Adhyaya 15
Bali Mahārāja’s Empowerment and Conquest of Indra’s City (Prelude to Vāmana’s Petition)
ବାମନ–ବଳି ପ୍ରସଙ୍ଗର ମୁଖ୍ୟ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ତଣାପୋଡ଼କୁ ପରୀକ୍ଷିତ ପଚାରନ୍ତି—ସର୍ବସ୍ୱାମୀ ଭଗବାନ କିପରି ତିନି ପଦ ଭୂମି ଭିକ୍ଷା ମାଗି ପରେ ବଳିଙ୍କୁ ବନ୍ଧନ କରନ୍ତି? ଶୁକଦେବ ଏହି ‘ବିରୋଧ’ ବୁଝିବା ପାଇଁ ପୂର୍ବକଥା କହନ୍ତି। ପୂର୍ବ ପରାଜୟ ପରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ବଳିଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରି, ଭୃଗୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଶ୍ୱଜିତ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞରୁ ଦିବ୍ୟ ରଥ, ଅସ୍ତ୍ର, କବଚ, ଅମ୍ଲାନ ମାଳା ଓ ଶଙ୍ଖ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ସମର୍ଥ ବଳି ଭୟଙ୍କର ଅସୁରସେନା ଏକତ୍ର କରି ସୁନ୍ଦର ବର୍ଣ୍ଣିତ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିରୋଧ କରିନପାରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ସେ କହନ୍ତି—ବଳିଙ୍କୁ କେବଳ ପରମେଶ୍ୱର ଦମନ କରିପାରିବେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାପଚାରରୁ ତାଙ୍କ ପତନ ଆସିବ। ଦେବମାନେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି, ବଳି ସ୍ୱର୍ଗ ଅଧିକାର କରେ; ଭୃଗୁମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ କରାଇ ତାଙ୍କ ଯଶ–ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାନ୍ତି—ପରେ ବାମନଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच बले: पदत्रयं भूमे: कस्माद्धरिरयाचत । भूतेश्वर: कृपणवल्लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम् ॥ १ ॥ एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि न: । याच्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागस: ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ—ସମସ୍ତର ସ୍ୱାମୀ ହରି ବଲିଙ୍କଠାରୁ ଭୂମିର ତିନି ପଦ ଦୀନ ଭିକ୍ଷୁ ପରି କାହିଁକି ଯାଚିଲେ? ଦାନ ପାଇଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଭୂତେଶ୍ୱର କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଲେ? ଏହି ବିରୋଧର ରହସ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଆମର ମହା କୌତୁହଳ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ନିରପରାଧଙ୍କୁ ବନ୍ଧନ କିପରି କଲେ?
Verse 2
श्रीराजोवाच बले: पदत्रयं भूमे: कस्माद्धरिरयाचत । भूतेश्वर: कृपणवल्लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम् ॥ १ ॥ एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि न: । याच्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागस: ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ—ସର୍ବସ୍ୱାମୀ ହରି ବଲିଙ୍କଠାରୁ ଭୂମିର ତିନି ପଦ ଦୀନ ପରି କାହିଁକି ଯାଚିଲେ? ଦାନ ପାଇଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଭୂତେଶ୍ୱର କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଲେ? ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଆମର ମହା ଉତ୍କଣ୍ଠା; ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ନିରପରାଧଙ୍କୁ ବନ୍ଧନ କିପରି କଲେ?
