
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
युद्धकाण्ड
ဤသရဂ ၁၆ တွင် နန်းတော်အတွင်း အကြံပေးသဘောတရားနှင့် သီလဓမ္မအခြေပြု အကွဲအပြားတစ်ရပ်ကို ဖော်ပြထားသည်။ ဝိဘီရှဏသည် ရာဝဏ၏ အကျိုးအမြတ်အတွက် ဟိတ (ကောင်းမွန်၍ စေတနာပါသော အကြံ) ကို ပြောကြားသော်လည်း၊ ရာဝဏကို kāla-codita (ကာလ/မရဏ၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် မောင်းနှင်ခံရသူ) ဟု ဆိုကာ parūṣa-vākya (ကြမ်းတမ်းသော စကား) ဖြင့် ပြန်လည်တုံ့ပြန်သည်။ ထို့နောက် အနာရျ (သီလမဲ့/မသင့်တော်သူ) နှင့် မိတ်ဖွဲ့ခြင်း၏ အကျိုးမရှိမှုကို ဥပမာများဖြင့် ဆက်တိုက်သင်ခန်းစာပေးသည်—ကြာရွက်ပေါ်ရေမကပ်သကဲ့သို့၊ ချိုမြိန်မှုကို စားပြီးနောက် ကျေးဇူးမသိသော ပျားများကဲ့သို့၊ ရေချိုးပြီးနောက် ကိုယ်တိုင်ကို ပြန်လည်ညစ်ညမ်းစေသော ဆင်ကဲ့သို့၊ နှင့် ဆောင်းဦးမိုးတိမ်များက မိုးကြိုးထွက်သော်လည်း စိုစွတ်မှုမပေးသကဲ့သို့—သီလမရှိရာ၌ ကုသိုလ်၏ အသီးမပေါက်ကြောင်းကို တင်းကျပ်စွာ အတည်ပြုသည်။ ထို့ပြင် ဝိဘီရှဏကိုလည်း ခြိမ်းခြောက်ကာ အခြားသူက ဒီလိုပြောခဲ့လျှင် ချက်ချင်းဒဏ်ပေးမည်ဟု ဆိုသည်။ တရားမျှတစွာ အကြောင်းပြောတတ်သူ (nyāya-vādī) ဝိဘီရှဏသည် ဂဒါကို ကိုင်ကာ ရက္ခသ ၄ ယောက်နှင့်အတူ ထ၍ ကောင်းကင်သို့ တက်ကာ ရာဝဏကို ပြစ်တင်သည်—အစ်ကိုကြီး၏ အဆင့်အတန်းကို လေးစားရမည်ဖြစ်သော်လည်း ရာဝဏသည် ဓမ္မမှ လွဲချော်သွားပြီဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် နိုင်ငံရေး-သီလဆိုင်ရာ အဓိက သဘောတရားတစ်ရပ်ကို ထုတ်ဖော်သည်—ချိုသာစကားပြောသူများ များသော်လည်း မနှစ်သက်စရာဖြစ်စေကာမူ အကျိုးရှိသော အမှန်တရားကို ပြောသူနှင့် ထိုအမှန်တရားကို နားထောင်သူတို့သည် ရှားပါးသည်။ ရာဝဏသည် မရဏ၏ ပတ်ကြိုးတွင် ချည်နှောင်ခံထားရပြီး ရာမ၏ မီးတောက်သကဲ့သို့သော မြားများဖြင့် ထိခိုက်မည်ဟု သတိပေးကာ၊ ကာလက ဖမ်းဆီးလျှင် အင်အားကြီးသူတောင် လဲကျရကြောင်း ဆိုသည်။ အဆုံးတွင် ဝိဘီရှဏသည် ထုံးတမ်းအတိုင်း လာဘ်ယူ၍ နှုတ်ဆက်ကာ၊ အကြီးအကဲ၏ အကျိုးလိုလားသူအဖြစ် ပြောကြားခဲ့သဖြင့် ခွင့်လွှတ်ရန် တောင်းပန်ပြီး ရာဝဏနှင့် လင်္ကာကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် တိုက်တွန်းကာ ထွက်ခွာသွားသည်။ ကထာပြောသူကလည်း မရဏနီးလာသူတို့သည် မိတ်ဆွေ၏ ကောင်းသော အကြံကို မလက်ခံကြဟု အနှုတ်ချုပ်ထားသည်။
Verse 1
सुनिविष्टंहितंवाक्यमुक्तवन्तंविभीषणम् ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंरावणःकालचोदितः ।।।।
ဝိဘီရှဏသည် အကျိုးရှိ၍ အခြေခံခိုင်မာသော စကားကို ပြောခဲ့သော်လည်း၊ ရာဝဏ—ကံကြမ္မာ၏ တွန်းအားကြောင့် မရဏနီးကပ်လာသူ—ကြမ်းတမ်းသော စကားဖြင့် ပြန်လည်ဆို하였다။
Verse 2
वसेत्सहसपत्नेनक्रुद्धेऽनाशीविषेणवा ।नतुमित्रप्रवादेनसंवसेच्छत्रुसेविना ।।।।
သိပြီးသား ပြိုင်ဘက်နှင့်ပင် အတူနေထိုင်နိုင်သကဲ့သို့၊ ဒေါသထွက်နေသော အဆိပ်ပြင်းမြွေနှင့်ပင် နေနိုင်သည်; သို့သော် မိတ်ဟန်ဆောင်ကာ မိမိ၏ ရန်သူကို ဝန်ဆောင်သူနှင့် မနေထိုင်သင့်။
Verse 3
जानामिशीलंज्ञातीनांसर्वलोकेषुराक्षस: ।हृष्यन्तिव्यसनेष्वेतेज्ञातीनाज्ञातयस्सदा ।।।।
အို ရက္ခသ! လောကအပေါင်းတို့၌ ဆွေမျိုးတို့၏သဘောကို ငါ သိ၏—ဤဆွေမျိုးများသည် မိမိတို့၏ဆွေမျိုးပင် ဒုက္ခရောက်သော်လည်း အမြဲတမ်း ထပ်ခါထပ်ခါ ဝမ်းမြောက်ကြသည်။
Verse 4
प्रथानंसाधनंवैद्यंधर्मशीलंचराक्षस: ।ज्ञातयोह्यवमन्यन्तेशूरंपरिभवन्तिच ।।।।
အို ရက္ခသ! ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးသည် အရေးကြီးသောအထောက်အကူဖြစ်၍ ပညာရှိကာ ဓမ္မကိုစောင့်ထိန်းသူဖြစ်သော်လည်း—သတ္တိရှင်ဖြစ်သော်လည်း—မိမိ၏ဆွေမျိုးတို့က မထီမဲ့မြင်ပြု၍ အရှက်ခွဲတတ်ကြသည်။
Verse 5
नित्यमन्योन्यसम्हृष्टाव्यसनेष्वाततायिनः ।प्रच्छन्नहृदयाघोराज्ञातयस्तुभयावहाः ।।।।
ဆွေမျိုးတို့သည် ကြောက်မက်ဖွယ် ဖြစ်တတ်သည်—အမြဲတမ်း အချင်းချင်း ဝမ်းမြောက်သကဲ့သို့ ဟန်ဆောင်ကြသော်လည်း အခြားသူ၏အပျက်အဆီး၌ ပျော်ရွှင်ကြသည်—ရန်ပြုသူကဲ့သို့ နှလုံးသားကို ဖုံးကွယ်ကာ ကြောက်ရွံ့မှုကို ဖြစ်စေကြသည်။
Verse 6
श्रूयन्तेहस्तिभिर्गीताश्श्लोकाःपद्मवनेक्वचित् ।पाशहस्तान्नरान्द्रुष्टवाशृणुतान्गदतोमम ।।।।
ကြာပန်းတော၌ တစ်ခါတစ်ရံ ဆင်တို့သည် ကြိုးဖမ်း (ပါသ) ကိုင်ထားသော လူတို့ကို မြင်လျှင် သ్లోကာများကို သီဆိုကြသည်ဟု ကြားရ၏။ ငါပြောမည့် ထိုသို့သော သ్లోကာများကို နားထောင်ကြလော့။
Verse 7
नाग्निर्नान्यानिशस्त्राणिननःपाशाभयावहाः ।घोरास्स्वार्थप्रयुक्तास्तुज्ञातयोनोभयावहाः ।।।।
မီးလည်း မဟုတ်၊ အခြားလက်နက်များလည်း မဟုတ်၊ ကြိုးဖမ်း (ပါသ) များလည်း ငါတို့အတွက် အမှန်တကယ် ကြောက်စရာမဟုတ်။ ကိုယ့်အကျိုးကိုသာလိုက်၍ ကြမ်းတမ်းသွားသော ကိုယ့်ဆွေမျိုးတို့သာ ကြောက်စရာဖြစ်၏။
Verse 8
उपायमेतेवक्ष्यन्तिग्रहणेनात्रसंशयः ।कृत्स्नाद्भयाद् ज्ञातिभयंसुकष्टंविदितंचन ।।।।
သံသယမရှိ၊ သူတို့သည် ငါတို့ကို ဖမ်းယူရန် နည်းလမ်းများကို သင်ပေးကြလိမ့်မည်။ ကြောက်ရွံ့မှုအားလုံးအနက် ကိုယ့်ဆွေမျိုးမှ ပေါ်လာသော ကြောက်ရွံ့မှုသည် အခက်ခဲဆုံးဟု ငါတို့က ကောင်းစွာ သိထား၏။
Verse 9
