
कृतघ्ननिन्दा तथा सुग्रीवप्रबोधनम् (Condemnation of Ingratitude and Admonition of Sugriva)
किष्किन्धाकाण्ड
သရဂ ၃၄ တွင် လက္ခမဏသည် သုဂရီးဝ၏ မင်းနန်းအတွင်းသို့ တင်းမာပြင်းထန်စွာ ဝင်ရောက်လာခြင်းကို ဖော်ပြပြီး၊ ထိုအဖြစ်အပျက်ကို ရာဇဓမ္မ (မင်း၏တာဝန်နှင့်တရား) ကို စိစစ်သကဲ့သို့ တင်ဆက်ထားသည်။ “တားဆီးမရ” သော ဒေါသထန်လက္ခမဏကို မြင်သဖြင့် သုဂရီးဝသည် စိတ်မတည်မငြိမ်ဖြစ်ကာ ရွှေထီးနန်းမှ ထရပ်သည်။ ရုမာနှင့် အခြားမိန်းမများလည်း ထရပ်ကာ၊ လပြည့်လကို ဝန်းရံသည့် ကြယ်များကဲ့သို့ နန်းတော်မြင်ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ လက္ခမဏသည် မိန်းမများအလယ်တွင် ရပ်နေသော သုဂရီးဝကို စံနှုန်းတရားစကားများဖြင့် တိုက်ရိုက်သတိပေးသည်။ အကောင်းဆုံးမင်းသည် မျိုးရိုးမြင့်၊ ကရုဏာရှိ၊ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်၊ ကျေးဇူးသိတတ် (ကృతজ্ঞ) နှင့် သစ္စာပြောသူ ဖြစ်ရမည်။ ကျေးဇူးရှင်များအပေါ် အဓမ္မပြု၍ မဟုတ်မမှန်ကတိပေးသူသည် အထူးအပြစ်ကြီးသည်။ မဟုတ်မမှန်၏ အပြစ်အလေးချိန်ကို အဆင့်ဆင့်ရှင်းပြပြီး၊ မိတ်ဆွေထံမှ အရင်အကျိုးခံစားပြီး ပြန်လည်မပေးဆပ်သူသည် kṛtaghna (ကျေးဇူးမသိသူ) ဖြစ်၍ ဒဏ်ခတ်သင့်ကြောင်း ဆိုသည်။ ထို့နောက် လက္ခမဏသည် ဗြာဟ္မဏတစ်ဦး၏ စကားဟု လူအများလေးစားသည့် ကဗျာတစ်ပုဒ်ကို ကိုးကားကာ—ဗြာဟ္မဏသတ်ခြင်း၊ မူးယစ်သောက်ခြင်း၊ ခိုးယူခြင်း၊ ဝတ္တရားချိုးဖောက်ခြင်း စသည့် မဟာအပြစ်များတွင်ပင် ပရాయశ్చित्त (အပြစ်သန့်စင်ခြင်း) ရှိသော်လည်း ကျေးဇူးမသိခြင်းအတွက် မရှိဟု ဆိုသည်။ ထိုသတိပေးချက်သည် ချက်ချင်း နိုင်ငံရေးဖိအားဖြစ်လာပြီး—သုဂရီးဝသည် သဘောတူညီချက်ကို ထိန်းသိမ်းကာ စီတာကို ရှာဖွေရန် အလေးအနက် ကြိုးပမ်းရမည်၊ မဟုတ်လျှင် လက္ခမဏသည် ဝါလီသေဆုံးမှုကို ဥပမာယူ၍ တူညီသောလမ်းကြောင်းကို ထပ်မံအသုံးချနိုင်ကြောင်း ခြိမ်းခြောက်သည်။
Verse 1
तमप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम्।सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः।।।।
လက္ခမဏသည် ဒေါသထန်၍ တားမရနိုင်သကဲ့သို့ လူတို့အတွင်း နွားထီးမင်းကဲ့သို့ ဝင်ရောက်လာသည်ကို မြင်သော် စုဂရీవသည် အတွင်းစိတ်တုန်လှုပ်ကာ အာရုံအင်္ဂါများလည်း မတည်မငြိမ် ဖြစ်သွား하였다။
Verse 2
क्रुद्धं निश्श्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा।भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम्।।।।उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम्।महान्महेन्द्रस्य यथा स्वलङ्कृत इव ध्वजः।।।।
