Chapter 14: Gunatraya Vibhaga Yoga

Verse 1

श्रीभगवानुवाच । परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिम...

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ଏବେ ପୁନର୍ବାର ମୁଁ ଜ୍ଞାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରମ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରବଚନ କରିବି; ଯାହା ଜାଣି ସମସ୍ତ ମୁନି ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 2

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ १४.२ ॥

ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେମାନେ ମୋ ସହ ସାଧର୍ମ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟିକାଳରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଳୟକାଳରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟଥିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 3

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ १४.३ ॥

ମହଦ୍‌ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ମୋର ଯୋନି; ସେଥିରେ ମୁଁ ଗର୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରେ। ସେଠାରୁ, ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଘଟେ।

Verse 4

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ १४.४ ॥

ହେ କୌନ୍ତେୟ, ସମସ୍ତ ଯୋନିମାନଙ୍କରେ ଯେ ଯେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମହଦ୍‌ବ୍ରହ୍ମ ଯୋନି ଅଟେ ଏବଂ ମୁଁ ବୀଜଦାତା ପିତା ଅଟେ।

Verse 5

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ १४.५ ॥

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜଃ, ତମଃ—ପ୍ରକୃତିସମ୍ଭବ ଏହି ଗୁଣମାନେ—ହେ ମହାବାହୋ—ଦେହରେ ଅବ୍ୟୟ ଦେହୀକୁ ବନ୍ଧନ କରନ୍ତି।

Verse 6

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ १४.६ ॥

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ମଳତା ହେତୁ ପ୍ରକାଶକ ଓ ନିରାମୟ; ହେ ଅନଘ, ଏହା ସୁଖାସକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନାସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ କରେ।

Verse 7

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ १४.७ ॥

ରଜଃକୁ ରାଗାତ୍ମକ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ତୃଷ୍ଣା ଓ ଆସକ୍ତିରୁ ଉଦ୍ଭବିତ। ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଏହା କର୍ମାସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେହୀକୁ ବନ୍ଧନ କରେ।

Verse 8

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ १४.८ ॥

ତମସକୁ ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କୁ ମୋହିତ କରେ। ହେ ଭାରତ, ପ୍ରମାଦ, ଆଳସ୍ୟ ଓ ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବନ୍ଧନ କରେ।

Verse 9

सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥ १४.९ ॥

ହେ ଭାରତ, ସତ୍ତ୍ୱ ସୁଖରେ ବନ୍ଧେ; ରଜଃ କର୍ମରେ ବନ୍ଧେ। କିନ୍ତୁ ତମସ ଜ୍ଞାନକୁ ଆବୃତ କରି ପ୍ରମାଦରେ ବନ୍ଧେ।

Verse 10

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १४.१० ॥

ହେ ଭାରତ, ରଜଃ ଓ ତମସକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରବଳ ହୁଏ; ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ରଜଃ ପ୍ରବଳ ହୁଏ; ଏହିପରି ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜଃକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ତମସ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବଳ ହୁଏ।

Verse 11

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ १४.११ ॥

ଏହି ଦେହର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକାଶ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 12

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १४.१२ ॥

ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରଜଃ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଲୋଭ, ପ୍ରବୃତ୍ତି, କର୍ମମାନଙ୍କର ଆରମ୍ଭ, ଅଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ପୃହା—ଏସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 13

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १४.१३ ॥

ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ତମସ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଅପ୍ରକାଶ (ଆଲୋକର ଅଭାବ), ଅପ୍ରବୃତ୍ତି, ପ୍ରମାଦ ଓ ମୋହ—ଏହି ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 14

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४.१४ ॥

ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରବଳ ଥାଏ ଓ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରଳୟ (ମୃତ୍ୟୁ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଉତ୍ତମବିଦଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 15

