Adhyaya 10
Deva–Asura Battle after the Nectar; Bali’s Illusions and Hari’s Intervention
କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନ ପରେ ଦେବମାନେ ଅମୃତ ପାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ଶ୍ରମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅମୃତରୁ ବଞ୍ଚିତ ଅସୁରମାନେ ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଅମୃତବଳରେ ସଶକ୍ତ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ଶରଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେବମାନେ ପ୍ରତିଆକ୍ରମଣ କରିଲେ; ସମାନ ବିଭାଗର ସେନା, ବିଚିତ୍ର ବାହନ ଓ ଯୁଦ୍ଧବାଦ୍ୟର ଘୋଷ ସହ ବିଶାଳ ସମର ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହାରାଜ ବଳିଙ୍କ ଅଧୀନ ପ୍ରମୁଖ ଅସୁର ସେନାପତିମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ବଳି ମାୟାର ଅଦ୍ଭୁତ, କେବେ ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ବିମାନରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ର ତୁ ଐରାବତ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ବରୁଣ, ଶିବ, ବୃହସ୍ପତି, ଶୁକ୍ର, ଦୁର୍ଗା/ଭଦ୍ରକାଳୀ ଆଦି ପଦାନୁସାରେ ଯୁଗଳ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ—ଯେନେ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଶାସନିକ ଶକ୍ତିମାନେ ମୁହାଁମୁହିଁ। ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସିଧା ଯୁଦ୍ଧ କରି ମାୟାରେ ଭୟଙ୍କର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ—ଅଗ୍ନିବର୍ଷା, ପ୍ଲାବନ, ପଡୁଥିବା ପଶୁ, ଦାନବୀୟ ଦୃଶ୍ୟ—ଦେବମାନେ ପ୍ରତିକାର କରିପାରିନଥିବାରୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ତେବେ ଗରୁଡାରୂଢ ଶ୍ରୀହରି ଆସନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଙ୍ଗ ହେବା ପରି ମାୟା ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ପରେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରମୁଖ ଅସୁରମାନଙ୍କ ବଧ ଆରମ୍ଭ କରି ଦେବରକ୍ଷାକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି ଓ ଦୈତ୍ୟବଳର ଆଗାମୀ ପରାଜୟ ପାଇଁ ଭୂମିକା ଗଢ଼ନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति दानवदैतेया नाविन्दन्नमृतं नृप । युक्ता: कर्मणि यत्ताश्च वासुदेवपराङ्मुखा: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସମୁଦ୍ରମଥନ କର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯତ୍ନ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହ ଲାଗିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ପ୍ରତି ବିମୁଖ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ଅମୃତ ପାଇଲେ ନାହିଁ।
Verse 2
साधयित्वामृतं राजन्पाययित्वा स्वकान्सुरान् । पश्यतां सर्वभूतानां ययौ गरुडवाहन: ॥ २ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ଭଗବାନ୍ ସମୁଦ୍ରମଥନର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ନିଜ ପ୍ରିୟ ଭକ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ପାନ କରାଇଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଗରୁଡବାହନ ହୋଇ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 3
सपत्नानां परामृद्धिं दृष्ट्वा ते दितिनन्दना: । अमृष्यमाणा उत्पेतुर्देवान्प्रत्युद्यतायुधा: ॥ ३ ॥
ଶତ୍ରୁ ଦେବମାନଙ୍କ ପରମ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖି ଦିତିନନ୍ଦନ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଉଦ୍ୟତ ଅସ୍ତ୍ର ସହ ଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଚଢ଼ିଗଲେ।
Verse 4
तत: सुरगणा: सर्वे सुधया पीतयैधिता: । प्रतिसंयुयुधु: शस्त्रैर्नारायणपदाश्रया: ॥ ४ ॥
ତାପରେ ସୁଧା ପାନ କରି ଉତ୍ସାହିତ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ, ନାରାୟଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଆଶ୍ରୟରେ ଥାଇ, ବିଭିନ୍ନ ଶସ୍ତ୍ରରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 5
तत्र दैवासुरो नाम रण: परमदारुण: । रोधस्युदन्वतो राजंस्तुमुलो रोमहर्षण: ॥ ५ ॥
ହେ ରାଜନ୍, କ୍ଷୀରସାଗରର ତଟରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଦାରୁଣ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ତାହା ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଯେ ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହୁଏ।
Verse 6
