Adhyaya 12
Lord Śiva Bewildered by Mohinī (Viṣṇu’s Yoga-māyā and the Limits of Ascetic Power)
ମୋହିନୀରୂପେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ ଦେବମାନେ ଅମୃତ ପାଇଲାପରେ ଶୁକଦେବ କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି। ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଶିବ ଉମା ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଗଭୀର ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ ନିରୁପାଧି ପରମ କାରଣ, କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟର ଏକତା, ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନ ମାନିଲେ ବେଦାନ୍ତ, ମୀମାଂସା, ସାଂଖ୍ୟ, ପାତଞ୍ଜଳ, ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ଆଦି ଆଂଶିକ ପାଠ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଭଗବାନ ବନରେ ମୋହିନୀ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଶିବ ବିଚଳିତ ହୋଇ ପଛୁଆନ୍ତି ଏବଂ ମୋହବଶେ ବୀର୍ୟସ୍ରାବ ହୁଏ—ଯାହା ପରେ ସୁନା-ରୂପା ଖଣି ହେଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମାୟା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଶିବ ସଂଯମ ପାଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅତୁଳ ଶକ୍ତି ଚିହ୍ନନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱରୂପକୁ ଫେରନ୍ତି। ଶିବ କୈଳାସକୁ ଯାଇ ଭବାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସୀମା ବୁଝାନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହି ଲୀଳାଶ୍ରବଣ ଦୁଃଖନାଶକ ଓ ଭକ୍ତିସ୍ମରଣବର୍ଦ୍ଧକ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ନିଷ୍କର୍ଷ କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହରି ଯୋଷିଦ୍ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦାନବମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କଲେ ଏବଂ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ଅମୃତ ପାନ କରାଇଲେ। ଏହି ଲୀଳା ଶୁଣି ବୃଷଧ୍ୱଜ ଗିରୀଶ, ଭୂତଗଣରେ ଘେରା ହୋଇ, ଦେବୀ ଉମାଙ୍କ ସହିତ ଯେଉଁଠାରେ ମଧୁସୂଦନ ବିରାଜମାନ, ସେଠାକୁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
Verse 2
श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହରି ଯୋଷିଦ୍ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦାନବମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କଲେ ଏବଂ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ଅମୃତ ପାନ କରାଇଲେ। ଏହା ଶୁଣି ବୃଷଧ୍ୱଜ ଗିରୀଶ, ଭୂତଗଣରେ ଘେରା ହୋଇ, ଦେବୀ ଉମାଙ୍କ ସହିତ ମଧୁସୂଦନ ଯେଉଁଠାରେ ବିରାଜମାନ ସେଠାକୁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଗଲେ।
Verse 3
सभाजितो भगवता सादरं सोमया भव: । सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन्हरिम् ॥ ३ ॥
ଭଗବାନ୍ ଭବ (ଶିବ) ଓ ସୋମୟା (ଉମା)ଙ୍କୁ ସାଦରେ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସେମାନେ ସୁବିଧାରେ ବସିଲାପରେ, ଶିବ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି, ହରିଙ୍କୁ ହସିମୁହେଁ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 4
श्रीमहादेव उवाच देवदेव जगद्वयापिञ्जगदीश जगन्मय । सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वर: ॥ ४ ॥
ଶ୍ରୀମହାଦେବ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଜଗଦୀଶ, ଜଗନ୍ମୟ! ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିରୂପେ ପ୍ରକଟ; ସମସ୍ତ ଭାବର ଆତ୍ମା, ମୂଳ କାରଣ ଓ ପରମେଶ୍ୱର ତୁମେ।
Verse 5
आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहं बहि: । यतोऽव्ययस्य नैतानि तत् सत्यं ब्रह्म चिद्भवान् ॥ ५ ॥
ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆଦି-ଅନ୍ତ, ମଧ୍ୟ, ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅହଂକାର ଓ ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାର ତୁମଠାରୁ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅବ୍ୟୟ ସତ୍ୟ, ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ ପରବ୍ରହ୍ମ, ତେଣୁ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଆଦି ବିକାର ତୁମେ ନାହିଁ।
