Adhyaya 11
Indra Slays Namuci—The Limits of Power and the Triumph of Divine Strategy
ଅମୃତ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ କୃପାରେ ଦେବମାନେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପ୍ରତ୍ୟାକ୍ରମଣ କରି ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଚାପି ଦିଅନ୍ତି। କ୍ରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ର ବଳିଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଧାଉଥିବାବେଳେ, ବଳି ଶାନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱବାଣୀରେ କହେ—ଜୟ-ପରାଜୟ ଅହଂକାରରୁ ନୁହେଁ, କାଳାଧୀନ; ଜ୍ଞାନୀ ନ ହର୍ଷ କରେ, ନ ଶୋକ। ଯୁଦ୍ଧ ତୀବ୍ର ହୁଏ—ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରେ; ମଧ୍ୟରେ ଆସିଥିବା ଜମ୍ଭାସୁର ବଜ୍ରରେ ନିହତ ହୁଏ। ନମୁଚି, ବଳ ଓ ପାକ ଅଦ୍ଭୁତ ବାଣବର୍ଷାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ଢାକି ଦିଅନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବଳ ଓ ପାକଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ନମୁଚି ଅବଧ୍ୟ—ବଜ୍ର ତାକୁ ଭେଦି ପାରେନି। ଆକାଶବାଣୀ ତାଙ୍କ ବର କହେ: ‘ଶୁଷ୍କ କିମ୍ବା ଆର୍ଦ୍ର’ କିଛିଦ୍ୱାରା ସେ ମରିବ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ର ଧ୍ୟାନ କରି ଫେନ (ଝାଗ) ନ ଶୁଷ୍କ ନ ଆର୍ଦ୍ର ବୋଲି ଜାଣି ସେଥିରେ ନମୁଚିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ପଠାଇ ଅଧିକ ସଂହାର ରୋକନ୍ତି। ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରନ୍ତି; ଅବଶିଷ୍ଟ ଅସୁରମାନେ ବଳିଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟଗିରିକୁ ନେଇ ଯାଆନ୍ତି, ସେଠାରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ସଂଜୀବନୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ପତିତମାନଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ କରନ୍ତି; ବଳି ଶୋକହୀନ ଭାବେ ଭଗବାନଙ୍କ ଯୋଜନାରେ ନିଜ ଆଗାମୀ ଭାଗ୍ୟକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथो सुरा: प्रत्युपलब्धचेतस: परस्य पुंस: परयानुकम्पया । जघ्नुर्भृशं शक्रसमीरणादय- स्तांस्तान्रणे यैरभिसंहता: पुरा ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ତାପରେ ପରମ ପୁରୁଷ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପରମ କୃପାରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୁନଃ ଚେତନା ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ପାଇଲେ। ସଜୀବ ହୋଇ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେଇ ସେଇ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପିଟିଲେ, ଯେମାନେ ପୂର୍ବେ ସେମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ।
Verse 2
वैरोचनाय संरब्धो भगवान्पाकशासन: । उदयच्छद् यदा वज्रं प्रजा हा हेति चुक्रुशु: ॥ २ ॥
ଯେତେବେଳେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମହାରାଜା ବଳିଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ବଜ୍ର ଉତ୍ତୋଳନ କଲେ, ସେତେବେଳେ ଅସୁରମାନେ 'ହାୟ! ହାୟ!' ବୋଲି ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 3
वज्रपाणिस्तमाहेदं तिरस्कृत्य पुर:स्थितम् । मनस्विनं सुसम्पन्नं विचरन्तं महामृधे ॥ ३ ॥
ଧୈର୍ଯ୍ୟବାନ, ସହନଶୀଳ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସୁସଜ୍ଜିତ ବଳି ମହାରାଜ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ବଳି ମହାରାଜଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି ନିମ୍ନଲିଖିତ କଥା କହିଲେ।