तत्रान्योन्यं सपत्नास्ते संरब्धमनसो रणे । समासाद्यासिभिर्बाणैर्निजघ्नुर्विविधायुधै: ॥ ६ ॥
ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଶତ୍ରୁଭାବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ପରସ୍ପରକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି ତଳୱାର, ବାଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରହାର କଲେ।
Verse 7
शङ्खतूर्यमृदङ्गानां भेरीडमरिणां महान् । हस्त्यश्वरथपत्तीनां नदतां निस्वनोऽभवत् ॥ ७ ॥
ଶଙ୍ଖ, ତୂର୍ୟ, ମୃଦଙ୍ଗ, ଭେରୀ ଓ ଡମରୀର ଧ୍ୱନି, ଏବଂ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା, ରଥସ୍ଥ ଓ ପଦାତି ସୈନିକମାନଙ୍କ ଗର୍ଜନ—ସବୁ ମିଶି ମହା ତୁମୁଳ କୋଳାହଳ ହେଲା।
Verse 8
रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभि: सह पत्तय: । हया हयैरिभाश्चेभै: समसज्जन्त संयुगे ॥ ८ ॥
ସେହି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ରଥୀ ରଥୀଙ୍କ ସହ, ପଦାତି ପଦାତିଙ୍କ ସହ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଅଶ୍ୱାରୋହୀଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ଗଜାରୋହୀ ଗଜାରୋହୀଙ୍କ ସହ ସମାନଭାବେ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ; ଏଭଳି ସମକକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 9
उष्ट्रै: केचिदिभै: केचिदपरे युयुधु: खरै: । केचिद्गौरमुखैरृक्षैर्द्वीपिभिर्हरिभिर्भटा: ॥ ९ ॥
କେତେକ ସେନା ଉଷ୍ଟ୍ରର ପିଠିରେ ଚଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, କେତେକ ହାତୀରେ, କେତେକ ଗଧାରେ। କେହି ଧଳାମୁହଁ ବାନର, କେହି ବାଘ, କେହି ସିଂହରେ ଆରୋହଣ କରି ସମରେ ଲଗିଲେ।
Verse 10
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
ହେ ରାଜନ୍, କେତେକ ସେନା ଗୃଧ୍ର, କଙ୍କ, ବକ, ଶ୍ୟେନ ଓ ଭାସ ପକ୍ଷୀରେ ଆରୋହଣ କରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। କେହି ତିମିଙ୍ଗିଲ, କେହି ଶରଭ, କେହି ମହିଷ, ଖଡ୍ଗ, ଗୋ, ବୃଷ, ଗବୟ ଓ ଅରୁଣରେ ଚଢ଼ି ସମରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 11
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
କେତେକ ସେନା ଶିବା (ଶିଆଳି) ଉପରେ, କେତେକ ଉଁଦୁର ଉପରେ, କେତେକ ଗୋଧି (ଟିକଟିକି) ଉପରେ, କେତେକ ଖରାଗୋଷ ଉପରେ ଓ କେତେକ ମନୁଷ୍ୟ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। କେହି ବକରା, କେହି କୃଷ୍ଣସାର, କେହି ହଂସ ଓ କେହି ସୂକରରେ ଆରୋହଣ କରି ସମରେ ଲଗିଲେ।
Verse 12
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଜଳ-ସ୍ଥଳ-ଖଗ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ—ବିକୃତ ଦେହଧାରୀ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ—ଆରୋହଣ କରି ଉଭୟ ସେନା ମୁହାଁମୁହିଁ ହୋଇ ଆଗକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
Verse 13
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
ହେ ରାଜନ, ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ! ଦେବ ଓ ଦାନବ—ଉଭୟ ସେନା ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଧ୍ୱଜପଟ ଓ ନିର୍ମଳ ଧଳା ଛତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲେ; ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନମଣି-ମୁକ୍ତାଯୁକ୍ତ ଦଣ୍ଡ, ମୟୂରପିଛ ଓ ଚାମର ବ୍ୟଜନ ଲହରୁଥିଲା। ପବନେ ବସ୍ତ୍ର ଫଡ଼ଫଡ଼ାଉଥିଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ଢାଳ, ଭୂଷଣ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ର ଚମକୁଥିଲା। ଏଭଳି ଦୁଇ ଧ୍ୱଜିନୀ ଜଳଚରମାଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇ ସାଗର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
Verse 14
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
ହେ ରାଜନ, ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ! ଦେବ ଓ ଦାନବ—ଉଭୟ ସେନା ଚିତ୍ରଧ୍ୱଜପଟ, ଶୁଭ୍ର ନିର୍ମଳ ଛତ୍ର, ରତ୍ନ-ମୁକ୍ତାଖଚିତ ଦଣ୍ଡଯୁକ୍ତ ଆତପତ୍ର, ଏବଂ ମୟୂରପଙ୍ଖ ଚାମର ଓ ବ୍ୟଜନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ପବନେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରୀୟ ଓ ଉଷ୍ଣୀଷ ଫଡ଼ଫଡ଼ାଉଥିଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ କବଚ, ଭୂଷଣ ଓ ନିର୍ମଳ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ର ଝଲମଲ କରୁଥିଲା। ତେଣୁ ଦୁଇ ଧ୍ୱଜିନୀ ଜଳଚରମାଳାସହ ଦୁଇ ସାଗର ପରି ଦୀପ୍ତ ହେଲା।
Verse 15
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