Verse 3
श्रीशुक उवाच पराजितश्रीरसुभिश्च हापितो हीन्द्रेण राजन्भृगुभि: स जीवित: । सर्वात्मना तानभजद् भृगून्बलि: शिष्यो महात्मार्थनिवेदनेन ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ ବଲି ଶ୍ରୀ-ସମ୍ପଦ ହରାଇଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ହାରିଲେ; ତେବେ ଭୃଗୁବଂଶଜ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବିତ କଲେ। ଏହିକାରଣେ ମହାତ୍ମା ବଲି ଶିଷ୍ୟ ହୋଇ ଭୃଗୁମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେବା କଲେ ଏବଂ ଆତ୍ମନିବେଦନରେ ସର୍ବସ୍ୱ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 4
तं ब्राह्मणा भृगव: प्रीयमाणा अयाजयन्विश्वजिता त्रिणाकम् । जिगीषमाणं विधिनाभिषिच्य महाभिषेकेण महानुभावा: ॥ ४ ॥
ଭୃଗୁବଂଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଲିଙ୍କୁ ନେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଣାକ-ରାଜ୍ୟ ଜୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବଲିଙ୍କୁ ସେମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶୁଦ୍ଧ କରି ସ୍ନାନ କରାଇ, ମହାଭିଷେକରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରି ‘ବିଶ୍ୱଜିତ୍’ ନାମକ ଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ।
Verse 5
ततो रथ: काञ्चनपट्टनद्धो हयाश्च हर्यश्वतुरङ्गवर्णा: । ध्वजश्च सिंहेन विराजमानो हुताशनादास हविर्भिरिष्टात् ॥ ५ ॥
ତେବେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ଘୃତ ଆହୁତି ଦିଆଯିବା ସହିତ ଅଗ୍ନିରୁ ସୁନା ଓ ରେଶମି ପଟ୍ଟରେ ଆବୃତ ଦିବ୍ୟ ରଥ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହର୍ୟଶ୍ୱ ସଦୃଶ ପୀତ ଘୋଡ଼ା ଓ ସିଂହଚିହ୍ନିତ ଧ୍ୱଜ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
Verse 6
धनुश्च दिव्यं पुरटोपनद्धं तूणावरिक्तौ कवचं च दिव्यम् । पितामहस्तस्य ददौ च माला- मम्लानपुष्पां जलजं च शुक्र: ॥ ६ ॥
ସୁନାରେ ମଢ଼ା ଦିବ୍ୟ ଧନୁ, ଅଚ୍ୟୁତ ବାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇଟି ତୂଣୀର ଓ ଦିବ୍ୟ କବଚ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ପରେ ପିତାମହ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ କେବେ ନ ମୁଝିବା ପୁଷ୍ପମାଳା ଦେଲେ, ଏବଂ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଶଂଖ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 7
एवं स विप्रार्जितयोधनार्थ- स्तै: कल्पितस्वस्त्ययनोऽथ विप्रान् । प्रदक्षिणीकृत्य कृतप्रणाम: प्रह्लादमामन्त्र्य नमश्चकार ॥ ७ ॥
ଏଭଳି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପଦେଶ କରିଥିବା ବିଶେଷ ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ତାଙ୍କ କୃପାରେ ଯୁଦ୍ଧସାମଗ୍ରୀ ପାଇ ବଳି ମହାରାଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଭକ୍ତିଭାବେ ନମସ୍କାର କଲେ।
Verse 8
अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथ: । सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधि: ॥ ८ ॥ हेमाङ्गदलसब्दाहु: स्फुरन्मकरकुण्डल: । रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् ॥ ९ ॥
ତାପରେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଦିଆ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ମହାରଥୀ ବଳି ସୁନ୍ଦର ମାଳା ଧାରଣ କଲେ, କବଚ ପିନ୍ଧିଲେ, ଧନୁ ଧରିଲେ, ଖଡ଼୍ଗ ଓ ବାଣତୂଣୀର ନେଲେ। ସୁନାର ଅଙ୍ଗଦରେ ଶୋଭିତ ବାହୁ ଓ ଚମକୁଥିବା ମକରକୁଣ୍ଡଳରେ ଦୀପ୍ତ କାନ ସହ, ରଥାସନରେ ବସି ସେ ଯଜ୍ଞବେଦୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ପୂଜ୍ୟ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ହେଲେ।
Verse 9
अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथ: । सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधि: ॥ ८ ॥ हेमाङ्गदलसब्दाहु: स्फुरन्मकरकुण्डल: । रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् ॥ ९ ॥
ତାପରେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଦିଆ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ମହାରଥୀ ବଳି ସୁନ୍ଦର ମାଳା ଧାରଣ କଲେ, କବଚ ପିନ୍ଧିଲେ, ଧନୁ ଧରିଲେ, ଖଡ଼୍ଗ ଓ ବାଣତୂଣୀର ନେଲେ। ସୁନାର ଅଙ୍ଗଦରେ ଶୋଭିତ ବାହୁ ଓ ଚମକୁଥିବା ମକରକୁଣ୍ଡଳରେ ଦୀପ୍ତ କାନ ସହ, ରଥାସନରେ ବସି ସେ ଯଜ୍ଞବେଦୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ପୂଜ୍ୟ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ହେଲେ।
Verse 10
तुल्यैश्वर्यबलश्रीभि: स्वयूथैर्दैत्ययूथपै: । पिबद्भिरिव खं दृग्भिर्दहद्भि: परिधीनिव ॥ १० ॥ वृतो विकर्षन् महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभु: । ययाविन्द्रपुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी ॥ ११ ॥
ନିଜ ସେନା ଓ ସମାନ ଐଶ୍ୱର୍ୟ‑ବଳ‑ଶ୍ରୀ ଥିବା ଦୈତ୍ୟୟୂଥପତିମାନଙ୍କ ସହ ବୃତ ହୋଇ ବଳି ମହାରାଜ ଏମିତି ଲାଗିଲେ ଯେ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆକାଶକୁ ପିଇ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଦହାଉଛନ୍ତି।
Verse 11
तुल्यैश्वर्यबलश्रीभि: स्वयूथैर्दैत्ययूथपै: । पिबद्भिरिव खं दृग्भिर्दहद्भि: परिधीनिव ॥ १० ॥ वृतो विकर्षन् महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभु: । ययाविन्द्रपुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी ॥ ११ ॥
ଏଭଳି ବିଶାଳ ଆସୁରୀ ଧ୍ୱଜିନୀକୁ ଆଗେଇ ନେଇ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ବଳି ମହାରାଜ ସମୃଦ୍ଧ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ; ମନେ ହେଲା ଯେ ପୃଥିବୀର ପୃଷ୍ଠ ଥରଥର କମ୍ପିଲା।
Verse 12
रम्यामुपवनोद्यानै: श्रीमद्भिर्नन्दनादिभि: । कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतै: । प्रवालफलपुष्पोरुभारशाखामरद्रुमै: ॥ १२ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ନନ୍ଦନାଦି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଉପବନ‑ଉଦ୍ୟାନରେ ରମ୍ୟ ଥିଲା; କୁଜୁଥିବା ପକ୍ଷୀ‑ଯୁଗଳ ଓ ଗାଉଥିବା ମତ୍ତ ମଧୁବ୍ରତମାନେ ସେଠାରେ ବିହରୁଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରବାଳ‑ଫଳ‑ପୁଷ୍ପର ଭାରରେ ଅମରବୃକ୍ଷର ଶାଖାମାନେ ନମିଥିଲେ।
Verse 13
हंससारसचक्राह्वकारण्डवकुलाकुला: । नलिन्यो यत्र क्रीडन्ति प्रमदा: सुरसेविता: ॥ १३ ॥
ଯେଉଁଠାରେ ପଦ୍ମିନୀ ସରୋବରଗୁଡ଼ିକ ହଂସ, ସାରସ, ଚକ୍ରବାକ ଓ କାରଣ୍ଡବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ସୁନ୍ଦରୀ ପ୍ରମଦାମାନେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ।
Verse 14
आकाशगङ्गया देव्या वृतां परिखभूतया । प्राकारेणाग्निवर्णेन साट्टालेनोन्नतेन च ॥ १४ ॥
ନଗରଟି ଆକାଶଗଙ୍ଗା ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଖାଦ୍ୱାରା ବୃତ ଥିଲା; ଏବଂ ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାକାର ଥିଲା, ଯାହାର ଉପରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅଟ୍ଟାଳ (କଙ୍ଗୁରା) ଥିଲା।
Verse 15
रुक्मपट्टकपाटैश्च द्वारै: स्फटिकगोपुरै: । जुष्टां विभक्तप्रपथां विश्वकर्मविनिर्मिताम् ॥ १५ ॥
ନଗରର ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ଘନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଟିଆରେ ନିର୍ମିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଗୋପୁରଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତମ ସ୍ଫଟିକମୟ ଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ସାର୍ବଜନୀନ ପଥରେ ସଂଯୁକ୍ତ ସେ ସମଗ୍ର ନଗରୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।
Verse 16
सभाचत्वररथ्याढ्यां विमानैर्न्यर्बुदैर्युताम् । शृङ्गाटकैर्मणिमयैर्वज्रविद्रुमवेदिभि: ॥ १६ ॥
ନଗରୀ ସଭାଗୃହ, ଚତ୍ୱର ଓ ପ୍ରଶସ୍ତ ରଥ୍ୟାରେ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା, ଏବଂ ଅପାର (ନ୍ୟର୍ବୁଦ) ବିମାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଶୃଙ୍ଗାଟକଗୁଡ଼ିକ ମଣିମୟ ଥିଲା ଓ ବଜ୍ର-ବିଦ୍ରୁମର ବେଦିଗୁଡ଼ିକ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
