Adhyaya 23
Bali Liberated, Prahlāda Blessed, and Vāmana Accepted as Universal Protector
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶେଷ ବାକ୍ୟ ପରେ ଭକ୍ତିରେ ବିହ୍ୱଳ ବଳି ମହାରାଜ ସ୍ତୁତି ଓ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ବରୁଣଙ୍କ ନାଗପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସୁତଳଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଭଗବାନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗାଧିପତ୍ୟ ପୁନଃ ଦେଇ ଅଦିତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ବିଶ୍ୱ-ପ୍ରଶାସନକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ବଳିଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ଓ ବରଦାନ ଶୁଣି ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ ଗଭୀର ଭକ୍ତି-ଚିନ୍ତନ କହନ୍ତି—ଭଗବାନ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ସମ, ତଥାପି ଭକ୍ତଙ୍କୁ ବିଶେଷ କୃପା କରନ୍ତି; କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ପରି ଯେମିତି ଭାବେ କେହି ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି ସେମିତି ପ୍ରତିଦାନ ମିଳେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ‘ପକ୍ଷପାତ’ ଦିବ୍ୟ ନିୟମ। ପରେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ସୁତଳକୁ ଯିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ସେଠାରେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ନାରାୟଣ ରୂପରେ ନିତ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦେବି ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ହରି ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ତ୍ରୁଟି ଚିହ୍ନଟ କରି ନିବାରଣ କହିଲେ; ଶୁକ୍ର କହନ୍ତି ଭଗବନ୍ନାମ ସଂକୀର୍ତ୍ତନ ସମସ୍ତ ବିଧିଦୋଷ ପୂରଣ କରେ ଏବଂ ଆଦେଶାନୁସାରେ ବିବରଣୀ ସଂଶୋଧନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ଉପେନ୍ଦ୍ର (ବାମନ)ଙ୍କୁ ବେଦ-ଧର୍ମର ପରମ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର ବାମନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ପୁନଃ ରାଜ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ଶୁକଦେବ ବାମନ–ତ୍ରିବିକ୍ରମ କଥାଶ୍ରବଣର ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମହିମା ଗାଇ, ଅବତାରକଥାକୁ ଭାଗବତରେ ଶାସନରୁ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଥ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्युक्तवन्तं पुरुषं पुरातनं महानुभावोऽखिलसाधुसम्मत: । बद्धाञ्जलिर्बाष्पकलाकुलेक्षणो भक्त्युत्कलो गद्गदया गिराब्रवीत् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ପୁରାତନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ସାଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ମହାତ୍ମା ବଳି ମହାରାଜ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ, ଭକ୍ତିର ଉତ୍କଳତାରେ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ଏପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच अहो प्रणामाय कृत: समुद्यम: प्रपन्नभक्तार्थविधौ समाहित: । यल्लोकपालैस्त्वदनुग्रहोऽमरै- रलब्धपूर्वोऽपसदेऽसुरेऽर्पित: ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀବଳି ମହାରାଜ କହିଲେ—ଆହୋ! ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ କେବଳ ଉଦ୍ୟମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଫଳ ମିଳେ! ମୁଁ ମାତ୍ର ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି, ତଥାପି ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତଙ୍କ ହିତରେ ସମାହିତ ଆପଣ ମୋତେ କୃପା କଲେ। ଯେଉଁ ଅନୁଗ୍ରହ ଲୋକପାଳ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବେ ପାଇନଥିଲେ, ସେହିଟି ଆପଣ ମୋ ପରି ପତିତ ଅସୁର ଉପରେ ନିର୍ହେତୁ ଦୟାରେ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा हरिमानत्य ब्रह्माणं सभवं तत: । विवेश सुतलं प्रीतो बलिर्मुक्त: सहासुरै: ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏପରି କହି ବଳି ମହାରାଜ ପ୍ରଥମେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ବରୁଣଙ୍କ ନାଗପାଶ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସୁତଳ ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 4