ହେ ରାଜନ, ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ! ଦେବ-ଦାନବ ବୀରମାନଙ୍କ ଦୁଇ ଧ୍ୱଜିନୀ ଚିତ୍ରଧ୍ୱଜପଟ ଓ ଶୁଭ୍ର ଛତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା; ପବନେ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉଷ୍ଣୀଷ ଫଡ଼ଫଡ଼ାଉଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ କବଚ, ଭୂଷଣ ଓ ନିର୍ମଳ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ର ଝଲମଲ କରୁଥିଲା। ସେହି ଦୁଇ ସେନାସାଗର ଜଳଚରମାଳାସହ ଦୁଇ ସାଗର ପରି ଦୀପ୍ତ ହେଲା।
Verse 16
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ବିରୋଚନପୁତ୍ର ମହାରାଜ ବଳି—ଅସୁରମାନଙ୍କ ସେନାପତି—ମୟ ଦାନବ ନିର୍ମିତ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗତି କରୁଥିବା ‘ବୈହାୟସ’ ନାମକ ଅଦ୍ଭୁତ ବିମାନରେ ଆସୀନ ହେଲେ। ହେ ରାଜନ, ସେ ବିମାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସଙ୍ଗ୍ରାମ-ଉପକରଣରେ ସଜ୍ଜ, ସର୍ବାଶ୍ଚର୍ୟମୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ; କେବେ ଦୃଶ୍ୟ, କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଛତ୍ର ତଳେ ଓ ଉତ୍ତମ ଚାମର-ବ୍ୟଜନରେ ସେବିତ, ସେନାନାୟକମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ ବଳି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଶୋଭିତ ହେଲେ।
Verse 17
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୋ, ହେ ରାଜନ! ମୟ ଦାନବ ନିର୍ମିତ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗତି କରୁଥିବା ‘ବୈହାୟସ’ ନାମକ ବିମାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସଙ୍ଗ୍ରାମ-ଉପକରଣରେ ସଜ୍ଜ ଓ ସର୍ବାଶ୍ଚର୍ୟମୟ ଥିଲା। ଏହା ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ; କେବେ ଦୃଶ୍ୟ, କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 18
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରେ ଆସୀନ ବଳି ସମସ୍ତ ଦଳାଧିପତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଉ ହୋଇଥିଲେ। ଉତ୍ତମ ଛତ୍ର ତଳେ, କୋମଳ ବ୍ୟଜନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାମରରେ ସେବିତ ହୋଇ, ସେ ଉଦୟମାନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଶୋଭିତ ହେଲେ।
Verse 19
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ମହାରାଜା ବଳିଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ରଥାରୂଢ ଅସୁର ସେନାପତିମାନେ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନମୁଚି, ଶମ୍ବର, ବାଣ, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ଏବଂ ଅୟୋମୁଖ ପ୍ରମୁଖ ଥିଲେ।
Verse 20
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ଦ୍ୱିମୂର୍ଦ୍ଧା, କାଳନାଭ, ପ୍ରହେତି, ହେତି, ଇଲ୍ୱଳ, ଶକୁନି, ଭୂତସନ୍ତାପ, ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ବିରୋଚନ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 21
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ହୟଗ୍ରୀବ, ଶଙ୍କୁଶିରା, କପିଳ, ମେଘଦୁନ୍ଦୁଭି, ତାରକ, ଚକ୍ରଦୃକ୍, ଶୁମ୍ଭ, ନିଶୁମ୍ଭ, ଜମ୍ଭ ଏବଂ ଉତ୍କଳ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 22
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ଅରିଷ୍ଟ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ମୟ, ତ୍ରିପୁରାଧିପ ଏବଂ ପୌଲୋମ, କାଲେୟ ଓ ନିବାତକବଚ ଆଦି ଅନ୍ୟ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 23
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ଏହି ସମସ୍ତ ଅସୁରଙ୍କୁ ଅମୃତର ଭାଗ ମିଳିନଥିଲା, କେବଳ ପରିଶ୍ରମର କ୍ଳେଶ ମିଳିଥିଲା। ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅନେକ ଥର ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ।
Verse 24
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ମହାରାଜ ବଲିଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରୁ ନିଜ-ନିଜ ରଥରେ ବସିଥିବା ଅସୁର ସେନାପତି ଓ ନାୟକମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ—ନମୁଚି, ଶମ୍ବର, ବାଣ, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଅୟୋମୁଖ, ଦ୍ୱିମୂର୍ଧା, କାଳନାଭ, ପ୍ରହେତି, ହେତି, ଇଲ୍ୱଳ, ଶକୁନି, ଭୂତସନ୍ତାପ, ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର, ବିରୋଚନ, ହୟଗ୍ରୀବ, ଶଙ୍କୁଶିରା, କପିଳ, ମେଘଦୁନ୍ଦୁଭି, ତାରକ, ଚକ୍ରଦୃକ, ଶୁମ୍ଭ, ନିଶୁମ୍ଭ, ଜମ୍ଭ, ଉତ୍କଳ, ଅରିଷ୍ଟ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ତ୍ରିପୁରାଧିପ ମୟ, ପୌଲୋମପୁତ୍ର, କାଲେୟ ଓ ନିବାତକବଚ ଆଦି। ଅମୃତର ଭାଗ ନ ପାଇ ସେମାନେ କେବଳ ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନର କ୍ଲେଶ ଭୋଗିଥିଲେ; ତଥାପି ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ବହୁବାର ଜିତିଥିଲେ। ସେନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବାକୁ ସିଂହନାଦ କରି ଓ ମହାରବରେ ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍କିଲେ। ଏହି ଉନ୍ମତ୍ତ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବଲଭିଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