Verse 4
नटवन्मूढ मायाभिर्मायेशान् नो जिगीषसि । जित्वा बालान् निबद्धाक्षान् नटो हरति तद्धनम् ॥ ४ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ଆରେ ମୂର୍ଖ! ଯେପରି କୌଣସି ଜାଦୁଗର ପିଲାର ଆଖି ବାନ୍ଧି ତା’ର ସମ୍ପତ୍ତି ହରଣ କରେ, ସେହିପରି ତୁମେ ତୁମର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆମକୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଯଦିଓ ତୁମେ ଜାଣ ଯେ ଆମେ ହିଁ ସମସ୍ତ ମାୟାବୀ ଶକ୍ତିର ସ୍ୱାମୀ।
Verse 5
आरुरुक्षन्ति मायाभिरुत्सिसृप्सन्ति ये दिवम् । तान्दस्यून्विधुनोम्यज्ञान्पूर्वस्माच्च पदादध: ॥ ५ ॥
ଯେଉଁ ମୂର୍ଖ ଓ ଦୁରାଚାରୀମାନେ ମାୟାବୀ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ମୁଁ ସେହି ଅଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସର୍ବନିମ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ନିକ୍ଷେପ କରେ।
Verse 6
सोऽहं दुर्मायिनस्तेऽद्य वज्रेण शतपर्वणा । शिरो हरिष्ये मन्दात्मन्घटस्व ज्ञातिभि: सह ॥ ६ ॥
ଆଜି ମୁଁ ମୋର ଶତ ଧାର ବିଶିଷ୍ଟ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ତୁମର ମସ୍ତକ ଛେଦନ କରିବି। ତୁମେ ମାୟାବୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଅଟ। ବର୍ତ୍ତମାନ ନିଜର ଆତ୍ମୀୟସ୍ୱଜନଙ୍କ ସହ ଏହି ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
Verse 7
श्रीबलिरुवाच सङ्ग्रामे वर्तमानानां कालचोदितकर्मणाम् । कीर्तिर्जयोऽजयो मृत्यु: सर्वेषां स्युरनुक्रमात् ॥ ७ ॥
ଶ୍ରୀବଳି ମହାରାଜ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ କାଳପ୍ରେରିତ କର୍ମର ଅଧୀନ; ତେଣୁ କ୍ରମେ କୀର୍ତ୍ତି, ଜୟ, ପରାଜୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିଳେ।
Verse 8
तदिदं कालरशनं जगत् पश्यन्ति सूरय: । न हृष्यन्ति न शोचन्ति तत्र यूयमपण्डिता: ॥ ८ ॥
କାଳର ରଶିରେ ବନ୍ଧା ଏହି ଜଗତର ଗତିକୁ ଯେ ସତ୍ୟଜ୍ଞ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ନ ହର୍ଷ କରନ୍ତି ନ ଶୋକ; ତେଣୁ ଜୟରେ ଉଲ୍ଲସିତ ତୁମେ ଅଳ୍ପପଣ୍ଡିତ।
Verse 9
न वयं मन्यमानानामात्मानं तत्र साधनम् । गिरो व: साधुशोच्यानां गृह्णीमो मर्मताडना: ॥ ९ ॥
ତୁମେ ଦେବତାମାନେ ନିଜକୁ ହିଁ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଜୟର କାରଣ ଭାବୁଛ; ତୁମ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଦେଖି ସାଧୁମାନେ କରୁଣା କରନ୍ତି। ତେଣୁ ମର୍ମକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା ତୁମ କଥା ଆମେ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହିଁ।
Verse 10
श्रीशुक उवाच इत्याक्षिप्य विभुं वीरो नाराचैर्वीरमर्दन: । आकर्णपूर्णैरहनदाक्षेपैराहतं पुन: ॥ १० ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାକ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଗରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରି, ବୀରମର୍ଦ୍ଦନ ବଳି ମହାରାଜ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣିଥିବା ନାରାଚ ବାଣରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କଲେ ଏବଂ ପୁନଃ କଠୋର କଥାରେ ତାଡ଼ନା କଲେ।
Verse 11
एवं निराकृतो देवो वैरिणा तथ्यवादिना । नामृष्यत् तदधिक्षेपं तोत्राहत इव द्विप: ॥ ११ ॥
ଏଭଳି ସତ୍ୟବାଦୀ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ତିରସ୍କୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ସେଇ ଆକ୍ଷେପକୁ ଅସହ୍ୟ କଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଅଙ୍କୁଶରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ହାତୀ ବିଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 12