विद्यतेगोषुसम्पन्नंविद्यतेब्राह्मणेदमः ।विद्यतेस्त्रीषुचापल्यंविद्यतेज्ञातितोभयम् ।।।।
နွားများတွင် ဥစ္စာရှိ၏၊ ဗြာဟ္မဏ၌ သမတ (ကိုယ်ထိန်းချုပ်မှု) ရှိ၏၊ မိန်းမတို့တွင် မတည်ငြိမ်မှု ရှိ၏၊ ကိုယ့်ဆွေမျိုးထံမှလည်း ကြောက်ရွံ့မှု ပေါ်ထွန်း၏။
Verse 10
ततोनेष्टमिदंसौम्ययदहंलोकसत्कृतः ।ऐश्वर्यमभिजातश्चज्ञातीनांमूर्ध्न्यवस्थितः ।।।।
ထို့ကြောင့် အေးမြသဘောရှိသူရေ၊ သင်သည် ဤအရာကို မခံနိုင်သည်—ငါသည် လောကက ချီးမြှောက်ဂုဏ်ပြုခံရ၍ အာဏာအိశွရိယရှိကာ မျိုးရိုးမြင့်မြတ်ပြီး ငါတို့ဆွေမျိုးတော်တို့၏ ဦးခေါင်းနေရာ၌ တည်ရှိနေသည်ဟူသောအချက်ကို။
Verse 11
यथापुष्करपत्रेषुपतितास्तोयबिन्दवः ।नश्लेषमभिगच्छन्तितथाऽनार्येषुसङ्गतम् ।।।।
ကြာရွက်ပေါ်သို့ ကျသည့် ရေစက်များ မကပ်မိသကဲ့သို့၊ အနာရ်ယ (မကောင်းသူ) တို့နှင့် ပေါင်းသင်းခြင်းသည်လည်း စစ်မှန်သောချစ်ခင်ရင်းနှီးမှု သို့မဟုတ် တည်တံ့သောမိတ်သဟာယ မဖြစ်ပေါ်စေ။
Verse 12
यथामधुकरस्तर्षाद्रसंविन्दन्नविद्यते ।तथात्वमपितत्रैवतथानार्येषुसौहृदम् ।।।।
ပျားသည် ဆာလောင်မှုကြောင့် ချိုမြိန်သောရည်ကို ရရှိပြီးနောက် စစ်မှန်သောအလေးထားမှု မရှိသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူ—သူ၏ဆိုလိုချက်အရ—အနာရ်ယတို့အကြား စစ်မှန်သောမိတ်သဟာယ မရှိ။
Verse 13
यथापूर्वंगजस्स्नात्वागृह्यहस्तेनवैरजः ।दूषयत्यात्मनोदेहंतथानार्येषुसङ्गतम् ।।।।
ဆင်သည် ရေချိုးပြီးနောက် လက်တံ (နှာခေါင်း) ဖြင့် ဖုန်ကိုယူကာ ကိုယ်ခန္ဓာကိုယ်တိုင်ကို ပြန်လည်ညစ်ညမ်းစေသကဲ့သို့၊ အနာရ်ယတို့နှင့် ပေါင်းသင်းခြင်းသည်လည်း မိမိ၏ကောင်းမြတ်သန့်ရှင်းမှုကို အညစ်အကြေးဖြင့် မဲမှောင်စေသည်။
Verse 14
यथाशरदिमेघानांसिञ्चतामपिगर्जताम् ।नभवत्यम्बुसंक्लेदस्तथाऽनार्येषुसौहृदम् ।।।।
ဆောင်းဦးကာလ မိုးတိမ်များသည် မိုးကြိုးဟောက်၍ မိုးရွာသော်လည်း ရေစိုစွတ်မှု မတည်မြဲသကဲ့သို့၊ အနာရျသူတို့အကြား၌ မိတ်သဟာယ၏ နွေးထွေးမှု မတည်မြဲပါ။
Verse 15
यथामधुकरस्तर्षात्काशपुष्पंपिबन्नपि ।रसमत्रनविन्देततथानार्वेषुसौहृदम् ।।।।
ရေငတ်သော ပျားသည် ကာသပန်းကို စုပ်သောက်သော်လည်း အမှန်တကယ် ချိုမြိန်သော အရသာကို မတွေ့သကဲ့သို့၊ အနာရျသူတို့အကြား၌ စစ်မှန်သော မိတ်သဟာယကို မတွေ့ရပါ။
Verse 16
अन्यस्त्वेवंविधंब्रूयाद्वाक्यमेतन्निशाचर: ।अस्मिन्मुहूर्तेनभवेत्त्वांतुधिक्कुलपांसन ।।।।
အို ညခရီးသွား နိသာချရာ! အခြားသူတစ်ဦးက ဤသို့သောစကားကို ပြောခဲ့လျှင် ဤခဏ၌ပင် သူ၏အသက်ကို အဆုံးသတ်မည်; သို့သော် သင်ကတော့—အရှက်တကွဲ၊ မျိုးရိုး၏ အညစ်အကြေးပင်!