Verse 25
ऐरावतं दिक्करिणमारूढ: शुशुभे स्वराट् । यथा स्रवत्प्रस्रवणमुदयाद्रिमहर्पति: ॥ २५ ॥
ଦିଗ୍ଗଜ ଐରାବତ ଉପରେ ଆରୂଢ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଏମିତି ଶୋଭିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଜଳାଶୟ ଓ ଝରଣାରେ ସମୃଦ୍ଧ ଉଦୟଗିରିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହୁଏ।
Verse 26
तस्यासन्सर्वतो देवा नानावाहध्वजायुधा: । लोकपाला: सहगणैर्वाय्वग्निवरुणादय: ॥ २६ ॥
ସ୍ୱର୍ଗରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଦେବମାନେ ବିଭିନ୍ନ ବାହନରେ ବସି, ଧ୍ୱଜ ଓ ଆୟୁଧରେ ସୁଶୋଭିତ ହୋଇ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ ଆଦି ଲୋକପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଗଣସହିତ ସେଠାରେ ଥିଲେ।
Verse 27
तेऽन्योन्यमभिसंसृत्य क्षिपन्तो मर्मभिर्मिथ: । आह्वयन्तो विशन्तोऽग्रे युयुधुर्द्वन्द्वयोधिन: ॥ २७ ॥
ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ପରସ୍ପର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ଧ କରୁଥିବା କଥାରେ ଏକାପରକୁ ଉପହାସ କଲେ। ପରେ ନିକଟକୁ ଆସି ଯୁଗଳ ଯୁଗଳ ଭାବେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 28
युयोध बलिरिन्द्रेण तारकेण गुहोऽस्यत । वरुणो हेतिनायुध्यन्मित्रो राजन्प्रहेतिना ॥ २८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ବଲି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଗୁହ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ତାରକ ସହ; ବରୁଣ ହେତି ସହ; ମିତ୍ର ପ୍ରହେତି ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 29
यमस्तु कालनाभेन विश्वकर्मा मयेन वै । शम्बरो युयुधे त्वष्ट्रा सवित्रा तु विरोचन: ॥ २९ ॥
ଯମରାଜ କାଳନାଭ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମୟ ଦାନବ ସହ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଶମ୍ବର ସହ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ବିରୋଚନ ସହ ସମର କଲେ।
Verse 30
अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा । सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठै: शतेन च ॥ ३० ॥ राहुणा च तथा सोम: पुलोम्ना युयुधेऽनिल: । निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥ ३१ ॥
ଅପରାଜିତ ନମୁଚି ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ବୃଷପର୍ବା ସହ। ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ବାଣ ଆଦି ବଲିରାଜଙ୍କ ଶତ ପୁତ୍ର ସହ ସମର କଲେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ରାହୁ ସହ। ବାୟୁଦେବ ପୁଲୋମା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ଅତି ପରାକ୍ରମୀ ଦୁର୍ଗାଦେବୀ—ଭଦ୍ରକାଳୀ—ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭ ସହ ସମର କଲେ।
Verse 31
अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा । सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठै: शतेन च ॥ ३० ॥ राहुणा च तथा सोम: पुलोम्ना युयुधेऽनिल: । निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥ ३१ ॥
ଅପରାଜିତ ନମୁଚି ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ବୃଷପର୍ବା ସହ। ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ବାଣ ଆଦି ବଲିରାଜଙ୍କ ଶତ ପୁତ୍ର ସହ ସମର କଲେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ରାହୁ ସହ। ବାୟୁଦେବ ପୁଲୋମା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ଅତି ପରାକ୍ରମୀ ଦୁର୍ଗାଦେବୀ—ଭଦ୍ରକାଳୀ—ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭ ସହ ସମର କଲେ।
Verse 32
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