ဒశရഥ၏ သား လက္ခမဏကို—ဒေါသထွက်၍ အသက်ရှူပြင်းပြင်းဖြစ်ကာ တေဇသ်တောက်လောင်၍ မီးလောင်သကဲ့သို့ ထင်ရပြီး၊ အစ်ကို၏ အပျက်အဆီးကြောင့် ဝမ်းနည်းပူလောင်နေသည်ကို—မြင်သော်၊ ဝါနရတို့အနက် အမြတ်ဆုံး စုဂရీవသည် ရွှေအာසနကို စွန့်ကာ ချက်ချင်း ခုန်ထ၍ မဟೇಂದ್ರ (အိန္ဒြ) ၏ အလှဆင်ထားသော အလွန်ကြီးမားသည့် ဓွဇတိုင်ကဲ့သို့ မြင့်မားစွာ ထောင်တက်သွား၏။
Verse 3
क्रुद्धं निश्श्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा।भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम्।।4.34.2।।उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम्।महान्महेन्द्रस्य यथा स्वलङ्कृत इव ध्वजः।।4.34.3।।
ဒశရഥ၏ သား လက္ခမဏကို—ဒေါသထွက်၍ အသက်ရှူပြင်းပြင်းဖြစ်ကာ တေဇသ်တောက်လောင်နေပြီး၊ အစ်ကို၏ ဒုက္ခကြောင့် ဝမ်းနည်းပူလောင်နေသည်ကို—မြင်သော်၊ ဝါနရတို့၏ ခေါင်းဆောင် စုဂရీవသည် ရွှေအာසနမှ ခုန်ထ၍ မဟेंद्र (အိန္ဒြ) ၏ အလှဆင်ထားသော ကြီးမားသည့် ဓွဇတိုင်ကို မြှောက်တင်သကဲ့သို့ ထောင်တက်လေ၏။
Verse 4
उत्पतन्तमनूत्पेतू रुमाप्रभृतयः स्त्रियः।सुग्रीवं गगने पूर्णचन्द्रं तारागणा इव।।।।
စုဂရీవ ခုန်ထသည့်အခါ ရုမာနှင့် အခြားမိန်းမများလည်း ထလိုက်ကြ၏—ကောင်းကင်၌ လပြည့်ကို ဝန်းရံ၍ ကြယ်စုများ ထွက်ပေါ်လာသကဲ့သို့။
Verse 5
संरक्तनयनः श्रीमान्विचचाल कृताञ्जलिः।बभूवावस्थितस्तत्र कल्पवृक्षो महानिव।।।।
စုဂရီးဝသည်—မူးယစ်မှုကြောင့် မျက်လုံးနီရဲလျက်—လက်အုပ်ချီကာ တုန်လှုပ်သွားပြီး၊ ထိုနေရာ၌ပင် ရပ်တည်နေခဲ့သည်။ မဟာကလ္ပဝೃက္ခ တစ်ပင်က မိမိနေရာ၌ လှုပ်ယမ်းသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 6
रुमाद्वितीयं सुग्रीवं नारीमध्यगतं स्थितम्।अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धस्सतारं शशिनं यथा।।।।
ရုမာကို အနားတွင်ထား၍ မိန်းမများအလယ်၌ ရပ်နေသော စုဂရီးဝကို—ကြယ်များဝန်းရံသည့် လမင်းကဲ့သို့—မြင်သောအခါ၊ ဒေါသထွက်နေသည့် လက္ခမဏသည် စကားဆိုလေ၏။
Verse 7
सत्त्वाभिजनसम्पन्नस्सानुक्रोशो जितेन्द्रियः।कृतज्ञस्सत्यवादी च राजा लोके महीयते।।।।
သီလသတ္တိနှင့် မျိုးရိုးမြင့်မြတ်မှု ပြည့်စုံ၍ ကရုဏာရှိ၊ အင်ဒြိယကို ထိန်းချုပ်နိုင်၊ ကျေးဇူးသိတတ်၊ သစ္စာပြောသော မင်းသည် လောက၌ ဂုဏ်မြင့်ကာ ရောင်ပြန်တိုးတက်၏။
Verse 8
यस्तु राजा स्थितोऽधर्मे मित्राणामुपकारिणाम्।मिथ्या प्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस्ततः।।।।
အဓမ္မ၌ တည်နေပြီး ကူညီအကျိုးပြုခဲ့သော မိတ်ဆွေတို့အား မုသာကတိပြုသော မင်းတစ်ပါးထက် ပိုမိုရက်စက်သူ မည်သူရှိနိုင်မည်နည်း။
Verse 9
शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं तु गवानृते।आत्मानं स्वजनं हन्ति पुरुषः पुरुषानृते।।।।