प्राहरत् कुलिशं तस्मा अमोघं परमर्दन: । सयानो न्यपतद् भूमौ छिन्नपक्ष इवाचल: ॥ १२ ॥
ତେବେ ଶତ୍ରୁଦମନ ଇନ୍ଦ୍ର ବଳି ମହାରାଜଙ୍କୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ନିଜ ଅମୋଘ ବଜ୍ର ନିକ୍ଷେପ କଲେ। ବଳି ବିମାନ ସହିତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ପକ୍ଷ କଟା ପର୍ବତ ପରି।
Verse 13
सखायं पतितं दृष्ट्वा जम्भो बलिसख: सुहृत् । अभ्ययात् सौहृदं सख्युर्हतस्यापि समाचरन् ॥ १३ ॥
ମିତ୍ର ବଳି ପତିତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ବଳିଙ୍କ ସଖା ଓ ସୁହୃଦ ଜମ୍ଭାସୁର ଶତ୍ରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ, ହତ ମିତ୍ର ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସଖ୍ୟ-ସୌହୃଦ ଆଚରିବାକୁ।
Verse 14
स सिंहवाह आसाद्य गदामुद्यम्य रंहसा । जत्रावताडयच्छक्रं गजं च सुमहाबल: ॥ १४ ॥
ସିଂହବାହନ ମହାବଳୀ ଜମ୍ଭାସୁର ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ଗଦା ଉଠାଇ ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ଜୋରେ ପ୍ରହାର କଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତୀକୁ ମଧ୍ୟ ଆଘାତ କଲେ।
Verse 15
गदाप्रहारव्यथितो भृशं विह्वलितो गज: । जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कश्मलं परमं ययौ ॥ १५ ॥
ଜମ୍ଭାସୁରଙ୍କ ଗଦାପ୍ରହାରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟଥିତ ଓ ବିହ୍ୱଳ ହେଲା। ସେ ଜାନୁ ଦ୍ୱାରା ଧରଣୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପରମ ମୂର୍ଛାକୁ ଗଲା।
Verse 16
ततो रथो मातलिना हरिभिर्दशशतैर्वृत: । आनीतो द्विपमुत्सृज्य रथमारुरुहे विभु: ॥ १६ ॥
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାରଥି ମାତଲି ଦଶଶତ ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ହଜାର ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥ ଆଣିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ହାତୀକୁ ଛାଡ଼ି ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 17
तस्य तत् पूजयन् कर्म यन्तुर्दानवसत्तम: । शूलेन ज्वलता तं तु स्मयमानोऽहनन्मृधे ॥ १७ ॥
ମାତଲିଙ୍କ ସେବାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଦାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜମ୍ଭାସୁର ହସିଲା; ତଥାପି ଯୁଦ୍ଧରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତ୍ରିଶୂଳରେ ମାତଲିଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲା।
Verse 18
सेहे रुजं सुदुर्मर्षां सत्त्वमालम्ब्य मातलि: । इन्द्रो जम्भस्य सङ्क्रुद्धो वज्रेणापाहरच्छिर: ॥ १८ ॥
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହ୍ୟ ବେଦନାକୁ ମଧ୍ୟ ମାତଲି ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ସହିଲେ। କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଜମ୍ଭାସୁର ଉପରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବଜ୍ରରେ ଆଘାତ କରି ତାହାର ମୁଣ୍ଡକୁ ଦେହରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କଲେ।
Verse 19
जम्भं श्रुत्वा हतं तस्य ज्ञातयो नारदादृषे: । नमुचिश्च बल: पाकस्तत्रापेतुस्त्वरान्विता: ॥ १९ ॥
ନାରଦ ଋଷି ଜମ୍ଭାସୁର ହତ ହୋଇଛି ବୋଲି କହିବା ସହିତ, ତାହାର ମିତ୍ର-ଜ୍ଞାତିମାନେ—ନମୁଚି, ବଳ ଓ ପାକ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ତ୍ୱରାରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 20