ହେ ଅରିନ୍ଦମ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ବୃଷାକପି ଅର୍ଥାତ୍ ଶିବ ଜମ୍ଭ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ବିଭାବସୁ (ଅଗ୍ନିଦେବ) ମହିଷାସୁର ସହ। ଇଲ୍ୱଲ ନିଜ ଭାଇ ବାତାପି ସହ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସମର କଲା। ଦୁର୍ମର୍ଷ କାମଦେବ ସହ, ଦାନବ ଉତ୍କଲ ମାତୃକାମାନଙ୍କ ସହ, ବୃହସ୍ପତି ଉଶନସ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ସହ, ଏବଂ ଶନୈଶ୍ଚର (ଶନି) ନରକାସୁର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ମରୁତ ନିବାତକବଚମାନଙ୍କ ସହ, ବସୁ କାଲକେୟମାନଙ୍କ ସହ, ବିଶ୍ୱେଦେବ ପୌଲୋମମାନଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ରୁଦ୍ର କ୍ରୋଧବଶମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 33
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
ହେ ଅରିନ୍ଦମ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ବୃଷାକପି ଅର୍ଥାତ୍ ଶିବ ଜମ୍ଭ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ବିଭାବସୁ (ଅଗ୍ନିଦେବ) ମହିଷାସୁର ସହ। ଇଲ୍ୱଲ ନିଜ ଭାଇ ବାତାପି ସହ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସମର କଲା। ଦୁର୍ମର୍ଷ କାମଦେବ ସହ, ଦାନବ ଉତ୍କଲ ମାତୃକାମାନଙ୍କ ସହ, ବୃହସ୍ପତି ଉଶନସ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ସହ, ଏବଂ ଶନୈଶ୍ଚର (ଶନି) ନରକାସୁର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ମରୁତ ନିବାତକବଚମାନଙ୍କ ସହ, ବସୁ କାଲକେୟମାନଙ୍କ ସହ, ବିଶ୍ୱେଦେବ ପୌଲୋମମାନଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ରୁଦ୍ର କ୍ରୋଧବଶମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 34
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
ହେ ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ ପରୀକ୍ଷିତ ମହାରାଜ! ଭଗବାନ ଶିବ ଜମ୍ଭ ସହିତ ଏବଂ ଅଗ୍ନିଦେବ ମହିଷାସୁର ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଇଲ୍ୱଲ ଓ ବାତାପି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଦୁର୍ମର୍ଷ କାମଦେବଙ୍କ ସହିତ, ଉତ୍କଳ ମାତୃକାମାନଙ୍କ ସହିତ, ବୃହସ୍ପତି ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ଶନିଦେବ ନରକାସୁର ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ମରୁତମାନେ ନିବାତକବଚଙ୍କ ସହିତ, ବସୁମାନେ କାଳକେୟଙ୍କ ସହିତ, ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ପୌଲୋମଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ରୁଦ୍ରମାନେ କ୍ରୋଧବଶ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 35
त एवमाजावसुरा: सुरेन्द्रा द्वन्द्वेन संहत्य च युध्यमाना: । अन्योन्यमासाद्य निजघ्नुरोजसा जिगीषवस्तीक्ष्णशरासितोमरै: ॥ ३५ ॥
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ବିଜୟ ଲାଭ କରିବା ପାଇଁ ପରସ୍ପରକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧ କରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ, ଖଡ୍ଗ ଓ ତୋମର ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରହାର କଲେ।
Verse 36
भुशुण्डिभिश्चक्रगदर्ष्टिपट्टिशै: शक्त्युल्मुकै: प्रासपरश्वधैरपि । निस्त्रिंशभल्लै: परिघै: समुद्गरै: सभिन्दिपालैश्च शिरांसि चिच्छिदु: ॥ ३६ ॥
ସେମାନେ ଭୁଶୁଣ୍ଡି, ଚକ୍ର, ଗଦା, ଋଷ୍ଟି, ପଟ୍ଟିଶ, ଶକ୍ତି, ଉଲ୍ମୁକ, ପ୍ରାସ, ପରଶ୍ୱଧ, ନିସ୍ତ୍ରିଂଶ, ଭଲ୍ଲ, ପରିଘ, ମୁଦ୍ଗର ଓ ଭିନ୍ଦିପାଳ ପରି ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ପରସ୍ପରର ମସ୍ତକ ଛେଦନ କଲେ।
Verse 37
गजास्तुरङ्गा: सरथा: पदातय: सारोहवाहा विविधा विखण्डिता: । निकृत्तबाहूरुशिरोधराङ्घ्रय- श्छिन्नध्वजेष्वासतनुत्रभूषणा: ॥ ३७ ॥
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ସାରଥୀ, ପଦାତିକ ସୈନ୍ୟ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବାହନ, ସେମାନଙ୍କ ଆରୋହୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଗଲା। ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କର ବାହୁ, ଜଙ୍ଘ, ବେକ ଓ ଗୋଡ଼ କାଟି ଦିଆଗଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପତାକା, ଧନୁ, କବଚ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲା।
Verse 38
तेषां पदाघातरथाङ्गचूर्णिता- दायोधनादुल्बण उत्थितस्तदा । रेणुर्दिश: खं द्युमणिं च छादयन् न्यवर्ततासृक् स्रुतिभि: परिप्लुतात् ॥ ३८ ॥