Verse 6
तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिष: । विसृज्योभयत: सङ्गं मुनय: समुपासते ॥ ६ ॥
ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଥିବା ନିରାଶିଷ ମୁନିମାନେ ଇହ-ପର ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରି ତୁମ ପଦ୍ମଚରଣକୁ ନିରନ୍ତର ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 7
त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोक- मानन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् । विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मात्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्ष: ॥ ७ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ତୁମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅମୃତ, ନିର୍ଗୁଣ, ଶୋକରହିତ, ଆନନ୍ଦମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ, ଅବିକାର ପରବ୍ରହ୍ମ। ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର ମୂଳ କାରଣ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଈଶ୍ୱର ତୁମେ; ସବୁ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସଦା ସ୍ୱାଧୀନ।
Verse 8
एकस्त्वमेव सदसद्द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेद: । अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो यस्माद् गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य ॥ ८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍-ଅସତ୍ ଭାବେ ଦ୍ୱୟ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଏକ ଅଦ୍ୱୟ; ଯେପରି ଆଭୂଷଣର ସୁନା ଓ ଖଣିର ସୁନା ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଅଜ୍ଞାନରୁ ଲୋକେ ତୁମେ ଭେଦ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି; ତୁମେ ନିରୁପାଧିକ ନିର୍ମଳ, ଏବଂ ଜଗତ୍ ତୁମ ଗୁଣର ପ୍ରଭାବ।
Verse 9
त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्युत धर्ममेकेएके परं सदसतो: पुरुषं परेशम् । अन्येऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वांकेचिन्महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम् ॥ ९ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, କେହି ବେଦାନ୍ତୀ ଆପଣଙ୍କୁ ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ମାନନ୍ତି; ମୀମାଂସକମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ କହନ୍ତି। ସାଂଖ୍ୟମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି‑ପୁରୁଷାତୀତ ପରମ ପୁରୁଷ ଓ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ଭକ୍ତମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ନବଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ପରମେଶ୍ୱର ଭାବେ ପୂଜନ୍ତି, ଏବଂ ପତଞ୍ଜଲି ଯୋଗୀମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନ, ଅବ୍ୟୟ, ସମୋର୍ଧ୍ୱହୀନ ପରମ ଭଗବାନ ଭାବେ ମାନନ୍ତି।
Verse 10
नाहं परायुर्ऋषयो न मरीचिमुख्याजानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गा: । यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य-मर्त्यादय: किमुत शश्वदभद्रवृत्ता: ॥ १० ॥
ହେ ଈଶ, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମରୀଚି ଆଦି ମହର୍ଷିମାନେ—ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଆପଣଙ୍କ ରଚିତ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିପାରୁନାହୁଁ। ଆପଣଙ୍କ ମାୟା ଆମ ଚିତ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରିଛି; ତେବେ ରଜ‑ତମରେ ଥିବା ଦୈତ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି, ସଦା ଅଶୁଭବୃତ୍ତି ଥିବାମାନେ, ଆପଣଙ୍କୁ କିପରି ଜାଣିବେ?
