse 30

न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा भवेत् सर्वसुहृत्प्रियात्मन: । यथेतरेषां पृथगात्मनां सता- मदीद‍ृशो यद् वपुरद्भ‍ुतं हि न: ॥ ३० ॥

ହେ ଅରବିନ୍ଦାକ୍ଷ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମ ସୁହୃଦ୍ ଓ ପ୍ରିୟ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ; ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଶରଣ କେବେ ବି ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ଦେହବୁଦ୍ଧିରେ ଥିବାମାନଙ୍କର ଦେବପୂଜା ସର୍ବଥା ବ୍ୟର୍ଥ; ତେଣୁ ଆପଣ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ପ୍ରକଟ କରିଛନ୍ତି।

Verse 31

श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं जगत्पति: सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये । विहर्तुकाम: प्रलयार्णवेऽब्रवी- च्चिकीर्षुरेकान्तजनप्रिय: प्रियम् ॥ ३१ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ରାଜା ସତ୍ୟବ୍ରତ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ଯୁଗାନ୍ତରେ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରଳୟ-ସମୁଦ୍ରରେ ଲୀଳା କରିବାକୁ ଓ ନିଜ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତଙ୍କ ହିତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଜଗତ୍ପତି ଭଗବାନ ପ୍ରିୟ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच सप्तमे ह्यद्यतनादूर्ध्वमहन्येतदरिंदम । निमङ्‌क्ष्यत्यप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् ॥ ३२ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ଅରିନ୍ଦମ ରାଜା! ଆଜିଠାରୁ ସପ୍ତମ ଦିନେ ଭୂଃ, ଭୁବଃ ଓ ସ୍ୱଃ—ଏ ତିନି ଲୋକ ପ୍ରଳୟ ଜଳରେ ଲୀନ ହେବ।

Verse 33

त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा । उपस्थास्यति नौ: काचिद् विशाला त्वां मयेरिता ॥ ३३ ॥

ତ୍ରିଲୋକ ପ୍ରଳୟ ଜଳରେ ଲୀନ ହେଉଥିବାବେଳେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ନୌକା ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବ।

Verse 34

त्वं तावदोषधी: सर्वा बीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभि: परिवृत: सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ३४ ॥ आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लव: । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥

ତତ୍ପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଔଷଧି ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ବୀଜ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେଇ ବୃହତ୍ ନୌକାରେ ଚଢ଼ାଇବ। ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ, ନୌକାରେ ଆରୋହଣ କରି, ବିଷାଦ ନ କରି, ପ୍ରଳୟ-ସମୁଦ୍ରର ଅନ୍ଧକାରରେ ମଧ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ତେଜକୁ ଆଲୋକ ମାନି ସହଜରେ ବିଚରିବ।

Verse 35

त्वं तावदोषधी: सर्वा बीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभि: परिवृत: सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ३४ ॥ आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लव: । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥

ସେଇ ବୃହତ୍ ନୌକାରେ ଆରୋହଣ କରି, ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କ ସହ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ସହିତ, ତୁମେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ବିଚରିବ। ପ୍ରଳୟର ଏକାର୍ଣବର ଘୋର ଅନ୍ଧକାରରେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପଥ କେବଳ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ତେଜରେ ଆଲୋକିତ ହେବ।

Verse 36

दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा । उपस्थितस्य मे श‍ृङ्गे निबध्नीहि महाहिना ॥ ३६ ॥

ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପବନରେ ନୌକା ଯେତେବେଳେ ଦୋଳାୟମାନ ହେବ, ସେତେବେଳେ ମୋ ପାଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ମୋ ଶୃଙ୍ଗରେ ସେଇ ନୌକାକୁ ମହାସର୍ପ ବାସୁକି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଦିଅ; କାରଣ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବି।

Verse 37

अहं त्वामृषिभि: सार्धं सहनावमुदन्वति । विकर्षन् विचरिष्यामि यावद् ब्राह्मी निशा प्रभो ॥ ३७ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ତୁମକୁ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସହିତ ସେଇ ନୌକାକୁ ଜଳରେ ଟାଣି ନେଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରାତ୍ରି—ପ୍ରଳୟକାଳ—ଶେଷ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଚରିବି।