ଅସୁର ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପାଦ ଏବଂ ରଥ ଚକର ଆଘାତରେ ଧୂଳିକଣା ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସମେତ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଦେଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେହି ଧୂଳିକଣା ଉପରେ ରକ୍ତର ବୁନ୍ଦା ପଡ଼ିଲା, ସେତେବେଳେ ଧୂଳିର ମେଘ ଆଉ ଆକାଶରେ ଭାସି ପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 39
शिरोभिरुद्धूतकिरीटकुण्डलै: संरम्भदृग्भि: परिदष्टदच्छदै: । महाभुजै: साभरणै: सहायुधै: सा प्रास्तृता भू: करभोरुभिर्बभौ ॥ ३९ ॥
ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ରଣକ୍ଷେତ୍ର ବୀରମାନଙ୍କ କଟା ମୁଣ୍ଡରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନଙ୍କ ଆଖି ସ୍ଥିର ଥିଲା ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଦାନ୍ତ ଓଠକୁ ଚାପି ଧରିଥିଲା। ଏହି ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକରୁ ମୁକୁଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ଖସି ପଡ଼ିଥିଲା। ସେହିପରି, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜିତ ଅନେକ ବାହୁ ଏବଂ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଢ ପରି ଜଙ୍ଘଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ସେଠାରେ ବିଛାଡ଼ି ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲା।
Verse 40
कबन्धास्तत्र चोत्पेतु: पतितस्वशिरोऽक्षिभि: । उद्यतायुधदोर्दण्डैराधावन्तो भटान् मृधे ॥ ४० ॥
ସେହି ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକ ମୁଣ୍ଡବିହୀନ ଗଣ୍ଡି (କବନ୍ଧ) ଉଠି ଛିଡ଼ା ହେଲେ। ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଧରି, ସେହି ଭୂତ ଭଳି ଗଣ୍ଡିଗୁଡ଼ିକ, ଯାହା ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ନିଜ ମୁଣ୍ଡର ଆଖିରେ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ଶତ୍ରୁ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 41
बलिर्महेन्द्रं दशभिस्त्रिभिरैरावतं शरै: । चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकेनारोहमार्च्छयत् ॥ ४१ ॥
ମହାରାଜା ବଳି ତା’ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦଶଟି ବାଣରେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବାହନ ଐରାବତକୁ ତିନୋଟି ବାଣରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଚାରୋଟି ବାଣରେ ସେ ଐରାବତର ଗୋଡ଼ ଜଗିଥିବା ଚାରିଜଣ ଅଶ୍ୱାରୋହୀଙ୍କୁ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାଣରେ ହାତୀର ମାହୁନ୍ତକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 42
स तानापतत: शक्रस्तावद्भि: शीघ्रविक्रम: । चिच्छेद निशितैर्भल्लैरसम्प्राप्तान्हसन्निव ॥ ४२ ॥
ମହାରାଜା ବଳିଙ୍କ ବାଣ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ, ବାଣ ଚାଳନାରେ ନିପୁଣ ସ୍ୱର୍ଗରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ହସିଲେ ଏବଂ 'ଭଲ୍ଲ' ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସେହି ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି ପକାଇଲେ।
Verse 43
तस्य कर्मोत्तमं वीक्ष्य दुर्मर्ष: शक्तिमाददे । तां ज्वलन्तीं महोल्काभां हस्तस्थामच्छिनद्धरि: ॥ ४३ ॥
ଯେତେବେଳେ ମହାରାଜା ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିପୁଣ ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ ଦେଖିଲେ, ସେ ନିଜ କ୍ରୋଧକୁ ସମ୍ବରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ 'ଶକ୍ତି' ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇଲେ, ଯାହା ଏକ ବିରାଟ ଉଲ୍କା ପରି ଜଳୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସେହି ଅସ୍ତ୍ରକୁ ବଳିଙ୍କ ହାତରେ ଥିବାବେଳେ ହିଁ କାଟି ପକାଇଲେ।
Verse 44
तत: शूलं तत: प्रासं ततस्तोमरमृष्टय: । यद् यच्छस्त्रं समादद्यात्सर्वं तदच्छिनद् विभु: ॥ ४४ ॥
ତାପରେ ବଳି ମହାରାଜ କ୍ରମେ ଶୂଳ, ପ୍ରାସ, ତୋମର, ଋଷ୍ଟି ଆଦି ଶସ୍ତ୍ର ଧରିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଯେଉଁ ଶସ୍ତ୍ର ନେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ତୁରନ୍ତ ତାହାକୁ କାଟି ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ।
Verse 45
ससर्जाथासुरीं मायामन्तर्धानगतोऽसुर: । तत: प्रादुरभूच्छैल: सुरानीकोपरि प्रभो ॥ ४५ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତାପରେ ବଳି ମହାରାଜ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇ ଆସୁରୀ ମାୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ସେହି ମାୟାରୁ ଜନିତ ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତ ଦେବସେନାର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 46
