
Manvantara Enumerations Begin: Svāyambhuva’s Austerity, Yajñapati’s Protection, and the Avatāras up to Hari (Gajendra Prelude)
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ବଂଶକଥା ଶୁଣି ପରୀକ୍ଷିତ୍ ଅନ୍ୟ ମନୁମାନଙ୍କ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଭଗବାନଙ୍କ ମନ୍ୱନ୍ତର-ଅବତାରମାନଙ୍କ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ପଚାରନ୍ତି। ଶୁକଦେବ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି କଳ୍ପରେ ଛଅ ମନୁ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇସାରିଛନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଥିଲେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ। ମନୁଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ—କପିଳ (ପୂର୍ବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ) ଓ ଯଜ୍ଞପତି/ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତି—ପ୍ରସଙ୍ଗ ସେ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ରାଜଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି ଘୋର ତପ କରନ୍ତି ଏବଂ ଉପନିଷଦୀୟ ସ୍ତୁତିରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସାକ୍ଷୀ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଓ ବିଶ୍ୱଶରୀର ଭଗବାନଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭଗବଦ୍ଧର୍ମ ଅନୁସରଣକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି। ଧ୍ୟାନରତ ମନୁଙ୍କୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଆସିଲେ, ଯଜ୍ଞପତି ଯାମ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଆସି ସେମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରି ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପରେ ଶୁକଦେବ ଅନ୍ୟ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କ ତାଲିକା ଦିଅନ୍ତି—ସ୍ୱାରୋଚିଷରେ ବିଭୁ ଅବତାର, ଉତ୍ତମରେ ସତ୍ୟସେନ ଅବତାର, ତାମସ ଇତ୍ୟାଦି—ଏବଂ ଶେଷରେ ଗଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁଥିବା ହରିଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଗଜେନ୍ଦ୍ର-ମୋକ୍ଷ ଶୁଣିବା ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ଉତ୍କଣ୍ଠା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ବିସ୍ତୃତ କଥାକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 1
श्रीराजोवाच स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छ्रुत: । यत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनन्यान्वदस्व न: ॥ १ ॥
ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ହେ ଗୁରୁଦେବ! ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ବଂଶକୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିଛି। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ଦୟାକରି ସେମାନଙ୍କ ବଂଶବିବରଣୀ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
मन्वन्तरे हरेर्जन्म कर्माणि च महीयस: । गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद शृण्वताम् ॥ २ ॥
ହେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ଅବତାର ଓ ତାଙ୍କର ମହିମାମୟ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 3
यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्भगवान्विश्वभावन: । कृतवान्कुरुते कर्ता ह्यतीतेऽनागतेऽद्य वा ॥ ३ ॥
ହେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟା ଓ ବିଶ୍ୱଭାବନ ଭଗବାନ୍ ପୂର୍ବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଯେଉଁ କର୍ମ କରିଛନ୍ତି, ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେଉଁ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯେଉଁ କରିବେ—ସେ ସବୁ ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
Verse 4
श्रीऋषिरुवाच मनवोऽस्मिन्व्यतीता: षट् कल्पे स्वायम्भुवादय: । आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भव: ॥ ४ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ଛଅ ମନୁ ଅତୀତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ପ୍ରଥମ ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଓ ଦେବାଦିଙ୍କ ସମ୍ଭବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
Verse 5
आकूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनो: । धर्मज्ञानोपदेशार्थं भगवान्पुत्रतां गत: ॥ ५ ॥
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କର ଆକୂତି ଓ ଦେବହୂତି ନାମରେ ଦୁଇ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ ପାଇଁ ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ କ୍ରମେ ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତି ଓ କପିଳ ରୂପେ ପୁତ୍ର ହେଲେ।
Verse 6
कृतं पुरा भगवत: कपिलस्यानुवर्णितम् । आख्यास्ये भगवान्यज्ञो यच्चकार कुरूद्वह ॥ ६ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦେବହୂତି-ପୁତ୍ର କପିଳଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଏବେ ଆକୂତି-ପୁତ୍ର ଯଜ୍ଞପତି (ଯଜ୍ଞ)ଙ୍କ କର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 7