Verse 11
स त्वं समीहितमद: स्थितिजन्मनाशंभूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ । वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यंसर्वं तदात्मकतयावगमोऽवरुन्त्से ॥ ११ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ସର୍ବଜ୍ଞ; ସୃଷ୍ଟିର ଜନ୍ମ‑ସ୍ଥିତି‑ନାଶ ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଭବବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି—ସବୁ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି। ଯେପରି ବାୟୁ ଆକାଶରେ ଓ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ଆପଣ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଆତ୍ମରୂପେ ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି।
Verse 12
अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणै: । सोऽहं तद्द्रष्टुमिच्छामि यत् ते योषिद्वपुर्धृतम् ॥ १२ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣରେ ରମଣ କରି ଆପଣ ଯେଯେ ଅବତାର ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି, ସେସବୁ ମୁଁ ଦେଖିଛି। ଏବେ ଆପଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ଯୋଷିଦ୍ରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 13
येन सम्मोहिता दैत्या: पायिताश्चामृतं सुरा: । तद् दिदृक्षव आयाता: परं कौतूहलं हि न: ॥ १३ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯେ ରୂପଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହିତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ପାନ କରାଇଥିଲେ, ସେହି ରୂପକୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଆମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ। ଆମର ପରମ କୌତୂହଳ; ମୁଁ ସେହି ରୂପ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।
Verse 14
श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितो विष्णुर्भगवान् शूलपाणिना । प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत ॥ १४ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଗିରୀଶ ଶିବ ଏଭଳି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାରେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଗମ୍ଭୀର ହସି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 15
श्रीभगवानुवाच कौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया धृत: । पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने ॥ १५ ॥
ଭଗବାନ କହିଲେ—ଦାନବମାନେ ଅମୃତକଳଶ ନେଇଗଲାବେଳେ, ଦେବମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସେମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ମୁଁ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀରୂପ ଧାରଣ କଲି।
Verse 16
तत्तेऽहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षो: सुरसत्तम । कामिनां बहु मन्तव्यं सङ्कल्पप्रभवोदयम् ॥ १६ ॥
ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ତେଣୁ କାମାସକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ମୋ ତାହିଁ ରୂପ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖେଇବି; କାରଣ କାମର ଉଦୟ ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ହୁଏ।
Verse 17
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । सर्वतश्चारयंश्चक्षुर्भव आस्ते सहोमया ॥ १७ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏଭଳି କହି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ତାପରେ ଉମା ସହିତ ଶିବ ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁରେ ସବୁଦିଗରେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ।
Verse 18
ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियंविचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे । विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लसद्-दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम् ॥ १८ ॥