वचोभि: परुषैरिन्द्रमर्दयन्तोऽस्य मर्मसु । शरैरवाकिरन् मेघा धाराभिरिव पर्वतम् ॥ २० ॥
ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ଧ କରୁଥିବା କଠୋର ବଚନରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି, ସେ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ବାଣବର୍ଷା କଲେ—ଯେପରି ମେଘ ପର୍ବତ ଉପରେ ଧାରାଧାର ବର୍ଷା କରେ।
Verse 21
हरीन्दशशतान्याजौ हर्यश्वस्य बल: शरै: । तावद्भिरर्दयामास युगपल्लघुहस्तवान् ॥ २१ ॥
ଯୁଦ୍ଧରେ ଦ୍ରୁତହସ୍ତ ଦାନବ ବଳ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏକ ହଜାର ହରି-ଅଶ୍ୱକୁ ସମାନ ସଂଖ୍ୟକ ବାଣରେ ଏକାସାଥି ଭେଦି ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ଦେଲା।
Verse 22
शताभ्यां मातलिं पाको रथं सावयवं पृथक् । सकृत्सन्धानमोक्षेण तदद्भुतमभूद् रणे ॥ २२ ॥
ପାକ ନାମକ ଅସୁର ଧନୁଷରେ ଦୁଇଶେ ଶର ଏକାଥରେ ଯୋଡ଼ି ଏକେବାରେ ଛାଡ଼ି, ସବୁ ଉପକରଣ ସହିତ ରଥକୁ ଓ ସାରଥି ମାତଳିକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଆଘାତ କଲା। ରଣଭୂମିରେ ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା।
Verse 23
नमुचि: पञ्चदशभि: स्वर्णपुङ्खैर्महेषुभि: । आहत्य व्यनदत्सङ्ख्ये सतोय इव तोयद: ॥ २३ ॥
ତାପରେ ନମୁଚି ନାମକ ଅସୁର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପୁଙ୍ଖ ଥିବା ପନ୍ଦରଟି ମହାଶର ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ରଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ଆହତ କଲା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜଳଭରା ମେଘ ପରି ଗର୍ଜନ କଲା।
Verse 24
सर्वत: शरकूटेन शक्रं सरथसारथिम् । छादयामासुरसुरा: प्रावृट्सूर्यमिवाम्बुदा: ॥ २४ ॥
ଅନ୍ୟ ଅସୁରମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ଶରବୃଷ୍ଟି କରି ରଥ ଓ ସାରଥି ସହିତ ଶକ୍ରଙ୍କୁ ଢାକିଦେଲେ; ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳରେ ମେଘ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଢାକେ।
Verse 25
अलक्षयन्तस्तमतीव विह्वला विचुक्रुशुर्देवगणा: सहानुगा: । अनायका: शत्रुबलेन निर्जिता वणिक्पथा भिन्ननवो यथार्णवे ॥ २५ ॥
ରଣଭୂମିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନଥିବାରୁ ଦେବଗଣ ଅନୁଗମାନଙ୍କ ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ଶତ୍ରୁବଳରେ ପରାଜିତ ଓ ନାୟକହୀନ ହୋଇ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରମଧ୍ୟରେ ଭଙ୍ଗା ନୌକାର ବଣିକମାନଙ୍କ ପରି ବିଳାପ କଲେ।
Verse 26
ततस्तुराषाडिषुबद्धपञ्जराद् विनिर्गत: साश्वरथध्वजाग्रणी: । बभौ दिश: खं पृथिवीं च रोचयन् स्वतेजसा सूर्य इव क्षपात्यये ॥ २६ ॥
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଶରଜାଲରେ ବନ୍ଧା ପଞ୍ଜରାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବାହାରିଲେ। ଅଶ୍ୱ, ରଥ, ଧ୍ୱଜ ଓ ସାରଥି ସହିତ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସ୍ୱତେଜରେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ; ରାତ୍ରି ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Verse 27
निरीक्ष्य पृतनां देव: परैरभ्यर्दितां रणे । उदयच्छद् रिपुं हन्तुं वज्रं वज्रधरो रुषा ॥ २७ ॥
ଯେତେବେଳେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହେବାର ଦେଖିଲେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ନିଜର ବଜ୍ର ଉଠାଇଲେ ।
Verse 28
स तेनैवाष्टधारेण शिरसी बलपाकयो: । ज्ञातीनां पश्यतां राजञ्जहार जनयन्भयम् ॥ २८ ॥
ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ, ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଳ ଏବଂ ପାକ ଉଭୟଙ୍କ ମସ୍ତକ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଏବଂ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କାଟି ପକାଇଲେ । ଏହିପରି ଭାବରେ ସେ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବାତାବରଣ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ।
Verse 29
नमुचिस्तद्वधं दृष्ट्वा शोकामर्षरुषान्वित: । जिघांसुरिन्द्रं नृपते चकार परमोद्यमम् ॥ २९ ॥
ହେ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ନମୁଚି ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅସୁର ବଳ ଏବଂ ପାକଙ୍କ ବଧ ଦେଖିଲା, ସେ ଶୋକ ଏବଂ ବିଳାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା । ଏହିପରି ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ମହାନ ପ୍ରୟାସ କଲା ।
Verse 30
अश्मसारमयं शूलं घण्टावद्धेमभूषणम् । प्रगृह्याभ्यद्रवत् क्रुद्धो हतोऽसीति वितर्जयन् । प्राहिणोद् देवराजाय निनदन् मृगराडिव ॥ ३० ॥
କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଏବଂ ସିଂହ ପରି ଗର୍ଜନ କରି, ଅସୁର ନମୁଚି ଏକ ଲୌହ ଶୂଳ ଉଠାଇଲା, ଯାହା ଘଣ୍ଟିରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲା । ସେ ଜୋରରେ ଚିତ୍କାର କଲା, 'ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମେ ମୃତ!' ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ସାମ୍ନାକୁ ଆସି, ନମୁଚି ନିଜର ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲା ।
Verse 31
तदापतद् गगनतले महाजवंविचिच्छिदे हरिरिषुभि: सहस्रधा । तमाहनन्नृप कुलिशेन कन्धरेरुषान्वितस्त्रिदशपति: शिरो हरन् ॥ ३१ ॥
ହେ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ସେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଗବାନ ଶୂଳକୁ ଆକାଶରୁ ପଡୁଥିବାର ଦେଖିଲେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ନିଜ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ହଜାର ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ । ତା’ପରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ନମୁଚିର ମସ୍ତକ କାଟିବା ପାଇଁ ନିଜ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାହାର କାନ୍ଧରେ ପ୍ରହାର କଲେ ।
Verse 32
न तस्य हि त्वचमपि वज्र ऊर्जितो बिभेद य: सुरपतिनौजसेरित: । तदद्भुतं परमतिवीर्यवृत्रभित् तिरस्कृतो नमुचिशिरोधरत्वचा ॥ ३२ ॥
ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ମହାବଳରେ ନମୁଚି ଉପରେ ବଜ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାହାର ଚର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦି ପାରିଲା ନାହିଁ। ଯେ ବଜ୍ର ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ଦେହକୁ ଭେଦିଥିଲା, ସେହି ବଜ୍ର ନମୁଚିର ଗଳାଚର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ଆହତ କରିପାରିଲା ନାହିଁ—ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ।
Verse 33
तस्मादिन्द्रोऽबिभेच्छत्रोर्वज्र: प्रतिहतो यत: । किमिदं दैवयोगेन भूतं लोकविमोहनम् ॥ ३३ ॥
ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିହତ ହୋଇ ବଜ୍ର ଫେରିଆସିଲା ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେ ଭାବିଲେ—ଏହା କେଉଁ ଦୈବଯୋଗରେ ଘଟିଲା, ଯାହା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା?
