Adhyaya 2
Trikūṭa Mountain, Ṛtumat Garden, and the Beginning of Gajendra’s Crisis
ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ କ୍ଷୀରସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ଭବ୍ୟ ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ତାହାର ତିନିଟି ପ୍ରଧାନ ଶିଖର, ରତ୍ନମୟ ଉପତ୍ୟକା, ଝରଣା, ପକ୍ଷୀ ଓ ଦିବ୍ୟ ନିବାସୀ। ପରେ ବରୁଣଦେବଙ୍କ ସର୍ବଋତୁ ଉଦ୍ୟାନ ‘ଋତୁମତ’ ଏବଂ ପଦ୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ସରୋବରର ମନୋହର ଚିତ୍ର ଆସେ, ଯାହା ଏକ ମହାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଘଟଣାର ପୂର୍ବଭୂମି ତିଆରି କରେ। ସେଠାରେ ଗଜମାନଙ୍କ ନାୟକ ଗଜେନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଝୁଣ୍ଡ ସହ ଆସି ସ୍ନାନ-ପାନ କରି, ସ୍ନେହରେ ପରିବାରକୁ ସେବା କରେ—ମାୟାରେ ଦେହାସକ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ଦୈବବଶତଃ ଏକ ପ୍ରବଳ ଗ୍ରାହ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଦ ଧରିନେଇ, ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଚାଲେ। ଜଳରେ ଥିବାରୁ ଗ୍ରାହର ବଳ ବଢ଼େ, ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଳ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ତେବେ ସେ ଲୋକିକ ସହାୟତା ବ୍ୟର୍ଥ ବୋଲି ବୁଝି, ଏକମାତ୍ର ସର୍ବଶରଣ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟରୁ ସଙ୍କଟକୁ ନେଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ଶରଣାଗତି-ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଭଗବତ୍କୃପା ହସ୍ତକ୍ଷେପ ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच आसीद् गिरिवरो राजंस्त्रिकूट इति विश्रुत: । क्षीरोदेनावृत: श्रीमान्योजनायुतमुच्छ्रित: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ‘ତ୍ରିକୂଟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ମହାନ ପର୍ବତ ଥିଲା। ସେ କ୍ଷୀରସାଗରେ ଘେରା, ଶୋଭାମୟ ଏବଂ ଦଶହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ଥିଲା।
Verse 2
तावता विस्तृत: पर्यक्त्रिभि: शृङ्गै: पयोनिधिम् । दिश: खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयै: ॥ २ ॥ अन्यैश्च ककुभ: सर्वा रत्नधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
ସେ ପର୍ବତ ତତେଇ ଲମ୍ବା-ଚଉଡ଼ା ଥିଲା। ଲୋହ, ରୂପା ଓ ସୁନାରେ ନିର୍ମିତ ତାହାର ତିନିଟି ପ୍ରଧାନ ଶୃଙ୍ଗ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଓ ଆକାଶକୁ ଶୋଭାୟିତ କରୁଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶିଖର ରତ୍ନ-ଧାତୁରେ ବିଚିତ୍ର, ନାନା ଗଛ-ଲତା-ଗୁଲ୍ମରେ ସଜିଥିଲା; ଝରଣାଜଳର ମଧୁର ନିର୍ଘୋଷ ସମସ୍ତ ଦିଗର ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଥିଲା।
Verse 3
तावता विस्तृत: पर्यक्त्रिभि: शृङ्गै: पयोनिधिम् । दिश: खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयै: ॥ २ ॥ अन्यैश्च ककुभ: सर्वा रत्नधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