एवमिन्द्राय भगवान् प्रत्यानीय त्रिविष्टपम् । पूरयित्वादिते: काममशासत् सकलं जगत् ॥ ४ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ଭଗବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ (ସ୍ୱର୍ଗ)ର ଅଧିକାର ପୁନଃ ଦେଇ, ଦେବମାତା ଅଦିତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଶାସନ କଲେ।
Verse 5
लब्धप्रसादं निर्मुक्तं पौत्रं वंशधरं बलिम् । निशाम्य भक्तिप्रवण: प्रह्लाद इदमब्रवीत् ॥ ५ ॥
ନିଜ ପୌତ୍ର ଓ ବଂଶଧର ବଳି ମହାରାଜ ବନ୍ଧନମୁକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ପାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ଭକ୍ତିରେ ଦ୍ରବିତ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 6
श्रीप्रह्लाद उवाच नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादं न श्रीर्न शर्व: किमुतापरेऽन्ये । यन्नोऽसुराणामसि दुर्गपालो विश्वाभिवन्द्यैरभिवन्दिताङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ—ହେ ସର୍ବପୂଜ୍ୟ ପରମପୁରୁଷ! ଯାହାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରସାଦ ବ୍ରହ୍ମା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ କିମ୍ବା ଶର୍ବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମିଳିନାହିଁ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥା କଣ! ତଥାପି ଆପଣ ଆମ ଅସୁରମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକ ହେବାକୁ କୃପାକରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି।
Verse 7
यत्पादपद्ममकरन्दनिषेवणेन ब्रह्मादय: शरणदाश्नुवते विभूती: । कस्माद् वयं कुसृतय: खलयोनयस्ते दाक्षिण्यदृष्टिपदवीं भवत: प्रणीता: ॥ ७ ॥
ହେ ସର୍ବଶରଣ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ମକରନ୍ଦ—ଅର୍ଥାତ୍ ସେବାର ମଧୁ—ଆସ୍ବାଦନ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ମହାପୁରୁଷମାନେ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ତେବେ ଆମେ ଦୁଷ୍ଟ, କୁସୃତ, ଅସୁରକୁଳଜାତ—କିପରି ଆପଣଙ୍କ କୃପାଦୃଷ୍ଟିର ପଥରେ ଆସିଲୁ? ଏହା କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ଅହେତୁକ ଦୟାରେ ସମ୍ଭବ।
Verse 8
चित्रं तवेहितमहोऽमितयोगमाया- लीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य । सर्वात्मन: समदृशोऽविषम: स्वभावो भक्तप्रियो यदसि कल्पतरुस्वभाव: ॥ ८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ଲୀଳା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ଆପଣଙ୍କ ଅମିତ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଯୋଗମାୟା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱମାନେ ସୃଷ୍ଟ; ତାହାର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଭୌତିକ ମାୟା ପ୍ରକଟ। ଆପଣ ସର୍ବାତ୍ମା ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି; ତଥାପି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଏହା ପକ୍ଷପାତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଆପଣ କଳ୍ପତରୁ ପରି ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच वत्स प्रह्लाद भद्रं ते प्रयाहि सुतलालयम् । मोदमान: स्वपौत्रेण ज्ञातीनां सुखमावह ॥ ९ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ବତ୍ସ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଏବେ ତୁମେ ସୁତଳ ଲୋକକୁ ଯାଅ; ସେଠାରେ ନିଜ ପୌତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କର, ଏବଂ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦିଅ।
Verse 10
नित्यं द्रष्टासि मां तत्र गदापाणिमवस्थितम् । मद्दर्शनमहाह्लादध्वस्तकर्मनिबन्धन: ॥ १० ॥
ତୁମେ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ମୋତେ ମୋର ସ୍ୱାଭାବିକ ରୂପରେ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ପଦ୍ମଧାରୀ ଭାବେ ଦର୍ଶନ କରିବ। ମୋ ଦର୍ଶନଜନିତ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ତୁମର କର୍ମବନ୍ଧନ ଧ୍ୱଂସ ହେବ ଏବଂ ଫଳକର୍ମର ବନ୍ଧନ ପୁଣି ରହିବ ନାହିଁ।
Verse 11
श्रीशुक उवाच आज्ञां भगवतो राजन्प्रह्लादो बलिना सह । बाढमित्यमलप्रज्ञो मूर्ध्न्याधाय कृताञ्जलि: ॥ ११ ॥ परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपति: । प्रणतस्तदनुज्ञात: प्रविवेश महाबिलम् ॥ १२ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ! ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ସହ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଅସୁର ସେନାପତିମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି ‘ବାଢମ୍’ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ପରେ ଆଦିପୁରୁଷଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ପ୍ରଣାମ କରି, ଅନୁମତି ପାଇ ସୁତଳ ନାମକ ମହାବିଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 12