विरक्त: कामभोगेषु शतरूपापति: प्रभु: । विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत् ॥ ७ ॥
ଶତରୂପାଙ୍କ ପତି ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ କାମଭୋଗରେ ବିରକ୍ତ ଥିଲେ। ତେଣୁ ସେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ପତ୍ନୀ ସହିତ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 8
सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् । तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत ॥ ८ ॥
ହେ ଭାରତବଂଶଜ! ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ସୁନନ୍ଦା ନଦୀତଟରେ ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ମାତ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଶତବର୍ଷ ଧରି ଘୋର ତପ କଲେ। ତପ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 9
मनुरुवाच येन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् । यो जागर्ति शयानेऽस्मिन्नायं तं वेद वेद स: ॥ ९ ॥
ମନୁ କହିଲେ—ଯେନ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଚେତନ ହୁଏ ସେ ପରମଜୀବ; ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିନାହିଁ। ସବୁ ନିରବ ଶୟନ କଲେ ସେ ସାକ୍ଷୀରୂପେ ଜାଗ୍ରତ। ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ଜାଣେନାହିଁ, ସେ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 10
आत्मावास्यमिदं विश्वं यत् किञ्चिज्जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृध: कस्यस्विद्धनम् ॥ १० ॥
ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା କିଛି ଚରାଚର ଅଛି, ସବୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ତେଣୁ ତ୍ୟାଗଭାବେ ନିଜକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଭାଗମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କର; ପରଧନରେ ଲୋଭ କରନି।
Verse 11
यं पश्यति न पश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति । तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत ॥ ११ ॥
ପରମେଶ୍ୱର ସଦା ଜଗତର କର୍ମ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେହି ତାଙ୍କୁ ଦେଖେନାହିଁ। ତେଣୁ ‘ସେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ’ ବୋଲି ଭାବନି; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି କେବେ ହ୍ରାସ ପାଏନାହିଁ। ଏହିପରି ଜୀବସହ ମିତ୍ରଭାବେ ଥିବା ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଉପାସନା କର।
Verse 12
न यस्याद्यन्तौ मध्यं च स्व: परो नान्तरं बहि: । विश्वस्यामूनि यद् यस्माद् विश्वं च तदृतं महत् ॥ १२ ॥
ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ନ ଆଦି ଅଛି, ନ ଅନ୍ତ, ନ ମଧ୍ୟ। ସେ କାହାର ‘ନିଜ’ ନୁହେଁ, ‘ପର’ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଭିତର-ବାହାର ଭେଦ ନାହିଁ। ଜଗତରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆଦି-ଅନ୍ତ, ମୋ-ତୋ ଭଳି ଦ୍ୱୈତ ତାଙ୍କରେ ନାହିଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକ ରୂପ; ସେଇ ପରମ ସତ୍ୟ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହତ୍ତ୍ୱ।
Verse 13
स विश्वकाय: पुरुहूत ईश: सत्य: स्वयंज्योतिरज: पुराण: । धत्तेऽस्य जन्माद्यजयात्मशक्त्या तां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते ॥ १३ ॥
ସେଇ ଈଶ୍ୱର, ଅନେକ ନାମରେ ଆହ୍ୱାନିତ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ଦେହରୂପେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ସତ୍ୟ, ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି, ଅଜ, ପୁରାତନ। ଅଜୟ ଆତ୍ମଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ଧରନ୍ତି; ତଥାପି ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ମାୟାକୁ ଦୂର କରି ନିଜ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି।
Verse 14
अथाग्रे ऋषय: कर्माणीहन्तेऽकर्महेतवे । ईहमानो हि पुरुष: प्रायोऽनीहां प्रपद्यते ॥ १४ ॥
ଏହିହେତୁ ମହର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଥମେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଫଳଦାୟକ କର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ସେମାନେ କ୍ରମେ ଫଳାସକ୍ତିରହିତ ନିଷ୍କାମ କର୍ମସ୍ଥିତିକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ରବିହିତ କର୍ମ ଆରମ୍ଭ ନ କଲେ ସାଧାରଣତଃ ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରହିତ ଅବସ୍ଥା ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 15
ईहते भगवानीशो न हि तत्र विसज्जते । आत्मलाभेन पूर्णार्थो नावसीदन्ति येऽनु तम् ॥ १५ ॥
ଭଗବାନ୍ ଈଶ୍ୱର ନିଜ ଆତ୍ମଲାଭରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ଲୀଳା କରନ୍ତି; ତଥାପି ସେଥିରେ କେବେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ କର୍ମବନ୍ଧନରେ ନ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 16