Verse 38

मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्यनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर्विवृतं हृदि ॥ ३८ ॥

ମୋର ଅନୁଗ୍ରହରେ ତୁମେ ‘ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି ପରିଚିତ ମୋର ମହିମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିବ। ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ସବୁ ତୁମ ହୃଦୟରେ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ; ଏହିପରି ତୁମେ ମୋତେ ସର୍ବଥା ଜାଣିବ।

Verse 39

इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत । सोऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत् ॥ ३९ ॥

ଏହିପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଭଗବାନ୍ ହରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ପରେ ରାଜା ସତ୍ୟବ୍ରତ ହୃଷୀକେଶ ଯେ ସମୟ କହିଥିଲେ, ସେହି ସମୟକୁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ।

Verse 40

आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षि: प्रागुदङ्‌मुख: । निषसाद हरे: पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिण: ॥ ४० ॥

ପୂର୍ବମୁଖୀ ଦର୍ଭା ପତ୍ରାଇ ରାଜର୍ଷି ଈଶାନ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ବସିଲେ। ସେ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ୍ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ପାଦକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 41

तत: समुद्र उद्वेल: सर्वत: प्लावयन् महीम् । वर्धमानो महामेघैर्वर्षद्भ‍ि: समद‍ृश्यत ॥ ४१ ॥

ତାପରେ ସମୁଦ୍ର ଉଦ୍ବେଳିତ ହୋଇ ସବୁଦିଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ଲାବିତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଅବିରତ ବର୍ଷା କରୁଥିବା ମହାମେଘମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ଆହୁରି ଆହୁରି ବଢ଼ୁଥିବା ଦେଖାଗଲା।

Verse 42

ध्यायन् भगवदादेशं दद‍ृशे नावमागताम् । तामारुरोह विप्रेन्द्रैरादायौषधिवीरुध: ॥ ४२ ॥

ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ସତ୍ୟବ୍ରତ ନିଜ ପାଖକୁ ଆସୁଥିବା ଏକ ନାଉକାକୁ ଦେଖିଲେ। ତେଣୁ ସେ ଔଷଧି ଓ ଲତାଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ନାଉକାରେ ଚଢ଼ିଲେ।

Verse 43

तमूचुर्मुनय: प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् । स वै न: सङ्कटादस्मादविता शं विधास्यति ॥ ४३ ॥

ପ୍ରୀତ ମୁନିମାନେ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ୍, କେଶବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସଙ୍କଟରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରି ମଙ୍ଗଳ ବିଧାନ କରିବେ।

Verse 44

सोऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन्महार्णवे । एकश‍ृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजन: ॥ ४४ ॥

ତେବେ ରାଜା ନିରନ୍ତର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ପ୍ରଳୟ-ମହାର୍ଣ୍ଣବରେ ଏକ ବିଶାଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ମତ୍ସ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ତାହାର ଗୋଟିଏ ଶୃଙ୍ଗ ଥିଲା ଏବଂ ସେ ନିୟୁତ-ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଥିଲା।

Verse 45

निबध्य नावं तच्छृङ्गे यथोक्तो हरिणा पुरा । वरत्रेणाहिना तुष्टस्तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ ४५ ॥

ପୂର୍ବେ ହରି ଯେପରି କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ରାଜା ନାଉକାକୁ ସେଇ ମତ୍ସ୍ୟର ଶୃଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧିଲେ ଏବଂ ବାସୁକି ନାଗକୁ ଦୋରି କରି ବ୍ୟବହାର କଲେ। ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 46

श्रीराजोवाच अनाद्यविद्योपहतात्मसंविद- स्तन्मूलसंसारपरिश्रमातुरा: । यद‍ृच्छयोपसृता यमाप्नुयु- र्विमुक्तिदो न: परमो गुरुर्भवान् ॥ ४६ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ଅନାଦି ଅବିଦ୍ୟାରେ ଯାହାଙ୍କ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଆବୃତ ହୋଇଛି ଏବଂ ସେଇ ଅଜ୍ଞାନମୂଳ ସଂସାର-ଶ୍ରମରେ ଯେମାନେ କ୍ଳାନ୍ତ, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ମୁକ୍ତିଦାତା ଭକ୍ତଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ଆପଣ ହିଁ ଆମ ପରମ ଗୁରୁ।