श्रीशुक उवाच आज्ञां भगवतो राजन्प्रह्लादो बलिना सह । बाढमित्यमलप्रज्ञो मूर्ध्न्याधाय कृताञ्जलि: ॥ ११ ॥ परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपति: । प्रणतस्तदनुज्ञात: प्रविवेश महाबिलम् ॥ १२ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ! ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ସହ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଅସୁର ସେନାପତିମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି ‘ବାଢମ୍’ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ପରେ ଆଦିପୁରୁଷଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ପ୍ରଣାମ କରି, ଅନୁମତି ପାଇ ସୁତଳ ନାମକ ମହାବିଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 13
अथाहोशनसं राजन्हरिर्नारायणोऽन्तिके । आसीनमृत्विजां मध्ये सदसि ब्रह्मवादिनाम् ॥ १३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ହରି ନାରାୟଣ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ଶୁକ୍ରାଚାର୍ୟଙ୍କୁ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଭାସୀନ ଥିବାବେଳେ, ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 14
ब्रह्मन् सन्तनु शिष्यस्य कर्मच्छिद्रं वितन्वत: । यत् तत् कर्मसु वैषम्यं ब्रह्मदृष्टं समं भवेत् ॥ १४ ॥
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ୟ! ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ତୁମ ଶିଷ୍ୟ ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଯେ ଦୋଷ କିମ୍ବା ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଦେଖୁଛ, ଦୟାକରି କହ। ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଚାର ହେଲେ ସେ କର୍ମଗତ ବୈଷମ୍ୟ ସମ ହୋଇ ଦୋଷ ନିବୃତ୍ତ ହେବ।
Verse 15
श्रीशुक्र उवाच कुतस्तत्कर्मवैषम्यं यस्य कर्मेश्वरो भवान् । यज्ञेशो यज्ञपुरुष: सर्वभावेन पूजित: ॥ १५ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ୍ର କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଆପଣ ହିଁ କର୍ମେଶ୍ୱର, ଯଜ୍ଞେଶ ଓ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ; ସର୍ବଭାବେ ପୂଜିତ। ଯିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ କରିଛି, ତାହାର ଯଜ୍ଞରେ ଦୋଷ କିମ୍ବା ବିଷମତା କେଉଁଠି?
Verse 16
मन्त्रतस्तन्त्रतश्छिद्रं देशकालार्हवस्तुत: । सर्वं करोति निश्छिद्रमनुसङ्कीर्तनं तव ॥ १६ ॥
ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ, ତନ୍ତ୍ର-ନିୟମ, ଏବଂ ଦେଶ-କାଳ, ପାତ୍ର ଓ ସାମଗ୍ରୀରେ ତ୍ରୁଟି ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମର ଅନୁସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ ସବୁକୁ ନିର୍ଦୋଷ କରେ।
Verse 17
तथापि वदतो भूमन् करिष्याम्यनुशासनम् । एतच्छ्रेय: परं पुंसां यत् तवाज्ञानुपालनम् ॥ १७ ॥
ତଥାପି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କହୁଥିବାରୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଶ୍ରେୟ ହେଉଛି—ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁପାଳନ।
Verse 18
श्रीशुक उवाच प्रतिनन्द्य हरेराज्ञामुशना भगवानिति । यज्ञच्छिद्रं समाधत्त बलेर्विप्रर्षिभि: सह ॥ १८ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଏଭଳି ହରିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ସମ୍ମାନରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ଛିଦ୍ର-ଦୋଷକୁ ସମାଧାନ କଲେ।
Verse 19
एवं बलेर्महीं राजन् भिक्षित्वा वामनो हरि: । ददौ भ्रात्रे महेन्द्राय त्रिदिवं यत्परैर्हृतम् ॥ १९ ॥
ହେ ରାଜନ୍ ପରୀକ୍ଷିତ! ଏଭଳି ଭିକ୍ଷା କରି ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ଠାରୁ ସମସ୍ତ ଭୂମି ଗ୍ରହଣ କରି, ବାମନ ହରି ଶତ୍ରୁମାନେ ହରିନେଇଥିବା ତ୍ରିଦିବ (ସ୍ୱର୍ଗ)କୁ ନିଜ ଭ୍ରାତା ମହେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
Verse 20
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपै: । दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यै: कुमारेण भवेन च ॥ २० ॥ कश्यपस्यादिते: प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च । लोकानां लोकपालानामकरोद् वामनं पतिम् ॥ २१ ॥
ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କର ପତି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବଗଣ, ଦେବର୍ଷି, ପିତୃଲୋକବାସୀ, ମନୁ ଓ ମୁନିମାନେ, ଦକ୍ଷ, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା ପ୍ରମୁଖ ନେତାମାନଙ୍କ ସହ, କୁମାର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଓ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ସହିତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ବାମନଦେବଙ୍କୁ ପତି-ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହା କଶ୍ୟପ ମୁନି ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ପ୍ରୀତି ଏବଂ ସର୍ବଭୂତହିତ ପାଇଁ ଥିଲା।
Verse 21
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपै: । दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यै: कुमारेण भवेन च ॥ २० ॥ कश्यपस्यादिते: प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च । लोकानां लोकपालानामकरोद् वामनं पतिम् ॥ २१ ॥
କଶ୍ୟପ ମୁନି ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଏବଂ ସର୍ବଭୂତହିତ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ପତି-ରକ୍ଷକ ଭାବେ ବାମନଦେବଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 22
वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशस: श्रिय: । मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयो: ॥ २२ ॥ उपेन्द्रं कल्पयांचक्रे पतिं सर्वविभूतये । तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप ॥ २३ ॥
ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ! ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବଗଣ ବେଦ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଧର୍ମ, ଯଶ, ଶ୍ରୀ, ମଙ୍ଗଳ, ବ୍ରତ, ସ୍ୱର୍ଗସିଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏସବୁର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଅର୍ଥାତ୍ ବାମନଦେବଙ୍କୁ ଚାହିଲେ। ତେଣୁ ସେମାନେ ଉପେନ୍ଦ୍ର ବାମନଦେବଙ୍କୁ ସର୍ବବିଭୂତିର ପରମ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏହାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ।
Verse 23
वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशस: श्रिय: । मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयो: ॥ २२ ॥ उपेन्द्रं कल्पयांचक्रे पतिं सर्वविभूतये । तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप ॥ २३ ॥
ହେ ନୃପ! ଦେବଗଣ ଉପେନ୍ଦ୍ର ବାମନଦେବଙ୍କୁ ସର୍ବବିଭୂତିର ପରମ ପତି ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ; ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ।
Verse 24
ततस्त्विन्द्र: पुरस्कृत्य देवयानेन वामनम् । लोकपालैर्दिवं निन्ये ब्रह्मणा चानुमोदित: ॥ २४ ॥
ତାପରେ ସ୍ୱର୍ଗରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ବାମନଦେବଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ।
Verse 25
प्राप्य त्रिभुवनं चेन्द्र उपेन्द्रभुजपालित: । श्रिया परमया जुष्टो मुमुदे गतसाध्वस: ॥ २५ ॥
ଉପେନ୍ଦ୍ର (ବାମନଦେବ)ଙ୍କ ଭୁଜରକ୍ଷାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିଭୁବନର ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଲାଭ କଲେ। ସେ ପରମ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ, ନିର୍ଭୟ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣତୃପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 26
ब्रह्मा शर्व: कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप । पितर: सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये ॥ २६ ॥ सुमहत् कर्म तद् विष्णोर्गायन्त: परमद्भुतम् । धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे ॥ २७ ॥
ହେ ନୃପ! ବ୍ରହ୍ମା, ଶର୍ବ (ଶିବ), କୁମାର (କାର୍ତ୍ତିକେୟ), ଭୃଗୁ ଆଦି ମୁନି, ପିତୃଲୋକବାସୀ, ସିଦ୍ଧ, ବୈମାନିକ ଏବଂ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ ମହତ୍ କର୍ମ, ବାମନଦେବଙ୍କ ଲୀଳା, ଗାଇ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସ୍ତୁତି କରି କରି ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅଦିତିଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 27
ब्रह्मा शर्व: कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप । पितर: सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये ॥ २६ ॥ सुमहत् कर्म तद् विष्णोर्गायन्त: परमद्भुतम् । धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे ॥ २७ ॥