Verse 17
इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।
ထိုသို့ ကြမ်းတမ်းသောစကားဖြင့် ပြောဆိုခံရသော်လည်း တရားဓမ္မနှင့် မျှတမှု၌ တည်ကြည်သော ဝိဘီရှဏသည် ဂဒါကို လက်တွင်ကိုင်ကာ လေးဦးသော ရာක්ෂသများနှင့်အတူ ချက်ချင်း ခုန်ထ၍ ထလာ၏။
Verse 17
इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।
ထိုသို့ ကြမ်းတမ်းသောစကားဖြင့် ပြောဆိုခံရသော်လည်း တရားဓမ္မနှင့် မျှတမှု၌ တည်ကြည်သော ဝိဘီရှဏသည် ဂဒါကို လက်တွင်ကိုင်ကာ လေးဦးသော ရာක්ෂသများနှင့်အတူ ချက်ချင်း ခုန်ထ၍ ထလာ၏။
Verse 18
अब्रवीच्चतदावाक्यंजातक्रोधोविभीषणः ।अन्तरिक्षगत्शीमान्भ्रातरंराक्षसाधिपम् ।।।।
ထိုအခါ ဒေါသမီးတောက်လောင်လာသော ဝိဘီရှဏသည် ကောင်းကင်သို့ မြောက်တက်ကာ ရက္ခသတို့၏ အရှင်ဖြစ်သော အစ်ကိုထံသို့ ဤစကားကို ပြောကြား하였다။
Verse 19
सत्वंभ्राताऽसिमेराजन्ब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।ज्येष्टोमान्यःपितृसमोनचधर्मपथेस्थितः ।।।।इदंतुपरुषंवाक्यंनक्षमाम्यग्रजस्यते ।
အို မင်းကြီး၊ သင်သည် ကျွန်ုပ်၏ အစ်ကိုဖြစ်သည်၊ သင်လိုသမျှကို ကျွန်ုပ်အား ပြောပါ။ အစ်ကိုကြီးသည် ဖခင်နှင့်တူ၍ ဂုဏ်ပြုထိုက်သော်လည်း သင်သည် ဓမ္မလမ်းပေါ်၌ မတည်မငြိမ်။ သို့ရာတွင် သင်၏ ကြမ်းတမ်းသောစကားကို အစ်ကိုကြီးဖြစ်စေကာမူ ကျွန်ုပ် မခွင့်လွှတ်နိုင်။
Verse 20
सुनीतंहितकामेनवाक्यमुक्तंदशानन: ।नगृह्णन्त्यकृतात्मानःकालस्यवशमागताः ।।।।
အို ဒသානန၊ စိတ်ကို မထိန်းချုပ်နိုင်သူများ၊ ကာလ (သေမင်း) ၏ အာဏာအောက်သို့ ကျရောက်သူများသည် မိမိတို့အကျိုးကို လိုလားသူက ကောင်းမွန်စွာ ညွှန်ပြ၍ အကျိုးရှိစွာ ပြောသောစကားကိုပင် လက်မခံကြ။
Verse 21
सुलभाःपुरुषराजन् सततंप्रियवादिनः ।अप्रियस्यचपथ्यस्यवक्ताश्रोताचदुर्लभः ।।।।
အို မင်းကြီး၊ အမြဲတမ်း နားချိုသောစကားပြောသူများကို လွယ်ကူစွာ တွေ့ရသော်လည်း မနှစ်သက်စရာဖြစ်စေကာမူ အကျိုးရှိသောစကားကို ပြောနိုင်သူနှင့် ထိုစကားကို နားထောင်နိုင်သူတို့သည် နှစ်ဦးစလုံး ရှားပါးသည်။
Verse 22
बद्धंकालस्यपाशेनसर्वभूतापहारिणा ।ननश्यन्तमुपेक्षेत्वांप्रदीप्तंशरणंयथा ।।।।
သင်သည် သတ္တဝါအားလုံးကို လုယူသည့် ကာလ၏ ကြိုးပတ်ဖြင့် ချည်နှောင်ခံထားရပြီး ပျက်စီးခြင်းသို့ ဦးတည်နေသည်။ ထို့ကြောင့် သင့်ကို မလျစ်လျူရှုနိုင်—မီးလောင်တောက်ပနေသော အိမ်ကို မလျစ်လျူရှုနိုင်သကဲ့သို့။
Verse 23
दीप्तपावकसङ्काशैश्शितैःकाञ्चनभूषणैः ।नत्वामिच्छाम्यहंद्रष्टुंरामेणनिहतंशरैः ।।।।
ရွှေတန်ဆာဖြင့်တန်ဆာဆင်ကာ မီးလောင်တောက်ပသကဲ့သို့ ထွန်းလင်းနေသော ရာမ၏ မြားချွန်များကြောင့် သင် လဲကျသေဆုံးသွားသည်ကို ငါ မမြင်လိုပါ။
Verse 24