ତାପରେ ନିକଟସ୍ଥ ସୁନ୍ଦର ଉପବନରେ—ଲାଲିମା ପଲ୍ଲବ ଓ ବିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ଶିବ ଗୋଟିଏ ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀକୁ କନ୍ଦୁକ ଖେଳରେ ଖେଳୁଥିବା ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ଚମକୁଥିବା ବସ୍ତ୍ର ନିତମ୍ବ ଉପରେ ଢଳିଥିଲା ଏବଂ ମେଖଳା ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
Verse 19
आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन-प्रकृष्टहारोरुभरै: पदे पदे । प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चलत्-पदप्रवालं नयतीं ततस्तत: ॥ १९ ॥
କନ୍ଦୁକ ତଳକୁ ପଡ଼ି ପୁଣି ଉପରକୁ ଉଛଳୁଥିବାରୁ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ସ୍ତନ ଅତ୍ୟଧିକ କମ୍ପିଲା। ସ୍ତନଭାର ଓ ଭାରୀ ପୁଷ୍ପହାରରେ ପ୍ରତି ପଦେ ତାଙ୍କ କଟି ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି ଲାଗିଲା। ପ୍ରବାଳରଙ୍ଗ କୋମଳ ପାଦ ଏଦିକ‑ସେଦିକ ଚଳିଲା।
Verse 20
दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशंप्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् । स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्लसत्-कपोलनीलालकमण्डिताननाम् ॥ २० ॥
ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା କନ୍ଦୁକର ଚାପଳ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ବଡ଼ ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଘୁରୁଥିଲା। କାନରେ ଝଲମଲ କୁଣ୍ଡଳର ଦୀପ୍ତି ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କପୋଳକୁ ଶୋଭା ଦେଲା, ଏବଂ ମୁହଁରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ନୀଳ କେଶ ତାଙ୍କୁ ଆହୁରି ମନୋହର କଲା।
Verse 21
श्लथद् दुकूलं कबरीं च विच्युतांसन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना । विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकंविमोहयन्तीं जगदात्ममायया ॥ २१ ॥
କନ୍ଦୁକ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଦୁକୂଳ ଢିଲା ହେଲା ଓ କବରୀ ଖସି ପଡ଼ିଲା। ସେ ସୁନ୍ଦର ବାମହାତରେ କେଶ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେଇ ସମୟରେ ଡାହାଣ ହାତରେ କନ୍ଦୁକକୁ ଆଘାତ କରି ଖେଳୁଥିଲେ। ଜଗଦାତ୍ମା ଭଗବାନ ନିଜ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ମାୟାରେ ଏଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋହିତ କଲେ।
Verse 22
तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेषद्-व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्ट: । स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मानात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद ॥ २२ ॥
ଦେବ ଶଙ୍କର ତାଙ୍କୁ କନ୍ଦୁକ‑ଲୀଳା କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେ କେବେ କେବେ ଲଜ୍ଜାରେ ହାଲୁକା ହସି ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କଟାକ୍ଷ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଓ ସେ ଫେରି ଦେଖିବାରେ ଶିବଙ୍କ ମନ ବିହ୍ୱଳ ହେଲା; ସେ ନିଜକୁ, ପ୍ରିୟ ଉମାକୁ ଓ ନିକଟରେ ଥିବା ଗଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଗଲେ।
Verse 23
तस्या: कराग्रात् स तु कन्दुको यदागतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रिया: । वास: ससूत्रं लघु मारुतोऽहरद्भवस्य देवस्य किलानुपश्यत: ॥ २३ ॥
ତାଙ୍କ ହାତର ଆଗରୁ କନ୍ଦୁକ ଉଛଳି ଦୂରେ ପଡ଼ିଗଲାବେଳେ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଦେବ ଭବ (ଶିବ) ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ହଠାତ୍ ଏକ ହାଲୁକା ପବନ ତାଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଓ କଟିସୂତ୍ରକୁ ଉଡ଼ାଇ ନେଲା।
Verse 24
एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् । दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भव: किल ॥ २४ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ଭଗବାନ ଶିବ ସୁନ୍ଦର ଅପାଙ୍ଗ ଥିବା, ଦର୍ଶନୀୟ ଓ ମନୋହରୀ ସେଇ ନାରୀକୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲା। ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ବୋଲି ଭାବି, ଶିବଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆକର୍ଷିତ ହେଲା।
Verse 25
तयापहृतविज्ञानस्तत्कृतस्मरविह्वल: । भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ ॥ २५ ॥