ସେ ପର୍ବତ ତତେଇ ଲମ୍ବା-ଚଉଡ଼ା ଥିଲା। ଲୋହ, ରୂପା ଓ ସୁନାରେ ନିର୍ମିତ ତାହାର ତିନିଟି ପ୍ରଧାନ ଶୃଙ୍ଗ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଓ ଆକାଶକୁ ଶୋଭାୟିତ କରୁଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶିଖର ରତ୍ନ-ଧାତୁରେ ବିଚିତ୍ର, ନାନା ଗଛ-ଲତା-ଗୁଲ୍ମରେ ସଜିଥିଲା; ଝରଣାଜଳର ମଧୁର ନିର୍ଘୋଷ ସମସ୍ତ ଦିଗର ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଥିଲା।
Verse 4
स चावनिज्यमानाङ्घ्रि: समन्तात् पयऊर्मिभि: । करोति श्यामलां भूमिं हरिन्मरकताश्मभि: ॥ ४ ॥
ସେ ପର୍ବତର ପାଦଦେଶ ଚାରିପଟେ କ୍ଷୀରତରଙ୍ଗ ନିତ୍ୟ ଧୋଇ ଦେଉଛି; ତାହାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ହରିତ ମରକତ ଶିଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଟି ଦିଗରେ ଭୂମି ଶ୍ୟାମଳ-ହରିତ ହୋଇଯାଏ।
Verse 5
सिद्धचारणगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगै: । किन्नरैरप्सरोभिश्च क्रीडद्भिर्जुष्टकन्दर: ॥ ५ ॥
ସେ ପର୍ବତର ଗୁହାମାନେ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ମହୋରଗ (ନାଗ), କିନ୍ନର ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ କ୍ରୀଡା-ବିହାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; କାରଣ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସେଠାକୁ ବିହାର କରିବାକୁ ଆସୁଥିଲେ।
Verse 6
यत्र सङ्गीतसन्नादैर्नदद्गुहममर्षया । अभिगर्जन्ति हरय: श्लाघिन: परशङ्कया ॥ ६ ॥
ଯେଉଁଠି ଗୁହାମାନଙ୍କରେ ଦେବଗୀତର ଗଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜେ, ସେଠି ନିଜ ବଳରେ ଗର୍ବିତ ସିଂହମାନେ ଅନ୍ୟ ସିଂହ ଗର୍ଜୁଛି ବୋଲି ଶଙ୍କା କରି ଅସହ୍ୟ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି।
Verse 7
नानारण्यपशुव्रातसङ्कुलद्रोण्यलङ्कृत: । चित्रद्रुमसुरोद्यानकलकण्ठविहङ्गम: ॥ ७ ॥
ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତତଳ ଉପତ୍ୟକାମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟପଶୁଦଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ; ଦେବମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନରେ ପାଳିତ ଚିତ୍ରବୃକ୍ଷମାନେ ଉପରେ ମଧୁରକଣ୍ଠ ପକ୍ଷୀମାନେ କୁହୁକୁହୁ କରୁଥିଲେ।
Verse 8
सरित्सरोभिरच्छोदै: पुलिनैर्मणिवालुकै: । देवस्त्रीमज्जनामोदसौरभाम्ब्वनिलैर्युत: ॥ ८ ॥
ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତରେ ଅନେକ ନଦୀ ଓ ସରୋବର ଥିଲା; ତାଙ୍କର ତଟ ମଣିମୟ ବାଲୁକାକଣାରେ ଢାକା ଥିଲା। ଜଳ ସ୍ଫଟିକ ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ; ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ତାଙ୍କ ଦେହସୁଗନ୍ଧ ଜଳ ଓ ପବନକୁ ସୁରଭିତ କରି ପରିବେଶକୁ ମଧୁର କରୁଥିଲା।
Verse 9
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ତ୍ରିକୂଟର ଗୋଟିଏ ଉପତ୍ୟକାରେ ମହାତ୍ମ ଭକ୍ତ ଭଗବାନ୍ ବରୁଣଙ୍କ ‘ଋତୁମତ୍’ ନାମକ ଉଦ୍ୟାନ ଥିଲା; ଏହା ଦେବାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳ। ସେ ଉଦ୍ୟାନ ସବୁଦିଗରୁ ଦିବ୍ୟ, ସଦା ପୁଷ୍ପ-ଫଳଧାରୀ ବୃକ୍ଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ—ମନ୍ଦାର, ପାରିଜାତ, ପାଟଳ, ଅଶୋକ, ଚମ୍ପକ; ଚୂତ, ପିୟାଳ, ପନସ, ଆମ୍ବ, ଆମ୍ରାତକ, କ୍ରମୁକ, ନାରିକେଳ, ଖର୍ଜୁର, ବୀଜପୂରକ; ମଧୁକ, ଶାଳ, ତାଳ, ତମାଳ, ଅସନ, ଅର୍ଜୁନ, ଅରିଷ୍ଟ, ଉଡୁମ୍ବର, ପ୍ଲକ୍ଷ, ବଟ, କିଂଶୁକ, ଚନ୍ଦନ; ଏବଂ ପିଚୁମର୍ଦ, କୋବିଦାର, ସରଳ, ଦେବଦାରୁ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଇକ୍ଷୁ, ରମ୍ଭା, ଜମ୍ବୁ, ବଦରୀ, ଅକ୍ଷ, ଅଭୟା, ଆମଳକୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 10