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १४.१५ ॥

ରଜସରେ ପ୍ରଳୟ (ମୃତ୍ୟୁ) ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ କର୍ମସଙ୍ଗିଷୁ—କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଏ; ଏବଂ ତମସରେ ଲୀନ ହୋଇ ମରିଲେ ସେ ମୂଢଯୋନିମାନଙ୍କରେ ଜନ୍ମ ନେଏ।

Verse 16

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १४.१६ ॥

ସୁକୃତ କର୍ମର ଫଳ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ନିର୍ମଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରଜସର ଫଳ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ତମସର ଫଳ ଅଜ୍ଞାନ।

Verse 17

सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १४.१७ ॥

ସତ୍ତ୍ୱରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ରଜସରୁ ଲୋଭ; ଏବଂ ତମସରୁ ପ୍ରମାଦ ଓ ମୋହ, ସହିତ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 18

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १४.१८ ॥

ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ ଲୋକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି; ରଜସିକ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି; ଅଧମ ଗୁଣ ତମସର ବୃତ୍ତିରେ ସ୍ଥିତ ଲୋକ ଅଧୋଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 19

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १४.१९ ॥

ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ନାହିଁ ବୋଲି ଦେଖେ, ଏବଂ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅତୀତ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ସେ ମୋର ଭାବ (ସ୍ଥିତି/ସତ୍ତା)କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 20

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ १४.२० ॥

ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଏହି ତିନି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦେହଧାରୀ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ-ଜରା-ଦୁଃଖର କ୍ଲେଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 21

अर्जुन उवाच । कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ १४.२१ ॥

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ପ୍ରଭୋ, ଏହି ତିନି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେଉଁ ଲକ୍ଷଣରେ ପରିଚିତ ହୁଏ? ତାଙ୍କର ଆଚାର କିପରି? ଏବଂ ସେ କିପରି ଏହି ତିନି ଗୁଣକୁ ଅତିବର୍ତ୍ତନ କରେ?

Verse 22

श्रीभगवानुवाच । प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ १४.२२ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ପାଣ୍ଡବ, ପ୍ରକାଶ, ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ମୋହ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ ସେ ଦ୍ୱେଷ କରେନାହିଁ; ଏବଂ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ମଧ୍ୟ କରେନାହିଁ।

Verse 23

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ १४.२३ ॥

ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ଉଦାସୀନବତ୍ ଆସୀନ ରହେ; ‘ଗୁଣମାନେ ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି’ ଏହି ବୋଧରେ ସେ ଅଚଳ ରହେ, ଡଗମଗେ ନାହିଁ।

Verse 24

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १४.२४ ॥

ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ସମ, ସ୍ୱସ୍ଥ; ମାଟିର ଢେଲା, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖୁଥିବା; ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ସମାନ ଥିବା ଧୀର; ନିନ୍ଦା ଓ ଆତ୍ମସଂସ୍ତୁତି (ସ୍ତୁତି)କୁ ସମାନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା।

Verse 25

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ १४.२५ ॥

ମାନ-ଅପମାନରେ ସମାନ; ମିତ୍ରପକ୍ଷ ଓ ଅରିପକ୍ଷରେ ସମାନ; ସମସ୍ତ ସ୍ୱାର୍ଥପ୍ରେରିତ ଆରମ୍ଭକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା—ସେହି ଗୁଣାତୀତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 26

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.२६ ॥

ଏବଂ ଯେ ଅବ୍ୟଭିଚାରୀ ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ମୋର ସେବା କରେ—ସେ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଅତିକ୍ରମ କରି ବ୍ରହ୍ମଭାବ (ବ୍ରହ୍ମଭୂୟ) ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 27

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ १४.२७ ॥

କାରଣ ବ୍ରହ୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠା (ଆଧାର) ମୁଁ ହିଁ; ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ଅବ୍ୟୟତ୍ୱର, ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମର ଏବଂ ଏକାନ୍ତିକ (ନିର୍ମିଶ୍ର) ସୁଖର ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମୁଁ ହିଁ।