तमीहमानं निरहङ्कृतं बुधं निराशिषं पूर्णमनन्यचोदितम् । नृञ् शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितं प्रभुं प्रपद्येऽखिलधर्मभावनम् ॥ १६ ॥
ମୁଁ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି—ଯିଏ କର୍ମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାରରହିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଫଳାଶାରହିତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାହାର ପ୍ରେରଣାରେ ନୁହେଁ। ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଆଚରଣପଥରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ପଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 17
श्रीशुक उवाच इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् । दृष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् क्षुधा ॥ १७ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଏପରି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ସମାଧିସ୍ଥ ହୋଇ ଉପନିଷଦ୍-ରୂପ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୁଖରେ କାତର ରାକ୍ଷସ ଓ ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗିଳିବାକୁ ଚାହିଁ ଅତି ଦ୍ରୁତରେ ଧାଇ ଆସିଲେ।
Verse 18
तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञ: सर्वगतो हरि: । यामै: परिवृतो देवैर्हत्वाशासत् त्रिविष्टपम् ॥ १८ ॥
ସେମାନେ ଏପରି ଉଦ୍ୟତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ସର୍ବଗତ ହରି ଯଜ୍ଞପତି ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଯାମ ନାମକ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ପରିବୃତ ହୋଇ ସେ ରାକ୍ଷସ-ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ଗ୍ରହଣ କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଶାସନ କଲେ।
Verse 19
स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्ने: सुतोऽभवत् । द्युमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखास्तस्य चात्मजा: ॥ १९ ॥
ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଦ୍ୱିତୀୟ ମନୁ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୟୁମତ, ସୁଷେଣ ଓ ରୋଚିଷ୍ମତ ପ୍ରମୁଖ ଥିଲେ।
Verse 20
तत्रेन्द्रो रोचनस्त्वासीद् देवाश्च तुषितादय: । ऊर्जस्तम्भादय: सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिन: ॥ २० ॥
ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ରୋଚନ ଇନ୍ଦ୍ର ହେଲେ। ତୁଷିତ ଆଦି ଦେବଗଣ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ, ଏବଂ ଊର୍ଜ, ସ୍ତମ୍ଭ ଆଦି ସାତ ଋଷି ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଓ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 21
ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्न्यभूत् । तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्रुत: ॥ २१ ॥
ବେଦଶିରା ନାମକ ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ତୁଷିତା ନାମ୍ନୀ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ‘ବିଭୁ’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ଦେବାବତାର ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 22
अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रता: । अन्वशिक्षन्व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिण: ॥ २२ ॥
ବିଭୁ ସାରାଜୀବନ କୌମାର ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରହି ବିବାହ କଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଠାଅଶି ହଜାର ଧୃତବ୍ରତ ମୁନି ସଂଯମ, ତପ ଆଦିର ଶିକ୍ଷା ନେଲେ।
Verse 23
तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनु: । पवन: सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप ॥ २३ ॥
ହେ ନୃପ! ତୃତୀୟ ମନୁ ‘ଉତ୍ତମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ରାଜା ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପବନ, ସୃଞ୍ଜୟ ଓ ଯଜ୍ଞହୋତ୍ର ଆଦି ଥିଲେ।
Verse 24
वसिष्ठतनया: सप्त ऋषय: प्रमदादय: । सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ॥ २४ ॥
ତୃତୀୟ ମନୁଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରମଦ ଆଦି ପୁତ୍ରମାନେ ସପ୍ତର୍ଷି ହେଲେ। ସତ୍ୟ, ବେଦଶ୍ରୁତ ଓ ଭଦ୍ର ଦେବଗଣ ହେଲେ, ଏବଂ ସତ୍ୟଜିତ ଇନ୍ଦ୍ର ନିର୍ବାଚିତ ହେଲେ।
Verse 25
धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान्पुरुषोत्तम: । सत्यसेन इति ख्यातो जात: सत्यव्रतै: सह ॥ २५ ॥
ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଧର୍ମଦେବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୂନୃତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଭଗବାନ୍ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ‘ସତ୍ୟସେନ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲେ ଏବଂ ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଅବତରିଲେ।
Verse 26
सोऽनृतव्रतदु:शीलानसतो यक्षराक्षसान् । भूतद्रुहो भूतगणांश्चावधीत् सत्यजित्सख: ॥ २६ ॥