Verse 17
यत्र नित्यवयोरूपा: श्यामा विरजवासस: । भ्राजन्ते रूपवन्नार्यो ह्यर्चिर्भिरिव वह्नय: ॥ १७ ॥
ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ଯୌବନ-ରୂପା, ଶ୍ୟାମା-ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ, ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ରୂପବତୀ ନାରୀମାନେ ଜ୍ୱାଳାସହିତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।
Verse 18
सुरस्त्रीकेशविभ्रष्टनवसौगन्धिकस्रजाम् । यत्रामोदमुपादाय मार्ग आवाति मारुत: ॥ १८ ॥
ସେଠାରେ ଦେବସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ କେଶରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ନବ-ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପମାଳାର ସୁବାସ ନେଇ, ମାର୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପବନ ସୁଗନ୍ଧିତ ହୋଇ ବହୁଥିଲା।
Verse 19
हेमजालाक्षनिर्गच्छद्धूमेनागुरुगन्धिना । पाण्डुरेण प्रतिच्छन्नमार्गे यान्ति सुरप्रिया: ॥ १९ ॥
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜାଲିଯୁକ୍ତ ଜନାଲାରୁ ବାହାରୁଥିବା ଅଗୁରୁ-ସୁଗନ୍ଧିତ ଧଳା ଧୂଆଁରେ ଢାକା ମାର୍ଗରେ ଅପ୍ସରାମାନେ (ସୁରପ୍ରିୟା) ଚାଲୁଥିଲେ।
Verse 20
मुक्तावितानैर्मणिहेमकेतुभि- र्नानापताकावलभीभिरावृताम् । शिखण्डिपारावतभृङ्गनादितां वैमानिकस्त्रीकलगीतमङ्गलाम् ॥ २० ॥
ମୁକ୍ତା-ଶୋଭିତ ବିତାନର ଛାୟାରେ ନଗର ଢାକା ଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରାସାଦ ଶିଖରରେ ମୁକ୍ତା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ପତାକା ଫଡ଼ଫଡ଼ାଉଥିଲା। ମୟୂର, ପାରାବତ ଓ ଭୃଙ୍ଗର ନାଦ ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା; ଉପରେ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀଭରା ବିମାନ ମଙ୍ଗଳଗୀତ ଗାଉଥିଲା।
Verse 21
मृदङ्गशङ्खानकदुन्दुभिस्वनै: सतालवीणामुरजेष्टवेणुभि: । नृत्यै: सवाद्यैरुपदेवगीतकै- र्मनोरमां स्वप्रभया जितप्रभाम् ॥ २१ ॥
ମୃଦଙ୍ଗ, ଶଙ୍ଖ, ଆନକ, ଦୁନ୍ଦୁଭି, ତାଳ, ବୀଣା, ମୁରଜ ଓ ମଧୁର ବେଣୁଧ୍ୱନିରେ ନଗର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ନୃତ୍ୟ-ବାଦ୍ୟ ଅବିରତ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗାଉଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀର ଏକତ୍ର ଶୋଭା ସୌନ୍ଦର୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଜିତୁଥିଲା।
Verse 22
यां न व्रजन्त्यधर्मिष्ठा: खला भूतद्रुह: शठा: । मानिन: कामिनो लुब्धा एभिर्हीना व्रजन्ति यत् ॥ २२ ॥
ସେ ନଗରକୁ ଅଧର୍ମୀ, ଦୁଷ୍ଟ, ଭୂତଦ୍ରୋହୀ (ଜୀବହିଂସକ), ଶଠ, ମିଥ୍ୟା-ମାନୀ, କାମୀ କିମ୍ବା ଲୋଭୀ—ଏମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରୁନଥିଲେ। ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ଦୋଷରୁ ଶୂନ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 23
तां देवधानीं स वरूथिनीपति- र्बहि: समन्ताद् रुरुधे पृतन्यया । आचार्यदत्तं जलजं महास्वनं दध्मौ प्रयुञ्जन्भयमिन्द्रयोषिताम् ॥ २३ ॥
ଅସଂଖ୍ୟ ସେନାର ନାୟକ ବଲି ମହାରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ଦେବଧାନୀକୁ ବାହାରୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସେନାଦ୍ୱାରା ଘେରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଦତ୍ତ ମହାନାଦୀ ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍କି, ଇନ୍ଦ୍ର-ରକ୍ଷିତ ନାରୀମାନଙ୍କ ମନେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 24
मघवांस्तमभिप्रेत्य बले: परममुद्यमम् । सर्वदेवगणोपेतो गुरुमेतदुवाच ह ॥ २४ ॥
ବଲି ମହାରାଜଙ୍କ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ଓ ତାଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ବୁଝି, ମଘବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣ ସହିତ ନିଜ ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ସମୀପସ୍ଥ ହୋଇ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 25