Verse 47

जनोऽबुधोऽयं निजकर्मबन्धन: सुखेच्छया कर्म समीहतेऽसुखम् । यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्याद् धृदयं स नो गुरु: ॥ ४७ ॥

ଏହି ମୂଢ ଜୀବ ନିଜ କର୍ମବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ସୁଖ ଆଶାରେ କର୍ମ କରେ; କିନ୍ତୁ ସେ କର୍ମ ଶେଷେ ଦୁଃଖ ହିଁ ଦେଉଛି। ଭଗବାନଙ୍କ ସେବାରେ ସେଇ ମିଥ୍ୟା ସୁଖାଶା ଧୋଇଯାଏ। ଆମ ଗୁରୁ ହୃଦୟର ଗଠିକୁ ଛେଦ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 48

यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान् विजह्यान्मलमात्मनस्तम: । भजेत वर्णं निजमेष सोऽव्ययो भूयात् स ईश: परमो गुरोर्गुरु: ॥ ४८ ॥

ଭୌତିକ ଜଟିଳତାରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭଗବାନଙ୍କ ସେବାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଅଜ୍ଞାନର ମଳ—ପୁଣ୍ୟପାପ କର୍ମର କଳୁଷ ସହିତ—ତ୍ୟାଗ କରୁ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଶୋଧନ କଲେ ସୁନା-ରୂପାର ମେଳ ଖସିଯାଏ, ସେପରି ସେ ନିଜ ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ପୁନଃ ପାଏ। ସେଇ ଅବ୍ୟୟ ପରମେଶ୍ୱର ଆମ ଗୁରୁ ହେଉନ୍ତୁ; କାରଣ ସେ ଗୁରୁମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପରମ ଗୁରୁ।

Verse 49

न यत्प्रसादायुतभागलेश- मन्ये च देवा गुरवो जना: स्वयम् । कर्तुं समेता: प्रभवन्ति पुंस- स्तमीश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ४९ ॥

ଦେବତା, କଥିତ ଗୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ—ଏକା କିମ୍ବା ଏକତ୍ର ହୋଇ—ଆପଣଙ୍କ କୃପାର ଦଶହଜାର ଭାଗର ଏକ ଭାଗ ସମାନ ଦୟା ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କମଳଚରଣରେ ଶରଣ ନେଉଛି।

Verse 50

अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणी: कृत- स्तथा जनस्याविदुषोऽबुधो गुरु: । त्वमर्कद‍ृक् सर्वद‍ृशां समीक्षणो वृतो गुरुर्न: स्वगतिं बुभुत्सताम् ॥ ५० ॥

ଯେପରି ଚକ୍ଷୁହୀନ ଅନ୍ଧ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ଧକୁ ନେତା ଭାବେ ଧରେ, ସେପରି ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ନଜାଣିଥିବା ଲୋକେ ମୂର୍ଖକୁ ଗୁରୁ ମାନନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆମେ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ଚାହୁଁ; ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ସର୍ବଦର୍ଶୀ ସର୍ବଜ୍ଞ ଭଗବାନ ଆପଣଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁ।

Verse 51

जनो जनस्यादिशतेऽसतीं गतिं यया प्रपद्येत दुरत्ययं तम: । त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा प्रपद्यते येन जनो निजं पदम् ॥ ५१ ॥

ଭୌତିକବାଦୀ କଥିତ ଗୁରୁ ନିଜ ଭୌତିକବାଦୀ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଥବିକାଶ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ; ତାହାରେ ସେମାନେ ଦୁରତ୍ୟୟ ଅଜ୍ଞାନ-ତମରେ ଅଟକି ରହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଅବ୍ୟୟ, ଅମୋଘ ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତି; ସେହି ଜ୍ଞାନରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 52

त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो ह्यात्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धि: । तथापि लोको न भवन्तमन्धधी- र्जानाति सन्तं हृदि बद्धकाम: ॥ ५२ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପରମ ହିତେଷୀ ସୁହୃଦ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ନିୟନ୍ତା, ପରମାତ୍ମା, ପରମ ଗୁରୁ, ପରମ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ସିଦ୍ଧିଦାତା। ତଥାପି ହୃଦୟରେ କାମନାରେ ବନ୍ଧା ମୂଢମତି ଲୋକେ, ହୃଦୟସ୍ଥ ଆପଣଙ୍କୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 53