Verse 34
येन मे पूर्वमद्रीणां पक्षच्छेद: प्रजात्यये । कृतो निविशतां भारै: पतत्त्रै: पततां भुवि ॥ ३४ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବିଲେ—ପୂର୍ବେ ପ୍ରଳୟକାଳେ ଏହି ଏକେ ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପକ୍ଷଯୁକ୍ତ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ପକ୍ଷଛେଦ କରିଥିଲି; ସେମାନେ ଆକାଶେ ଉଡ଼ି ଭାରରେ ନିମ୍ନକୁ ଆସି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିଲେ।
Verse 35
तप:सारमयं त्वाष्ट्रं वृत्रो येन विपाटित: । अन्ये चापि बलोपेता: सर्वास्त्रैरक्षतत्वच: ॥ ३५ ॥
ଏହି ଏକେ ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ସାରରୂପ ବୃତ୍ର ଚିରିଦିଆଗଲା। ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ବଳବାନ ବୀର, ଯାହାଙ୍କ ଚର୍ମ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷତ ଥାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବଜ୍ରରେ ନିହତ ହେଲେ।
Verse 36
सोऽयं प्रतिहतो वज्रो मया मुक्तोऽसुरेऽल्पके । नाहं तदाददे दण्डं ब्रह्मतेजोऽप्यकारणम् ॥ ३६ ॥
ଏବେ ମୁଁ ସେହି ବଜ୍ରକୁ ଏକ ଅଳ୍ପ ଅସୁର ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲି, କିନ୍ତୁ ସେ ପ୍ରତିହତ ହୋଇ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା। ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଏବେ ସାଧାରଣ ଦଣ୍ଡ ପରି ବ୍ୟର୍ଥ; ମୁଁ ଏହାକୁ ଆଉ ଧାରଣ କରିବି ନାହିଁ।
Verse 37
इति शक्रं विषीदन्तमाह वागशरीरिणी । नायं शुष्कैरथो नार्द्रैर्वधमर्हति दानव: ॥ ३७ ॥
ଏପରି ଶୋକାକୁଳ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେତେବେଳେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଆକାଶରୁ ଏକ ଅଶରୀରୀ ଭୟଙ୍କର ବାଣୀ ହେଲା—“ଏହି ଦାନବ ନମୁଚି ନ ଶୁଷ୍କ ନ ଆର୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେବ।”
Verse 38
मयास्मै यद् वरो दत्तो मृत्युर्नैवार्द्रशुष्कयो: । अतोऽन्यश्चिन्तनीयस्ते उपायो मघवन् रिपो: ॥ ३८ ॥
ସେଇ ବାଣୀ ପୁଣି କହିଲା—“ହେ ମଘବନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର! ମୁଁ ଏହି ଦାନବକୁ ଏମିତି ବର ଦେଇଛି ଯେ ଶୁଷ୍କ କିମ୍ବା ଆର୍ଦ୍ର କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ରରେ ତାହାର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଶତ୍ରୁ-ବଧ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କର।”
Verse 39
तां दैवीं गिरमाकर्ण्य मघवान्सुसमाहित: । ध्यायन् फेनमथापश्यदुपायमुभयात्मकम् ॥ ३९ ॥
ସେଇ ଦୈବୀ ବାଣୀ ଶୁଣି ମଘବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମାହିତ ହେଲେ। ଉପାୟ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଫେନକୁ ଦେଖିଲେ—ଯାହା ନ ଆର୍ଦ୍ର, ନ ଶୁଷ୍କ; ଉଭୟାତ୍ମକ।
Verse 40
न शुष्केण न चार्द्रेण जहार नमुचे: शिर: । तं तुष्टुवुर्मुनिगणा माल्यैश्चावाकिरन्विभुम् ॥ ४० ॥
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ନ ଶୁଷ୍କ ଦ୍ୱାରା, ନ ଆର୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା; ଫେନ ଦ୍ୱାରା ନମୁଚିର ଶିର କାଟିଦେଲେ। ପରେ ମୁନିଗଣ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ ଏବଂ ପୁଷ୍ପ-ମାଳା ବର୍ଷା କରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ଢାକିଦେଲେ।
Verse 41
गन्धर्वमुख्यौ जगतुर्विश्वावसुपरावसू । देवदुन्दुभयो नेदुर्नर्तक्यो ननृतुर्मुदा ॥ ४१ ॥
ଗନ୍ଧର୍ବମୁଖ୍ୟ ଦୁଇଜଣ—ବିଶ୍ୱାବସୁ ଓ ପରାବସୁ—ଆନନ୍ଦରେ ଗାଇଲେ। ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦ ହେଲା ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ହର୍ଷରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ।
Verse 42
अन्येऽप्येवं प्रतिद्वन्द्वान्वाय्वग्निवरुणादय: । सूदयामासुरसुरान् मृगान्केसरिणो यथा ॥ ४२ ॥
ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ ଆଦି ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଯେପରି ବନରେ ସିଂହ ମୃଗକୁ ମାରେ।
Verse 43
ब्रह्मणा प्रेषितो देवान्देवर्षिर्नारदो नृप । वारयामास विबुधान्दृष्ट्वा दानवसङ्क्षयम् ॥ ४३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଦାନବମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିନାଶ ଆସନ୍ନ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ; ନାରଦ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ କରାଇଲେ।
Verse 44
श्रीनारद उवाच भवद्भिरमृतं प्राप्तं नारायणभुजाश्रयै: । श्रिया समेधिता: सर्व उपारमत विग्रहात् ॥ ४४ ॥
ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ—ନାରାୟଣଙ୍କ ଭୁଜାଶ୍ରୟରେ ତୁମେ ଅମୃତ ପାଇଛ। ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ ତୁମେ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ମହିମାନ୍ୱିତ; ତେଣୁ ଏହି ବିଗ୍ରହ ବନ୍ଦ କର।
Verse 45
श्रीशुक उवाच संयम्य मन्युसंरम्भं मानयन्तो मुनेर्वच: । उपगीयमानानुचरैर्ययु: सर्वे त्रिविष्टपम् ॥ ४५ ॥
ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ନାରଦ ମୁନିଙ୍କ ବଚନକୁ ସମ୍ମାନ କରି ଦେବତାମାନେ କ୍ରୋଧ ଓ ଆବେଗ ସଂଯମ କରି ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ କଲେ। ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତିଗାନ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ।
Verse 46
येऽवशिष्टा रणे तस्मिन् नारदानुमतेन ते । बलिं विपन्नमादाय अस्तं गिरिमुपागमन् ॥ ४६ ॥
ନାରଦ ମୁନିଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ସେହି ରଣଭୂମିରେ ଯେ ଦାନବମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ବିପନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ବଳି ମହାରାଜଙ୍କୁ ନେଇ ଅସ୍ତଗିରି ନାମକ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ।
Verse 47
तत्राविनष्टावयवान् विद्यमानशिरोधरान् । उशना जीवयामास संजीवन्या स्वविद्यया ॥ ४७ ॥
ସେଠାରେ ସେଇ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଯାହାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ଧଡ଼ ଓ ଅଙ୍ଗ ନଷ୍ଟ ହୋଇନଥିଲା, ସେମାନେ ମୃତ ଦୈତ୍ୟସେନାନୀମାନଙ୍କୁ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ‘ସଞ୍ଜୀବନୀ’ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପୁନଃଜୀବିତ କଲେ।
Verse 48
बलिश्चोशनसा स्पृष्ट: प्रत्यापन्नेन्द्रियस्मृति: । पराजितोऽपि नाखिद्यल्लोकतत्त्वविचक्षण: ॥ ४८ ॥
ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ବଲିଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସ୍ମୃତି ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ଲୋକତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବୀଣ ଥିବାରୁ ସେ ସବୁ ବୁଝିଲେ; ତେଣୁ ପରାଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କଲେ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
Namuci was protected by a boon that he would not be killed by anything “dry or moist.” The vajra, though famed for killing Vṛtrāsura and other invulnerable beings, is still subordinate to the higher law created by boons, karma, and divine sanction. The episode teaches that raw power is constrained by providence and by the precise terms of destiny.
After an ākāśa-vāṇī disclosed the condition of Namuci’s boon, Indra meditated and realized that foam is neither dry nor moist; using foam as a weapon, he severed Namuci’s head. Symbolically, victory comes through buddhi guided by higher revelation—not merely through force—and shows that dharma can require intelligent compliance with cosmic law rather than impulsive aggression.
Bali states that all combatants are under kāla, receiving fame, victory, defeat, and death according to prescribed action (karma). Therefore, the wise do not become elated or depressed by outcomes. His critique targets Indra’s pride—assuming personal agency as the sole cause of success—presenting a Bhagavata view of humility and metaphysical realism.
Lord Brahmā, seeing the danger of total asura annihilation, sent Nārada to instruct the devas to stop. The reason is cosmic balance and dharmic restraint: even justified victory should not become uncontrolled slaughter. Nārada reminds the devas that their success came by Nārāyaṇa’s protection and Lakṣmī’s grace, not by independent might.
Śukrācārya revived dead asura soldiers who had not lost heads, trunks, or limbs by using his mantra called Saṁjīvanī. In-context, Saṁjīvanī demonstrates the asuras’ access to powerful brāhmaṇa-śakti (mantric potency) and keeps the narrative tension alive—showing that conflict persists until the Lord’s broader plan (including Bali’s later surrender to Vāmana) unfolds.