ସେଇ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କ ବିବେକ ହରିତ ହେଲା ଏବଂ ତାହାର କାରଣରେ ସେ କାମରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ଭବାନୀ ଦେଖୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଲଜ୍ଜା ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ତାହାର ପାଖକୁ ଗଲେ।
Verse 26
सा तमायान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् । निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत ॥ २६ ॥
ସେଇ ସୁନ୍ଦରୀ ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ଥିଲା। ଶିବ ନିଜ ପାଖକୁ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲା। ହସୁଥିବା ସହିତ ସେ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଲା ଏବଂ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହିଲା ନାହିଁ।
Verse 27
तामन्वगच्छद् भगवान् भव: प्रमुषितेन्द्रिय: । कामस्य च वशं नीत: करेणुमिव यूथप: ॥ २७ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଭଗବାନ ଭବ (ଶିବ) କାମର ବଶରେ ପଡ଼ି ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ଯେପରି କାମାତୁର ହାତୀ ହାତୀଣୀକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
Verse 28
सोऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् । केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ २८ ॥
ଅତ୍ୟଧିକ ବେଗରେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଶିବ ଅନିଚ୍ଛୁକ ସେଇ ନାରୀକୁ କେଶବନ୍ଧରେ ଧରି ନିଜ ପାଖକୁ ଟାଣି ଆଣିଲେ ଏବଂ ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ତାହାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
Verse 29
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
ଯେପରି ପୁରୁଷ ହାତୀ ମାଦା ହାତୀକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, ସେପରି ଭଗବାନ ଶିବ ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଛିଟିଯାଇଥିବା କେଶରେ ସେ ସର୍ପିଣୀ ପରି ଏଠି-ସେଠି ଗୁଡ଼ିଗଲା।
Verse 30
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଉଚ୍ଚ ଓ ବିଶାଳ ନିତମ୍ବଧାରିଣୀ ସେ ନାରୀ ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କ ଯୋଗମାୟା-ନିର୍ମିତା ଥିଲେ। ସେ କିପରି ହେଉ ଶିବଙ୍କ ସ୍ନେହାଲିଙ୍ଗନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
Verse 31
तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भुतकर्मण: । प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जित: ॥ ३१ ॥
କାମରୂପୀ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଇଥିବା ପରି ରୁଦ୍ର, ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ (ମୋହିନୀ-ରୂପ) ପଦବୀକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।
Verse 32
तस्यानुधावतो रेतश्चस्कन्दामोघरेतस: । शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावत: ॥ ३२ ॥
ଯେପରି ମଦୋନ୍ମତ ପୁରୁଷ ହାତୀ ଗର୍ଭଧାରଣକ୍ଷମ ମାଦା ହାତୀକୁ ଅନୁଧାବନ କରେ, ସେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୁଦ୍ର ସେ ସୁନ୍ଦରୀକୁ ଧାଉଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଅମୋଘ ବୀର୍ୟ ସ୍ଖଲିତ ହେଲା।
Verse 33
यत्र यत्रापतन्मह्यां रेतस्तस्य महात्मन: । तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्यासन्महीपते ॥ ३३ ॥
ହେ ମହୀପତେ, ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସେ ମହାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ବୀର୍ୟ ପଡ଼ିଲା, ସେଠାରେ ପରେ ସୁନା ଓ ରୂପାର ଖଣି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
Verse 34
सरित्सर:सु शैलेषु वनेषूपवनेषु च । यत्र क्व चासन्नृषयस्तत्र सन्निहितो हर: ॥ ३४ ॥
ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଭଗବାନ ଶିବ ସବୁଠାରେ ଗଲେ—ନଦୀ ଓ ସରୋବରର କୂଳରେ, ପର୍ବତ ନିକଟେ, ବନ ଓ ଉପବନରେ; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ମହର୍ଷିମାନେ ଥିଲେ ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ହର (ଶିବ) ସନ୍ନିହିତ ହେଲେ।
Verse 35
स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यदात्मानं देवमायया । जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात् ॥ ३५ ॥
ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରୀକ୍ଷିତ! ଶିବଙ୍କର ବୀର୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଖଲିତ ହେବା ପରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ଦେବମାୟା ତାଙ୍କୁ ଜଡପ୍ରାୟ କରି ଠକାଇଥିଲା। ତେଣୁ ସେ ମୋହ-କଲୁଷରୁ ଫେରି ଆସି, ପୁନଃ ମାୟାକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 36
अथावगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मन: । अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदुहाद्भुतम् ॥ ३६ ॥
ତାପରେ ଶିବ ନିଜ ସ୍ଥିତି ଓ ଜଗଦାତ୍ମା, ଅପରିମେୟ ଶକ୍ତିଧର ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବୁଝିଲେ। ଏହି ବୋଧ ପାଇ ଭିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଉପରେ କରିଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳାରେ ସେ କିଛିମାତ୍ରେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 37
तमविक्लवमव्रीडमालक्ष्य मधुसूदन: । उवाच परमप्रीतो बिभ्रत्स्वां पौरुषीं तनुम् ॥ ३७ ॥
ଶିବଙ୍କୁ ଅବିକ୍ଳବ ଓ ଅବ୍ରୀଡ ଦେଖି ମଧୁସୂଦନ (ଭିଷ୍ଣୁ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ନିଜ ପୌରୁଷୀ (ମୂଳ) ତନୁ ଧାରଣ କରି ଏପରି କହିଲେ।
Verse 38
श्रीभगवानुवाच दिष्टया त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठामात्मना स्थित: । यन्मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया ॥ ३८ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ବିବୁଧଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋର ସ୍ତ୍ରୀରୂପିଣୀ ସ୍ୱୈର ମାୟାରେ ମୋହିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଆତ୍ମବଳରେ ନିଜ ନିଷ୍ଠାରେ ସ୍ଥିର ରହିଲ। ତେଣୁ ତୁମର ସର୍ବମଙ୍ଗଳ ହେଉ।
Verse 39
को नु मेऽतितरेन्मायां विषक्तस्त्वदृते पुमान् । तांस्तान्विसृजतीं भावान्दुस्तरामकृतात्मभि: ॥ ३९ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ ଶମ୍ଭୁ! ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୋର ମାୟାକୁ କିଏ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ? ବିଷୟଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକେ ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ପରାଜିତ; ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରଭାବ ଅସଂଯମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ଦୁସ୍ତର।
Verse 40
सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति । मया समेता कालेन कालरूपेण भागश: ॥ ४० ॥
ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋ ସହ ସହଯୋଗ କରୁଥିବା ଏହି ତ୍ରିଗୁଣମୟୀ ମାୟା, କାଳରୂପେ ଭାଗଭାଗରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ତୁମକୁ ଆଉ ମୋହିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 41
श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् श्रीवत्साङ्केन सत्कृत: । आमन्त्र्य तं परिक्रम्य सगण: स्वालयं ययौ ॥ ४१ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ ଉବାଚ—ହେ ରାଜନ୍! ଶ୍ରୀବତ୍ସାଙ୍କଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ସତ୍କୃତ ହୋଇ, ଶିବ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ପରେ ଅନୁମତି ନେଇ, ଗଣସହିତ ନିଜ ଧାମ କୈଲାସକୁ ଫେରିଗଲେ।
Verse 42
आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान्भव: । सम्मतामृषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत ॥ ४२ ॥
ହେ ଭାରତବଂଶଜ! ତାପରେ ଆନନ୍ଦିତ ଭଗବାନ ଭବ (ଶିବ) ଋଷିମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରୂପ ମାୟା ବୋଲି ସ୍ୱୀକୃତ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଭବାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିପୂର୍ବକ କହିଲେ।
Verse 43
अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायांपरस्य पुंस: परदेवताया: । अहं कलानामृषभोऽपि मुह्येययावशोऽन्ये किमुतास्वतन्त्रा: ॥ ४३ ॥
ଶିବ ଉବାଚ—ହେ ଦେବୀ! ତୁମେ ଏବେ ସେଇ ଅଜ, ପରମ ପୁରୁଷ, ପରଦେବତାଙ୍କ ମାୟାକୁ ଦେଖିଲ। ମୁଁ ତାଙ୍କ କଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତାହାର ବଶେ ମୋହିତ ହେଲି; ତେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରତନ୍ତ୍ର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିବା!