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ତ୍ରିକୂଟର ଗୋଟିଏ ଉପତ୍ୟକାରେ ମହାତ୍ମ ଭକ୍ତ ବରୁଣଙ୍କ ‘ଋତୁମତ୍’ ନାମକ ଉଦ୍ୟାନ ଥିଲା; ଏହା ଦେବାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳ। ସେ ଉଦ୍ୟାନ ସବୁଦିଗରୁ ଦିବ୍ୟ, ସଦା ପୁଷ୍ପ-ଫଳଧାରୀ ବୃକ୍ଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ—ମନ୍ଦାର, ପାରିଜାତ, ପାଟଳ, ଅଶୋକ, ଚମ୍ପକ; ଚୂତ, ପିୟାଳ, ପନସ, ଆମ୍ବ, ଆମ୍ରାତକ, କ୍ରମୁକ, ନାରିକେଳ, ଖର୍ଜୁର, ବୀଜପୂରକ; ମଧୁକ, ଶାଳ, ତାଳ, ତମାଳ, ଅସନ, ଅର୍ଜୁନ, ଅରିଷ୍ଟ, ଉଡୁମ୍ବର, ପ୍ଲକ୍ଷ, ବଟ, କିଂଶୁକ, ଚନ୍ଦନ; ଏବଂ ପିଚୁମର୍ଦ, କୋବିଦାର, ସରଳ, ଦେବଦାରୁ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଇକ୍ଷୁ, ରମ୍ଭା, ଜମ୍ବୁ, ବଦରୀ, ଅକ୍ଷ, ଅଭୟା, ଆମଳକୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 11
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତର ଏକ ଦ୍ରୋଣୀରେ ‘ଋତୁମତ୍’ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ ଥିଲା। ସେହି ଉଦ୍ୟାନ ମହାତ୍ମା ବରୁଣଦେବଙ୍କର ଥିଲା ଏବଂ ଦେବୀମାନଙ୍କ କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳ ଥିଲା। ସେଠାରେ ସର୍ବ ଋତୁରେ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଦେଇଥିବା ମନ୍ଦାର, ପାରିଜାତ, ପାଟଳ, ଅଶୋକ, ଚମ୍ପକ, ଆମ୍ବ ଆଦି ବୃକ୍ଷ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ।
Verse 12
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ସେହି ଉଦ୍ୟାନରେ ମଧୁକ, ଶାଳ, ତାଳ, ତମାଳ, ଅସନ, ଅର୍ଜୁନ, ଅରିଷ୍ଟ, ଉଦୁମ୍ବର, ପ୍ଲକ୍ଷ, ବଟ, କିଂଶୁକ ଓ ଚନ୍ଦନ ଆଦି ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ନାନା ପୁଷ୍ପ-ଫଳରେ ସେ ନିତ୍ୟ ଶୋଭିତ ଥିଲା; ବରୁଣଦେବଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନ ଦେବୀମାନଙ୍କ କ୍ରୀଡାଭୂମି ପରି ଦୀପ୍ତ ହେଉଥିଲା।
Verse 13
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ସେଠାରେ ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଇଖୁ, କଦଳୀ, ଜମ୍ବୁ, ବଦରୀ, ଅକ୍ଷ, ଅଭୟ ଓ ଆମଳକୀ ଆଦି ମଧ୍ୟ ଥିଲା; ଏବଂ ପିଚୁମର୍ଦ, କୋବିଦାର, ସରଳ, ସୁରଦାରୁ ଭଳି ବୃକ୍ଷରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଏପରି ନିତ୍ୟ ଋତୁର ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ସମୃଦ୍ଧ ଉଦ୍ୟାନ ତ୍ରିକୂଟ ଦ୍ରୋଣୀରେ ଦିବ୍ୟ ଶୋଭା ଧାରଣ କରିଥିଲା।
Verse 14
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ସେହି ଉଦ୍ୟାନରେ ବିଲ୍ୱ, କପିତ୍ଥ, ଜମ୍ବୀର ଓ ଭଲ୍ଲାତକ ଆଦି ବୃକ୍ଷରେ ଘେରା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ସରୋବର ଥିଲା; ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଜ୍ଵଳମାନ ପଦ୍ମ ଫୁଟିଥିଲା। କୁମୁଦ, ଉତ୍ପଳ, କହ୍ଲାର ଓ ଶତପତ୍ର ପୁଷ୍ପରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ ସରୋବର ପର୍ବତର ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଥିଲା।
Verse 15