भगवन्नुद्यमो भूयान्बलेर्न: पूर्ववैरिण: । अविषह्यमिमं मन्ये केनासीत्तेजसोर्जित: ॥ २५ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମ ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁ ବଳି ମହାରାଜ ଏବେ ନୂତନ ଉଦ୍ୟମରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ। ସେ ଏତେ ଅଦ୍ଭୁତ ବଳ ଓ ତେଜ ପାଇଛି ଯେ ତାଙ୍କ ପରାକ୍ରମକୁ ଆମେ ସହି ପାରିବୁ ନାହିଁ ବୋଲି ମନେ ହୁଏ।
Verse 26
नैनं कश्चित् कुतो वापि प्रतिव्योढुमधीश्वर: । पिबन्निव मुखेनेदं लिहन्निव दिशो दश । दहन्निव दिशो दृग्भि: संवर्ताग्निरिवोत्थित: ॥ २६ ॥
ବଳିଙ୍କ ଏହି ସେନାବ୍ୟୁହକୁ କେଉଁଠି କେହି ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେ ମୁହଁରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପିଇଯାଉଛି ପରି, ଜିଭାରେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଚାଟିଯାଉଛି ପରି, ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ସବୁ ଦିଗକୁ ଦହୁଛି ପରି ଦେଖାଯାଏ; ସେ ସଂବର୍ତ୍ତକ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଉଠିଛି।
Verse 27
ब्रूहि कारणमेतस्य दुर्धर्षत्वस्य मद्रिपो: । ओज: सहो बलं तेजो यत एतत्समुद्यम: ॥ २७ ॥
ଦୟାକରି କୁହନ୍ତୁ—ମୋ ଶତ୍ରୁ ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ଏହି ଦୁର୍ଧର୍ଷତାର କାରଣ କ’ଣ? ତାଙ୍କର ଓଜ, ସାହସ, ବଳ, ତେଜ ଓ ଏହି ଉତ୍ସାହ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା?
Verse 28
श्रीगुरुरुवाच जानामि मघवञ्छत्रोरुन्नतेरस्य कारणम् । शिष्यायोपभृतं तेजो भृगुभिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ २८ ॥
ଶ୍ରୀଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—ହେ ମଘବନ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର), ତୁମ ଶତ୍ରୁର ଉନ୍ନତିର କାରଣ ମୁଁ ଜାଣେ। ଭୃଗୁବଂଶୀ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ବଳି ମହାରାଜରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଅସାଧାରଣ ତେଜ ଦାନ କରିଛନ୍ତି।
Verse 29
ओजस्विनं बलिं जेतुं न समर्थोऽस्ति कश्चन । भवद्विधो भवान्वापि वर्जयित्वेश्वरं हरिम् । विजेष्यति न कोऽप्येनं ब्रह्मतेज:समेधितम् । नास्य शक्त: पुर: स्थातुं कृतान्तस्य यथा जना: ॥ २९ ॥
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଓଜସ୍ବୀ ବଳିଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ କେହି ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ତୁମ ପରି ଲୋକ ହେଉ କି ତୁମେ ନିଜେ, ପରମେଶ୍ୱର ହରିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, କେହି ତାଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ସମୃଦ୍ଧ; ଯେପରି ଯମରାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କେହି ଦଢ଼ି ରହିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏବେ ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କେହି ଦଢ଼ି ରହିପାରିବେ ନାହିଁ।
Verse 30
तस्मान्निलयमुत्सृज्य यूयं सर्वे त्रिविष्टपम् । यात कालं प्रतीक्षन्तो यत: शत्रोर्विपर्यय: ॥ ३० ॥
ଏହିହେତୁ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଅ; ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ପଲଟିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କର, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ।
Verse 31
एष विप्रबलोदर्क: सम्प्रत्यूर्जितविक्रम: । तेषामेवापमानेन सानुबन्धो विनङ्क्ष्यति ॥ ३१ ॥
ବିରୋଚନପୁତ୍ର ବଲି ମହାରାଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ ପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ, ସେ ମିତ୍ର ଓ ସହାୟକମାନଙ୍କ ସହିତ ନଶ୍ଟ ହେବ।
Verse 32
एवं सुमन्त्रितार्थास्ते गुरुणार्थानुदर्शिना । हित्वा त्रिविष्टपं जग्मुर्गीर्वाणा: कामरूपिण: ॥ ३२ ॥
ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ବୃହସ୍ପତି ଗୁରୁ ହିତକର ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ଦେବମାନେ ତାହାକୁ ସତ୍ୱର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଛାଡ଼ି, ଦାନବମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଛିଟିଯାଇଲେ।
Verse 33
देवेष्वथ निलीनेषु बलिर्वैरोचन: पुरीम् । देवधानीमधिष्ठाय वशं निन्ये जगत्त्रयम् ॥ ३३ ॥
ଦେବମାନେ ଲୁଚିଯାଇଥିବାବେଳେ ବିରୋଚନପୁତ୍ର ବଲି ମହାରାଜ ସ୍ୱର୍ଗଧାନୀ ପୁରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ଅଧିଷ୍ଠାନ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ତ୍ରିଲୋକକୁ ନିଜ ବଶରେ ଆଣିଲେ।
Verse 34
तं विश्वजयिनं शिष्यं भृगव: शिष्यवत्सला: । शतेन हयमेधानामनुव्रतमयाजयन् ॥ ३४ ॥
ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱଜୟୀ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଶିଷ୍ୟବତ୍ସଳ ଭୃଗୁବଂଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ନିୟମାନୁସାରେ ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ।
Verse 35
ततस्तदनुभावेन भुवनत्रयविश्रुताम् । कीर्तिं दिक्षु वितन्वान: स रेज उडुराडिव ॥ ३५ ॥
ତେବେ ସେହି ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ତ୍ରିଭୁବନରେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା; ସେ ଆକାଶର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ନିଜ ପଦରେ ଶୋଭିଲେ।
Verse 36
बुभुजे च श्रियं स्वृद्धां द्विजदेवोपलम्भिताम् । कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानो महामना: ॥ ३६ ॥
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ବଳି ମହାରାଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧ ଶ୍ରୀ-ସମ୍ପଦ ଲାଭ କଲେ; ମହାମନା ସେ ନିଜକୁ କୃତକୃତ୍ୟ ଭାବି ରାଜ୍ୟସୁଖ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Frequently Asked Questions
Because Bali’s strength was amplified by brāhmaṇical benedictions (brahma-tejas) obtained through regulated yajña and guru-service; such consecrated power is not easily countered by mere military force. Bṛhaspati’s counsel protects the devas (poṣaṇa) while awaiting divine intervention, since only the Supreme Lord can ultimately subdue Bali without violating the deeper order sustained by brāhmaṇical sanction.
After being revived and accepting Śukrācārya as guru, Bali serves with faith and undergoes purification rites. The Bhṛgu brāhmaṇas engage him in the Viśvajit yajña, from which celestial weapons and royal insignia appear. This ritual empowerment—combined with guru-kr̥pā and brāhmaṇical favor—produces extraordinary influence described as brahma-tejas, enabling him to overtake Indra’s realm.
Indrapurī is portrayed as architecturally perfect and morally guarded—entry is barred to the sinful, envious, violent, and greedy—indicating that heavenly enjoyment is linked to merit and regulated virtue. Its splendor heightens the narrative contrast: even such a refined realm becomes vulnerable when cosmic administration is disrupted, preparing the reader to see why the Lord’s intervention (via Vāmana) is required to restore balance.
Both, in complementary roles. Śukrācārya revives Bali, accepts him as disciple, and provides guidance and symbols (such as the conch and chariot), while the Bhṛgu brāhmaṇas, pleased with Bali, ritually empower him through purification and the Viśvajit yajña, culminating in the manifestation of divine armaments and the rise of brahma-tejas.