Verse 44
यं मामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात्समासहस्रान्त उपारतं वै । स एष साक्षात् पुरुष: पुराणोन यत्र कालो विशते न वेद: ॥ ४४ ॥
ମୁଁ ଯୋଗସମାଧିରେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ, ତୁମେ ନିକଟକୁ ଆସି ପଚାରିଲ—ମୁଁ କାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲି। ଏହିଁ ସେଇ ସାକ୍ଷାତ୍ ପୁରାଣ ପୁରୁଷ; ଯାହାରେ କାଳ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ ଏବଂ ଯାହାକୁ ବେଦ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଜାଣିପାରେନାହିଁ।
Verse 45
श्रीशुक उवाच इति तेऽभिहितस्तात विक्रम: शार्ङ्गधन्वन: । सिन्धोर्निर्मथने येन धृत: पृष्ठे महाचल: ॥ ४५ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱା ନାମକ ସେଇ ଭଗବାନ ହିଁ କ୍ଷୀରସମୁଦ୍ର ମଥନ ସମୟରେ ମହାପର୍ବତକୁ ନିଜ ପିଠିରେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପରାକ୍ରମ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି।
Verse 46
एतन्मुहु: कीर्तयतोऽनुशृण्वतो न रिष्यते जातु समुद्यम: क्वचित् । यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनं समस्तसंसारपरिश्रमापहम् ॥ ४६ ॥
ଏହି କଥାକୁ ପୁନଃପୁନଃ କୀର୍ତ୍ତନ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଉଦ୍ୟମ କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏନାହିଁ। କାରଣ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ସମସ୍ତ ସଂସାରୀୟ ଦୁଃଖ-ଶ୍ରମକୁ ହରିନେଇଥାଏ।
Verse 47
असदविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्ना- नमृतममरवर्यानाशयत् सिन्धुमथ्यम् । कपटयुवतिवेषो मोहयन्य: सुरारीं- स्तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि ॥ ४७ ॥
ଅସତ୍ ବିଷୟରୁ ଅତୀତ ଓ ଭାବରେ ଗମ୍ୟ ତାଙ୍କର ଚରଣକୁ ଶରଣ ନେଇଥିବା ଦେବତା-ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ, ସିନ୍ଧୁମଥନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅମୃତ ସେଇ ଭଗବାନ ବଣ୍ଟନ କଲେ। କପଟ ଯୁବତୀର ବେଷ ଧାରଣ କରି ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା, ଶରଣାଗତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Frequently Asked Questions
Śiva’s request is framed as wonder and theological inquiry: Mohinī is not ordinary beauty but Viṣṇu’s yoga-māyā that accomplished an impossible task—bewildering the asuras and securing amṛta for the devas. Śiva’s desire to witness it highlights that even the greatest devas seek direct darśana of the Lord’s līlā-śakti, and it sets up a teaching moment about māyā’s supremacy under Bhagavān.
The chapter’s point is not Śiva’s “weakness” but Viṣṇu’s limitless potency. Māyā here is explicitly the Lord’s own yoga-māyā; it can overwhelm even elevated beings when the Lord chooses to demonstrate His sovereignty. Śiva’s restoration of composure and his lack of shame underscore his greatness, while the incident establishes that no one surpasses the Lord’s illusory energy without His grace.
Śiva identifies Viṣṇu as Parameśvara beyond material change, the source of manifestation and dissolution, and the inner knower present like air within all beings. He also integrates multiple darśanas—showing how various schools partially apprehend the Supreme—while affirming Bhagavān as the complete reality. This culminates in rejecting a simplistic ‘Brahman true, world false’ reading by asserting the world’s dependence as an effect of the Lord’s real qualities.
Within Purāṇic symbolism, the detail functions as a cosmological etiological note (explaining origins of substances) and as a theological marker: even what is involuntarily emitted by a mahādeva is potent and consequential. It also emphasizes the extraordinary intensity of the Lord’s māyā-display, while keeping the narrative’s focus on Viṣṇu’s supremacy and Śiva’s eventual self-mastery.
The chapter uses sensual description to demonstrate the binding force of kāma under māyā, even for the exalted, thereby warning conditioned beings against complacency. Its resolution is explicitly devotional: recognition of the Lord’s śakti, humility before māyā, and the prescription of śravaṇa-kīrtana as the means to destroy suffering and re-center the mind on Bhagavān rather than sense objects.