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ସେହି ସରୋବର କୁମୁଦ, ଉତ୍ପଳ, କହ୍ଲାର ଓ ଶତପତ୍ର ପୁଷ୍ପର ଶୋଭାରେ ଭରିଥିଲା। ମଧୁ ପାନ କରି ମତ୍ତ ଭ୍ରମରମାନେ ଗୁଞ୍ଜର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ମଧୁର ସ୍ୱରର ପକ୍ଷୀମାନେ କଲରବ କରୁଥିଲେ; ତେଣୁ ସେ ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ ହୋଇଥିଲା।
Verse 16
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ସେଇ ଉଦ୍ୟାନରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ସରୋବର ଥିଲା; ତାହାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜ୍ଵଳମାନ ପଦ୍ମ ଓ କୁମୁଦ, ଉତ୍ପଳ, କହ୍ଲାର, ଶତପତ୍ର ପୁଷ୍ପ ଫୁଟି ପର୍ବତର ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ବିଲ୍ୱ, କପିତ୍ଥ, ଜମ୍ବୀର, ଭଲ୍ଲାତକ ଆଦି ବୃକ୍ଷ ଥିଲେ; ମଧୁ ପାନ କରି ମତ୍ତ ଭ୍ରମର ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ ଓ ମଧୁର ସ୍ୱର ପକ୍ଷୀମାନେ କଳରବ କରୁଥିଲେ।
Verse 17
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ମାଛ ଓ କଚ୍ଛପମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳରେ ଜଳ ତରଙ୍ଗିତ ହୋଇ, ପଦ୍ମରୁ ଝରିଥିବା ପରାଗରେ ମନେ ହେଲା ଯେ ତାହା ଅଲଙ୍କୃତ। ସେ ସରୋବର ଚାରିପାଖେ କଦମ୍ବ, ବେତସ, ନଳ, ନୀପ ଓ ବଞ୍ଜୁଳକ ଆଦି ଉଦ୍ଭିଦରେ ଘେରା ଥିଲା।
Verse 18
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ସେ ସରୋବର ଚାରିପାଖେ କୁନ୍ଦ, କୁରୁବକ, ଅଶୋକ, ଶିରୀଷ, କୂଟଜ, ଇଙ୍ଗୁଦ, କୁବ୍ଜକ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ-ୟୂଥୀ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଜାତୀ ଆଦି ପୁଷ୍ପବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ନାନା ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପରେ ତଟଭୂମି ମଧ୍ୟ ମନୋହର ହୋଇଥିଲା।
Verse 19
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
ମଲ୍ଲିକା, ଶତପତ୍ର ଓ ମାଧବୀ, ଜାଲକା ଆଦି ଲତାମାନେ ସରୋବର ଓ ତାହାର ତଟକୁ ଶୋଭାୟିତ କରିଥିଲେ। ତଟରେ ନିତ୍ୟ ଋତୁ ପରି ସଦା ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଦେଉଥିବା ଅନେକ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ସମଗ୍ର ପର୍ବତ ଦିବ୍ୟ ଶୋଭାରେ ଗୌରବମୟ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 20
तत्रैकदा तद्गिरिकाननाश्रय: करेणुभिर्वारणयूथपश्चरन् । सकण्टकं कीचकवेणुवेत्रवद् विशालगुल्मं प्ररुजन्वनस्पतीन् ॥ २० ॥
ଏକଦା ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତର ବନରେ ବସୁଥିବା ହାତୀମାନଙ୍କ ନାୟକ ନିଜ କରେଣୁମାନଙ୍କ ସହ ସରୋବର ଦିଗକୁ ବିଚରଣ କଲା। ପଥରେ ସେ କଣ୍ଟକକୁ ଅବହେଳା କରି କୀଚକ, ବେଣୁ, ବେତସ ଆଦି ଲତା-ଝାଡ଼ ଓ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଇ ଆଗେଇଗଲା।
Verse 21
यद्गन्धमात्राद्धरयो गजेन्द्रा व्याघ्रादयो व्यालमृगा: सखड्गा: । महोरगाश्चापि भयाद्द्रवन्ति सगौरकृष्णा: सरभाश्चमर्य: ॥ २१ ॥
ସେହି ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗନ୍ଧମାତ୍ର ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ହାତୀ, ବାଘ ଆଦି ଭୟଙ୍କର ପଶୁ, ସିଂହ, ଗଣ୍ଡା, ମହାସର୍ପ ଏବଂ ଶ୍ୱେତ‑କୃଷ୍ଣ ସରଭ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ; ଚମରୀ ହରିଣ ମଧ୍ୟ ଦୌଡ଼ିଲା।