ହେ ନୃପ! ବ୍ରହ୍ମା, ଶର୍ବ (ଶିବ), କୁମାର (କାର୍ତ୍ତିକେୟ), ଭୃଗୁ ଆଦି ମୁନି, ପିତୃଲୋକବାସୀ, ସିଦ୍ଧ, ବୈମାନିକ ଏବଂ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ ମହତ୍ କର୍ମ, ବାମନଦେବଙ୍କ ଲୀଳା, ଗାଇ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସ୍ତୁତି କରି କରି ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅଦିତିଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 28
सर्वमेतन्मयाख्यातं भवत: कुलनन्दन । उरुक्रमस्य चरितं श्रोतृणामघमोचनम् ॥ २८ ॥
ହେ କୁଳନନ୍ଦନ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ଉରୁକ୍ରମ ବାମନଦେବଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ ସମସ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଏହା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣୁଥିବା ଶ୍ରୋତାମାନେ ପାପକର୍ମଫଳରୁ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 29
पारं महिम्न उरुविक्रमतो गृणानो य: पार्थिवानि विममे स रजांसि मर्त्य: । किं जायमान उत जात उपैति मर्त्य इत्याह मन्त्रदृगृषि: पुरुषस्य यस्य ॥ २९ ॥
ଉରୁବିକ୍ରମ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହିମାର ପାର କୌଣସି ମର୍ତ୍ୟ ମାପିପାରେ ନାହିଁ; ପୃଥିବୀର ଧୂଳିକଣା ଗଣନା ଯେପରି ଅସମ୍ଭବ। ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଥିବା—କେହି ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରଷ୍ଟା ଋଷି ବସିଷ୍ଠ ଗାଇଛନ୍ତି।
Verse 30
य इदं देवदेवस्य हरेरद्भुतकर्मण: । अवतारानुचरितं शृण्वन् याति परां गतिम् ॥ ३० ॥
ଯେ ଦେବଦେବ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ ଓ ଅବତାର-ଚରିତ ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣେ, ସେ ପରମ ଗତି ପାଏ।
Verse 31
क्रियमाणे कर्मणीदं दैवे पित्र्येऽथ मानुषे । यत्र यत्रानुकीर्त्येत तत् तेषां सुकृतं विदु: ॥ ३१ ॥
ଦେବ, ପିତୃ କିମ୍ବା ମାନୁଷ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ବାମନଦେବଙ୍କ କଥା କୀର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେହି କର୍ମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ମଙ୍ଗଳକର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
Bali’s release shows that the Lord’s ‘punishment’ of a devotee is actually purification and protection (poṣaṇa). Sutala is not mere exile; it becomes a divinely guarded realm where the Lord’s presence ensures Bali’s security and spiritual elevation. The episode teaches that surrender may involve apparent loss (kingdom) but culminates in a higher gain—direct divine shelter and lasting auspiciousness.
Prahlāda explains that the Lord, as Supersoul, is fully aware and equal toward all, but He reciprocates with living beings according to their approach. Just as a desire tree yields according to one’s desire, the Lord’s special favor is a response to bhakti and surrender, not arbitrary bias. Therefore, His devotion-centered ‘preference’ is an expression of spiritual justice, not material partiality.
Śukrācārya acknowledges that ritual performance can suffer defects of mantra pronunciation, timing, place, personnel, and paraphernalia. Yet because Viṣṇu is the yajña-puruṣa (the true recipient and lawgiver of sacrifice), sincere invocation of His holy name reconnects the act to its divine center, neutralizing technical shortcomings. The theological point is that bhakti (nāma) perfects karma-kāṇḍa by aligning it with the Lord’s pleasure.
Indra represents delegated cosmic administration, but he remains a jīva within the system and thus vulnerable to rivalry and karmic fluctuation. Upendra (Vāmana/Viṣṇu) is the transcendent protector of Veda, dharma, fame, opulence, auspiciousness, vows, elevation, and liberation—values that exceed political control. By accepting Vāmana as protector, the devas affirm that cosmic order is secure only when rooted in Viṣṇu-tattva, not merely in bureaucratic power.