ततो निपेतुस्तरवो दह्यमाना दवाग्निना । शिला: सटङ्कशिखराश्चूर्णयन्त्यो द्विषद्बलम् ॥ ४६ ॥
ସେହି ପର୍ବତରୁ ଦାବାଗ୍ନିରେ ଜଳୁଥିବା ଗଛଗୁଡ଼ିକ ପଡ଼ିଲା। କୁଦାଳ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାର ଥିବା ଶିଳାଖଣ୍ଡମାନେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ି ଦେବସେନାର ମୁଣ୍ଡ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
Verse 47
महोरगा: समुत्पेतुर्दन्दशूका: सवृश्चिका: । सिंहव्याघ्रवराहाश्च मर्दयन्तो महागजा: ॥ ४७ ॥
ତାପରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ସର୍ପ, ଦନ୍ଦଶୂକ ଓ ବିଛା ଉପରକୁ ଉଠିଲେ। ସିଂହ, ବାଘ, ବରାହ ଏବଂ ମହା ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ି ଦେବସେନାକୁ ଦଳିଦେଲେ।
Verse 48
यातुधान्यश्च शतश: शूलहस्ता विवासस: । छिन्धि भिन्धीति वादिन्यस्तथा रक्षोगणा: प्रभो ॥ ४८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତାପରେ ଶତଶଃ ପୁରୁଷ-ନାରୀ ଯାତୁଧାନ ଓ ରାକ୍ଷସଗଣ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ, ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଧରି—“କାଟ! ବେଧ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ।
Verse 49
ततो महाघना व्योम्नि गम्भीरपरुषस्वना: । अङ्गारान्मुमुचुर्वातैराहता: स्तनयित्नव: ॥ ४९ ॥
ତାପରେ ଆକାଶରେ ମହାଘନ ମେଘମାନେ ପ୍ରବଳ ପବନରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନା କରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାର ବର୍ଷାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 50
सृष्टो दैत्येन सुमहान्वह्नि: श्वसनसारथि: । सांवर्तक इवात्युग्रो विबुधध्वजिनीमधाक् ॥ ५० ॥
ବଲି ଦୈତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଅତିମହାନ ଅଗ୍ନି, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନକୁ ସହଚର କରି, ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ସାଂବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଗ୍ର ହୋଇ ଦେବସେନାକୁ ଦହିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 51
तत: समुद्र उद्वेल: सर्वत: प्रत्यदृश्यत । प्रचण्डवातैरुद्धूततरङ्गावर्तभीषण: ॥ ५१ ॥
ତାପରେ ସମୁଦ୍ର ଉଦ୍ବେଳ ହେଲା; ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପବନରେ ଉଦ୍ଧୂତ ତରଙ୍ଗ ଓ ଭୟଙ୍କର ଘୂର୍ଣ୍ଣି ସହିତ ସେ ସର୍ବତ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଲା।
Verse 52
एवं दैत्यैर्महामायैरलक्ष्यगतिभीरणे । सृज्यमानासु मायासु विषेदु: सुरसैनिका: ॥ ५२ ॥
ଏହିପରି ଅଲକ୍ଷ୍ୟ ଗତି ଥିବା, ମହାମାୟାରେ ନିପୁଣ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ମାୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବସେନାର ସୈନିକମାନେ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ।
Verse 53
न तत्प्रतिविधिं यत्र विदुरिन्द्रादयो नृप । ध्यात: प्रादुरभूत् तत्र भगवान्विश्वभावन: ॥ ५३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତିବିଧି ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟା-ପୋଷକ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ଏବଂ ଭଗବାନ ସେଠାରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 54
तत: सुपर्णांसकृताङ्घ्रिपल्लव: पिशङ्गवासा नवकञ्जलोचन: । अदृश्यताष्टायुधबाहुरुल्लस- च्छ्रीकौस्तुभानर्घ्यकिरीटकुण्डल: ॥ ५४ ॥
ତେବେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ପିଠିରେ ଆସୀନ ହୋଇ, ଗରୁଡ଼ଙ୍କ କାନ୍ଧ ଉପରେ ନିଜ କମଳପଲ୍ଲବସଦୃଶ ଚରଣ ପ୍ରସାରି, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ନବକମଳନୟନ ଶ୍ରୀହରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। କୌସ୍ତୁଭମଣି-ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଶୋଭା, ଅମୂଲ୍ୟ କିରୀଟ-କୁଣ୍ଡଳ ଓ ଅଷ୍ଟଭୁଜରେ ବିଭିନ୍ନ ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରି ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
Verse 55
तस्मिन्प्रविष्टेऽसुरकूटकर्मजा माया विनेशुर्महिना महीयस: । स्वप्नो यथा हि प्रतिबोध आगते हरिस्मृति: सर्वविपद्विमोक्षणम् ॥ ५५ ॥