Verse 22
गोपुच्छशालावृकमर्कटाश्च । अन्यत्र क्षुद्रा हरिणा: शशादय- श्चरन्त्यभीता यदनुग्रहेण ॥ २२ ॥
ସେହି ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଶିଆଳ, ନେଉଳ, ମହିଷ, ଭାଲୁ, ବନଶୂକର, ଗୋପୁଚ୍ଛ, ସାହି, ବାନର, ଖରଗୋଶ, ଅନ୍ୟ ହରିଣ ଓ ଅନେକ ଛୋଟ ପଶୁ ବନର ଅନ୍ୟତ୍ର ନିର୍ଭୟେ ଘୁରୁଥିଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ କରୁନଥିଲେ।
Verse 23
स घर्मतप्त: करिभि: करेणुभि- र्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुत: । गिरिं गरिम्णा परित: प्रकम्पयन् निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनै: ॥ २३ ॥ सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मदविह्वलेक्षण: । वृत: स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥
ଘାମରେ ତପିଥିବା ଗଜପତିଙ୍କୁ ପୁରୁଷ‑ସ୍ତ୍ରୀ ହାତୀମାନେ ଘେରିଥିଲେ, ଏବଂ ମଦ ଝରୁଥିବା ଛୋଟ ହାତୀମାନେ ପଛୁଆଇଥିଲେ। ନିଜ ଭାରରେ ସେ ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତକୁ ସବୁଦିଗରୁ କମ୍ପାଇ ଚାଲିଲେ; ମଧୁପାନୀ ଭୃଙ୍ଗମାନେ ତାଙ୍କ ମଦକୁ ଆସ୍ୱାଦି ସେବା କରୁଥିଲେ। ଦୂରରୁ ହିଁ ପବନେ ଆସିଥିବା ପଦ୍ମରେଣୁର ସୁଗନ୍ଧ ଘ୍ରାଣ କରି, ମଦରେ ବିହ୍ୱଳ ଦୃଷ୍ଟି ସହ, ତୃଷାର୍ଦ୍ଦିତ ନିଜ ଯୂଥକୁ ନେଇ ସେ ଶୀଘ୍ର ସରୋବର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 24
स घर्मतप्त: करिभि: करेणुभि- र्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुत: । गिरिं गरिम्णा परित: प्रकम्पयन् निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनै: ॥ २३ ॥ सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मदविह्वलेक्षण: । वृत: स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥
ଘାମରେ ତପିଥିବା ଗଜପତିଙ୍କୁ ପୁରୁଷ‑ସ୍ତ୍ରୀ ହାତୀମାନେ ଘେରିଥିଲେ, ଏବଂ ମଦ ଝରୁଥିବା ଛୋଟ ହାତୀମାନେ ପଛୁଆଇଥିଲେ। ନିଜ ଭାରରେ ସେ ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତକୁ ସବୁଦିଗରୁ କମ୍ପାଇ ଚାଲିଲେ; ମଧୁପାନୀ ଭୃଙ୍ଗମାନେ ତାଙ୍କ ମଦକୁ ଆସ୍ୱାଦି ସେବା କରୁଥିଲେ। ଦୂରରୁ ହିଁ ପବନେ ଆସିଥିବା ପଦ୍ମରେଣୁର ସୁଗନ୍ଧ ଘ୍ରାଣ କରି, ମଦରେ ବିହ୍ୱଳ ଦୃଷ୍ଟି ସହ, ତୃଷାର୍ଦ୍ଦିତ ନିଜ ଯୂଥକୁ ନେଇ ସେ ଶୀଘ୍ର ସରୋବର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 25
विगाह्य तस्मिन्नमृताम्बु निर्मलं हेमारविन्दोत्पलरेणुरूषितम् । पपौ निकामं निजपुष्करोद्धृत- मात्मानमद्भि: स्नपयन्गतक्लम: ॥ २५ ॥
ଗଜେନ୍ଦ୍ରରାଜ ସେହି ନିର୍ମଳ, ଶୀତଳ, ଅମୃତସମ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତାହା ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭ ପଦ୍ମ ଓ ନୀଲୋତ୍ପଳର ରେଣୁରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଥିଲା। ସେ ସ୍ନାନ କରି କ୍ଲାନ୍ତି ହରାଇଲେ, ପରେ ଶୁଣ୍ଡରେ ଜଳ ଉଠାଇ ମନଭରି ପିଇ ତୃପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 26
स पुष्करेणोद्धृतशीकराम्बुभि- र्निपाययन्संस्नपयन्यथा गृही । घृणी करेणु: करभांश्च दुर्मदो नाचष्ट कृच्छ्रं कृपणोऽजमायया ॥ २६ ॥
ଯେପରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନହୀନ ଓ ପରିବାରାସକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ, ସେପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାହ୍ୟମାୟାରେ ମୋହିତ ଗଜେନ୍ଦ୍ର ଶୁଣ୍ଡରେ ସରୋବରରୁ ଜଳ ଉଠାଇ ନିଜ ହାତିଣୀ ଓ ଛୁଆମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ପିଆଇଲା; ଏହି କଷ୍ଟକୁ ସେ ଗଣିଲା ନାହିଁ।
Verse 27
तं तत्र कश्चिन्नृप दैवचोदितो ग्राहो बलीयांश्चरणे रुषाग्रहीत् । यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजो यथाबलं सोऽतिबलो विचक्रमे ॥ २७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଦୈବବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସେଠାରେ ଏକ ଅତିବଳବାନ ଘଡ଼ିଆଳ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଜଳରେ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଦକୁ ଧରିଲା। ଏଭଳି ଅକସ୍ମାତ୍ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତି ସମ୍ଭବ ସବୁ ଶକ୍ତି ଲଗାଇ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା।
Verse 28
तथातुरं यूथपतिं करेणवो विकृष्यमाणं तरसा बलीयसा । विचुक्रुशुर्दीनधियोऽपरे गजा: पार्ष्णिग्रहास्तारयितुं न चाशकन् ॥ २८ ॥
ତାପରେ ଅତିବଳବାନ ଘଡ଼ିଆଳର ବେଗରେ ଟାଣି ନିଆଯାଉଥିବା ଯୂଥପତି ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସେହି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ହାତିଣୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ। ଅନ୍ୟ ହାତିମାନେ ପଛରୁ ଧରି ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଘଡ଼ିଆଳର ମହାବଳରୁ ସେମାନେ ପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 29
नियुध्यतोरेवमिभेन्द्रनक्रयो- र्विकर्षतोरन्तरतो बहिर्मिथ: । समा: सहस्रं व्यगमन् महीपते सप्राणयोश्चित्रममंसतामरा: ॥ २९ ॥
ହେ ମହୀପତେ, ଏଭଳି ହାତି ଓ ଘଡ଼ିଆଳ ପରସ୍ପରକୁ କେବେ ଜଳଭିତରକୁ, କେବେ ବାହାରକୁ ଟାଣି ଟାଣି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ବିତିଗଲା। ଦୁହେଁ ଜୀବନ୍ତ ଥାଇ ଏହି ସଂଗ୍ରାମ କରୁଥିବା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 30
ततो गजेन्द्रस्य मनोबलौजसां कालेन दीर्घेण महानभूद् व्यय: । विकृष्यमाणस्य जलेऽवसीदतो विपर्ययोऽभूत् सकलं जलौकस: ॥ ३० ॥
ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଜଳରେ ଟାଣି ନିଆଯାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାରୁ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନୋବଳ, ଶାରୀରିକ ବଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଶକ୍ତି ବହୁତ କ୍ଷୀଣ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ଜଳଚର ଘଡ଼ିଆଳର ଅବସ୍ଥା ତାହାର ବିପରୀତ; ତାହାର ଉତ୍ସାହ, ବଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଶକ୍ତି ବଢ଼ିଗଲା।
Verse 31
इत्थं गजेन्द्र: स यदाप सङ्कटं प्राणस्य देही विवशो यदृच्छया । अपारयन्नात्मविमोक्षणे चिरं दध्याविमां बुद्धिमथाभ्यपद्यत ॥ ३१ ॥
ଏଭଳି ଗଜେନ୍ଦ୍ର ହାତୀ ଦୈବବଶେ ଘଡ଼ିଆଳର ପାଶରେ ପଡ଼ିଗଲା। ଦେହଧାରୀ ହେବାରୁ ସେ ଅସହାୟ ଥିଲା ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ମୃତ୍ୟୁଭୟରେ ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତା କରି ଶେଷେ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।