त्वं त्वामहं देववरं वरेण्यं प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय । छिन्ध्यर्थदीपैर्भगवन् वचोभि- र्ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोक: ॥ ५३ ॥

ହେ ଭଗବାନ, ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ବରେଣ୍ୟ ଦେବ, ସର୍ବେଶ୍ୱର! ଆତ୍ମବୋଧ ପାଇଁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ଜୀବନର ଅର୍ଥକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଆପଣଙ୍କ ବଚନଦୀପରେ ଦୟାକରି ମୋ ହୃଦୟର ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଦନ କରି, ମୋ ଜୀବନର ଗନ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତୁ।

Verse 54

श्रीशुक उवाच इत्युक्तवन्तं नृपतिं भगवानादिपूरुष: । मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरंस्तत्त्वमब्रवीत् ॥ ५४ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ସତ୍ୟବ୍ରତ ରାଜା ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଆଦିପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; ପ୍ରଳୟଜଳରେ ବିହାର କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।

Verse 55

पुराणसंहितां दिव्यां साङ्ख्ययोगक्रियावतीम् । सत्यव्रतस्य राजर्षेरात्मगुह्यमशेषत: ॥ ५५ ॥

ଭଗବାନ୍ ରାଜର୍ଷି ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ପୁରାଣ-ସଂହିତା ଓ ସାଂଖ୍ୟ-ଯୋଗ କ୍ରିୟାସହିତ ଆତ୍ମଗୁହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ, ଏବଂ ସେହି ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 56

अश्रौषीद‍ृषिभि: साकमात्मतत्त्वमसंशयम् । नाव्यासीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम् ॥ ५६ ॥

ନାଉରେ ବସିଥିବା ସତ୍ୟବ୍ରତ ରାଜା ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋକ୍ତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମ-ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିଲେ; ତେଣୁ ପରମ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରହିଲା ନାହିଁ।

Verse 57

अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे । हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान् प्रत्याहरद्धरि: ॥ ५७ ॥

ପୂର୍ବ ପ୍ରଳୟର ଶେଷରେ, ବେଧସ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଗ୍ରତ ହେବା ସମୟରେ, ହରି ହୟଗ୍ରୀବ ନାମକ ଅସୁରକୁ ବଧ କରି ବେଦମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ।

Verse 58

स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुत: । विष्णो: प्रसादात् कल्पेऽस्मिन्नासीद् वैवस्वतो मनु: ॥ ५८ ॥

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ରାଜା ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହି କଳ୍ପରେ ସେହି ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 59

सत्यव्रतस्य राजर्षेर्मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिण: । संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥ ५९ ॥

ରାଜର୍ଷି ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ମାୟାମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ମହାନ ସଂବାଦ ପରମ ପବିତ୍ର ମହାଖ୍ୟାନ। ଯେ ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣେ ସେ ପାପଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 60

अवतारं हरेर्योऽयं कीर्तयेदन्वहं नर: । सङ्कल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम् ॥ ६० ॥

ଯେ ନର ପ୍ରତିଦିନ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ଓ ସତ୍ୟବ୍ରତ-ଚରିତ କୀର୍ତ୍ତନ କରେ, ତାହାର ସମସ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପରମ ଗତିକୁ ପାଏ।

Verse 61

प्रलयपयसि धातु: सुप्तशक्तेर्मुखेभ्य: श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा । दितिजमकथयद् यो ब्रह्म सत्यव्रतानां तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतोऽस्मि ॥ ६१ ॥ स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥

ମୁଁ ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି—ଯିଏ ବାଙ୍କା ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରଳୟଜଳରେ ସୁପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଅପହୃତ ବେଦଶ୍ରୁତିଗୁଡ଼ିକୁ ଦିତିଜକୁ ବଧ କରି ପୁନଃ ଫେରାଇଦେଲେ; ଏବଂ ସତ୍ୟବ୍ରତାଦିଙ୍କୁ ବେଦସାର ଉପଦେଶ କଲେ।