ପରମ ମହିମାମୟ ଭଗବାନ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ, ଅସୁରମାନଙ୍କ କୂଟକର୍ମଜ ମାୟା କ୍ଷଣେ ନଶିଗଲା—ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ସ୍ୱପ୍ନର ବିପଦ ଶେଷ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତରେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ସ୍ମରଣ ହିଁ ସର୍ବବିପଦରୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି।
Verse 56
दृष्ट्वा मृधे गरुडवाहमिभारिवाह आविध्य शूलमहिनोदथ कालनेमि: । तल्लीलया गरुडमूर्ध्नि पतद् गृहीत्वा तेनाहनन्नृप सवाहमरिं त्र्यधीश: ॥ ५६ ॥
ହେ ରାଜନ, ସିଂହବାହନ ଅସୁର କାଳନେମି ଯୁଦ୍ଧରେ ଗରୁଡ଼ବାହନ ତ୍ରିଲୋକାଧୀଶ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସହସା ନିଜ ତ୍ରିଶୂଳ ଘୁମାଇ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲା। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀହରି ଲୀଳାମାତ୍ରେ ତାହା ଧରି, ସେଇ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଶତ୍ରୁ କାଳନେମିକୁ ତାହାର ବାହନ ସିଂହ ସହିତ ବଧ କଲେ।
Verse 57
माली सुमाल्यतिबलौ युधि पेततुर्य च्चक्रेण कृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् । आहत्य तिग्मगदयाहनदण्डजेन्द्र तावच्छिरोऽच्छिनदरेर्नदतोऽरिणाद्य: ॥ ५७ ॥
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ ମାଳୀ ଓ ସୁମାଳୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଚକ୍ରରେ ଶିରଚ୍ଛେଦ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ପତିତ ହେଲେ। ପରେ ଅନ୍ୟ ଅସୁର ମାଳ୍ୟବାନ ସିଂହନାଦ କରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଗଦାରେ ଅଣ୍ଡଜପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ର ଗରୁଡ଼କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା। କିନ୍ତୁ ଆଦିପୁରୁଷ ଶ୍ରୀହରି ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରରେ ସେ ଶତ୍ରୁର ମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଲେ।
Frequently Asked Questions
The chapter states the theological reason: they were not devotees of Vāsudeva. In Bhāgavata logic, eligibility for the highest fruit is not based on labor alone but on consciousness and surrender. The asuras’ participation is instrumental, yet their intent is exploitative; thus providence (poṣaṇa) ensures amṛta serves the Lord’s devotees and cosmic order.
Bali employs māyā—battlefield jugglery producing mountains, fire, floods, beasts, and terror—to destabilize the devas’ morale. These effects succeed only while the devas lack a countermeasure within their own power. They fail the moment Hari appears, because the Lord’s transcendental potency is ontologically prior to material illusion; His presence nullifies māyā just as awakening ends a dream.
The text pairs major devas with major asuras (e.g., Bali–Indra; Kārttikeya–Tāraka; Varuṇa–Heti; Mitra–Praheti; Yama–Kālanābha; Viśvakarmā–Maya; Bṛhaspati–Śukra; Śiva–Jambha; moon–Rāhu; Durgā/Bhadrakālī vs Śumbha–Niśumbha). The purpose is to portray the entire cosmic administration engaged, emphasizing that dharma’s defense involves all levels of universal governance, yet remains ultimately dependent on Bhagavān’s intervention.
Hari’s arrival marks the turning point from contested power to decisive protection (poṣaṇa). Garuḍa symbolizes swift, sovereign intervention, and the Lord’s appearance demonstrates that remembrance and surrender invoke divine presence. The narrative underscores that when devotees are overwhelmed, the Supreme Lord personally dispels fear and restores order.
Kālanemi is an asura who attacks Garuḍa with a trident. Hari catches the weapon and kills Kālanemi with it, along with his lion mount. The episode illustrates the futility of aggression against the Supreme: the asura’s own instrument becomes the means of his defeat, highlighting the Lord’s mastery over all weapons and all worlds.