Verse 32
न मामिमे ज्ञातय आतुरं गजा: कुत: करिण्य: प्रभवन्ति मोचितुम् । ग्राहेण पाशेन विधातुरावृतो- ऽप्यहं च तं यामि परं परायणम् ॥ ३२ ॥
ମୋର ଜ୍ଞାତି-ମିତ୍ର ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଏହି ସଙ୍କଟରୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରୁନାହାନ୍ତି; ତେବେ ମୋର ହାତୀଣୀମାନେ କ’ଣ କରିପାରିବେ? ବିଧାତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଏହି ଘଡ଼ିଆଳର ପାଶରେ ବନ୍ଧା। ତେଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଶ୍ରୀଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି।
Verse 33
य: कश्चनेशो बलिनोऽन्तकोरगात् प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् । भीतं प्रपन्नं परिपाति यद्भया- न्मृत्यु: प्रधावत्यरणं तमीमहि ॥ ३३ ॥
ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ। ଭୟଙ୍କର ବେଗରେ ଧାଉଥିବା କାଳରୂପ ସର୍ପ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଧାଉଛି; କିନ୍ତୁ ଯେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି, ପ୍ରଭୁ ତାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ପଳାଏ; ତେଣୁ ମୁଁ ସେଇ ସର୍ବଶରଣ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଉଛି।
Frequently Asked Questions
The ornate cosmographic description establishes the divine setting within the Kṣīra-samudra and highlights a key Bhāgavatam motif: even the most exalted, pleasure-filled environments cannot protect an embodied being from daiva and kāla (time). The contrast intensifies the lesson that true safety lies not in circumstance but in taking shelter of Bhagavān.
Gajendra’s affectionate care for wives and children—bathing them, providing water, and laboring for their comfort—is explicitly likened to a human lacking spiritual knowledge who is bound by family attachment. The point is not to condemn duty, but to show how māyā can eclipse awareness of the Lord until crisis reveals the limits of worldly dependence.
A powerful crocodile, arranged by providence, seizes Gajendra’s leg in the lake. The crocodile’s growing strength in water symbolizes how material nature empowers different forces according to their ‘element’ (field of advantage), teaching that embodied power is conditional and that reliance on strength alone cannot overcome divinely arranged danger.
They attempted to pull him from behind but could not overcome the crocodile’s superior strength in its domain. The narrative underscores that even sincere social support has limits against daiva; this prepares the doctrinal pivot toward exclusive dependence on the Supreme Lord.