ସତ୍ୟସେନ ନିଜ ମିତ୍ର ସତ୍ୟଜିତ (ଇନ୍ଦ୍ର) ସହିତ ଅନୃତବ୍ରତୀ, ଅଧାର୍ମିକ ଓ ଦୁରାଚାରୀ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଥିବା ଭୂତଗଣଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
Verse 27
चतुर्थ उत्तमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामस: । पृथु: ख्यातिर्नर: केतुरित्याद्या दश तत्सुता: ॥ २७ ॥
ତୃତୀୟ ମନୁଙ୍କ ଭାଇ ଉତ୍ତମ ‘ତାମସ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହୋଇ ଚତୁର୍ଥ ମନୁ ହେଲେ। ତାମସଙ୍କର ପୃଥୁ, ଖ୍ୟାତି, ନର, କେତୁ ଆଦି ଦଶ ପୁତ୍ର ଥିଲେ।
Verse 28
सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वर: । ज्योतिर्धामादय: सप्त ऋषयस्तामसेऽन्तरे ॥ २८ ॥
ତାମସ ମନୁଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ସତ୍ୟକ, ହରି ଓ ବୀର ନାମକ ଦେବଗଣ ଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ ତ୍ରିଶିଖ। ସେହି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସପ୍ତର୍ଷି-ଧାମର ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ଧାମ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ଥିଲେ।
Verse 29
देवा वैधृतयो नाम विधृतेस्तनया नृप । नष्टा: कालेन यैर्वेदा विधृता: स्वेन तेजसा ॥ २९ ॥
ହେ ନୃପ! ବିଧୃତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ‘ବୈଧୃତୟ’ ନାମରେ ଦେବଗଣ ହେଲେ। କାଳକ୍ରମେ ବେଦ-ପ୍ରମାଣ ଲୁପ୍ତ ହେଲେ ସେମାନେ ନିଜ ତେଜରେ ବେଦଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 30
तत्रापि जज्ञे भगवान्हरिण्यां हरिमेधस: । हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥ ३० ॥
ସେହି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ହରିମେଧଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହରିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ‘ହରି’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେହି ହରି ଭକ୍ତ ଗଜେନ୍ଦ୍ରକୁ ଗ୍ରାହର ମୁହଁରୁ ମୋଚନ କଲେ।
Verse 31
श्रीराजोवाच बादरायण एतत् ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् । हरिर्यथा गजपतिं ग्राहग्रस्तममूमुचत् ॥ ३१ ॥
ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ—ହେ ବାଦରାୟଣି! ଗ୍ରାହ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ସେହି ଗଜପତିଙ୍କୁ ହରି କିପରି ମୋଚନ କଲେ, ଆମେ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।
Verse 32
तत्कथासु महत् पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् । यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान्गीयते हरि: ॥ ३२ ॥
ଯେଉଁ କଥାମାନେ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ମହାପୁଣ୍ୟ, ଧନ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ଶୁଭ ଏବଂ ସର୍ବକଲ୍ୟାଣକାରୀ।
Verse 33
श्रीसूत उवाच परीक्षितैवं स तु बादरायणि: प्रायोपविष्टेन कथासु चोदित: । उवाच विप्रा: प्रतिनन्द्य पार्थिवं मुदा मुनीनां सदसि स्म शृण्वताम् ॥ ३३ ॥
ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ପ୍ରାୟୋପବେଶରେ ବସିଥିବା ପରୀକ୍ଷିତ୍ ମହାରାଜ ଏଭଳି ଭାବେ ବାଦରାୟଣି (ଶୁକଦେବ)ଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତେବେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ, ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ମୁନିମଣ୍ଡଳୀର ସଭାରେ ଆନନ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ।
His renunciation models vairāgya and dharma: rulership is not for sense-enjoyment but for duty, and the culmination of duty is God-realization. Manu’s tapas and Upaniṣadic stuti teach that the Lord is the unseen witness and that one should live by what is allotted (without encroaching on others), progressing from regulated action toward liberation.
Yajñapati is an avatāra of Viṣṇu appearing through Ākūti, associated with yajña and cosmic order. In 8.1 he protects Svāyambhuva Manu from Rākṣasas and asuras, arrives with the Yāmas and devatās, destroys the aggressors, and assumes the post of Indra—showing divine governance and protection within manvantara administration.
The chapter begins enumerating the Manus of the present kalpa, highlighting at least the first four (Svāyambhuva, Svārociṣa, Uttama, Tāmasa) and their arrangements (Indra, devatās, sages) along with key avatāras (Vibhu, Satyasena, Hari). The listing establishes manvantara as a structured sacred history and prepares for the detailed avatāra episode of Hari saving Gajendra.
It grounds ethics and bhakti in theology: although no one sees the Supersoul, He sees all actions without diminution. Therefore one should not presume impunity, should respect others’ property, and should worship the Paramātmā who accompanies the jīva as a friend—linking cosmic metaphysics to daily conduct.