शूराश्चबलवन्तश्चकृतास्त्राश्चरणाजिरे ।कालाभिपन्नास्सीदन्तियथावालुकसेतव ।।।।
စစ်မြေပြင်၌ သတ္တိရှင်၊ အင်အားကြီး၍ လက်နက်ပညာကျွမ်းကျင်သူတို့ပင် ကာလ (အချိန်) က ဖမ်းဆီးလာသော် သဲတံတားကာရံများကဲ့သို့ နစ်မြုပ်လဲကျကြသည်။
Verse 25
तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।।।
ငါပြောခဲ့သမျှကို ခွင့်လွှတ်ပါလော့။ သင်သည် ငါ့ထက်အကြီးဖြစ်သဖြင့် သင့်အကျိုးကိုလိုလားကာ ပြောခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။ ကိုယ့်ကိုယ်ကို နည်းလမ်းအားလုံးဖြင့် ကာကွယ်လော့၊ ရာක්ෂသတို့နှင့်တကွ ဤမြို့ကိုလည်း စောင့်ရှောက်လော့။ သင့်ထံ ကောင်းကျိုးမင်္ဂလာ ဖြစ်ပါစေ; ငါသွားတော့မည်—ငါမရှိလည်း ချမ်းသာပျော်ရွှင်ပါစေ။
Verse 26
तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।6.16.25।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।6.16.26।।
အို ရက္ခသ! ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးသည် အရေးကြီးသောအထောက်အကူဖြစ်၍ ပညာရှိကာ ဓမ္မကိုစောင့်ထိန်းသူဖြစ်သော်လည်း—သတ္တိရှင်ဖြစ်သော်လည်း—မိမိ၏ဆွေမျိုးတို့က မထီမဲ့မြင်ပြု၍ အရှက်ခွဲတတ်ကြသည်။
Verse 27
निवार्यमाणस्यमयाहितैषिणानरोचतेतेवचनंनिशाचर: ।परीतकालाहिगतायुषोनराहितंनगृह्णन्तिसुहृद्भिरीरितम् ।।।।
အို ညအတွင်းလှည့်လည်သူ (နိသာချရ)၊ သင်ကို တားဆီးရန် ကောင်းမြတ်သောစိတ်ဖြင့် ငါပြောသောစကားသည် သင့်နှလုံးသား၌ မနှစ်သက်ပေ။ အဆုံးကာလ ရောက်လာ၍ အသက်တာကုန်ဆုံးသွားသောအခါ လူတို့သည် မိတ်ဆွေသုဟൃദတို့ ပြောသော အကျိုးရှိသည့် အကြံဉာဏ်ကိုပင် မလက်ခံကြ။
The dilemma is whether a ruler will accept हित (beneficial but unwelcome counsel) from a well-wisher. Rāvaṇa rejects Vibhīṣaṇa’s advice, equating the counselor with an unworthy associate, and escalates to threat—turning a governance moment into a moral and political fracture.
Truth that benefits (pathya) is often unpleasant; therefore both the truthful advisor and the receptive listener are rare. The sarga also teaches that when kāla (death/time) dominates one’s judgment, even well-formed counsel is not grasped, accelerating self-destruction.
The immediate setting is the rākṣasa polity centered on Laṅkā (implied court context), while cultural-literary landmarks appear as didactic similes—lotus leaves, honeybees, elephants, and autumn clouds—used as classical Sanskrit imagery to encode political ethics.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.