မြင်းအကြောင်း မုသာပြောလျှင် တစ်ရာကို သတ်သကဲ့သို့ အပြစ်ကျရောက်၏; နွားအကြောင်း မုသာပြောလျှင် တစ်ထောင်ကို သတ်သကဲ့သို့ အပြစ်ကျရောက်၏; သို့ရာတွင် လူအကြောင်း မုသာပြောလျှင် မိမိကိုယ်တိုင်နှင့် မိမိ၏ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့ကိုပင် ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 10
पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत्प्रतिकरोति यः।कृतघ्नस्सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर।।।।
“အို ဝါနရတို့၏ အရှင်! မိတ်ဆွေတို့၏ အကူအညီဖြင့် မိမိအကျိုးကို အရင်ဆုံး ပြည့်စုံစေပြီးနောက် ပြန်လည်မတုံ့ပြန်သူသည် ကృతဃ्न (ကျေးဇူးမသိသူ) ဖြစ်၍ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် အကတညုဖြစ်သဖြင့် သတ်ဒဏ်ခံထိုက်သူ ဖြစ်သည်။”
Verse 11
गीतोऽयं ब्रह्मणा श्लोक स्सर्वलोकनमस्कृतः।दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तन्निबोध प्लवङ्गम।।।।
အို ဝါနရတို့၏ အရှင်၊ နားထောင်လော့—ဤသည်မှာ ဘြဟ္မာတော်က သီဆိုထား၍ လောကအားလုံးက ဂုဏ်ပြုနမസ്കာရပြုသော ရှလိုကဖြစ်သည်။ အကတဉ္ဉုကို မြင်သဖြင့် ဒေါသထွက်သော ဗြာဟ္မဏတစ်ပါးက ဤသို့ဆိုခဲ့သည်။
Verse 12
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा।निष्कृतिर्विहिता सद्भि: कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः।।।।
ဗြာဟ္မဏကို သတ်သူ၊ အရက်သောက်သူ၊ ခိုးသူ၊ ထို့အတူ သန့်ရှင်းသော ဝ్రတကို ချိုးဖောက်သူတို့အတွက် သဒ္ဓါရှိသူများက အပြစ်လျော့ကင်းရေး (ပရాయశ్చိတ္တ) ကို သတ်မှတ်ကြသည်။ သို့သော် အကတဉ္ဉုအတွက်တော့ အပြစ်လျော့ကင်းရေး မရှိချေ။
Verse 13
अनार्यस्त्वं कृतघ्नश्च मिथ्यावादी च वानर।पूर्वं कृतार्थो रामस्य न तत्प्रतिकरोषि यत्।।।।
အို ဝါနရ! သင်သည် အာရျမဟုတ်သူ၊ ကျေးဇူးမသိသူ၊ မုသာပြောသူ ဖြစ်၏။ ရာမ၏ အကူအညီကြောင့် သင်၏ အကျိုးကို ရပြီးသားဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုကျေးဇူးကို ပြန်လည်မတုံ့ပြန်။
Verse 14
ननु नाम कृतार्थेन त्वया रामस्य वानर।सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतमिच्छता।।।।
အမှန်တကယ်ပင် အို ဝါနရ! ရာမ၏ အကူအညီဖြင့် သင်၏ ရည်မှန်းချက် ပြည့်စုံပြီးသားဖြစ်သဖြင့်၊ တရားဓမ္မကို ပြုလိုသူအနေဖြင့် စီတာကို ရှာဖွေရန် အားထုတ်ကြိုးပမ်းရမည်။
Verse 15
स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्याप्रतिश्रवः।न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम्।।।।
သို့သော် သင်သည် အနိမ့်အကျသော ပျော်ရွှင်မှုများတွင် မူးမောစွဲလမ်းကာ မုသာကတိများဖြင့် ချည်နှောင်နေ၏။ ရာမသည် သင်၏ အမှန်တရားကို မသိသေး—သင်သည် ဖားကဲ့သို့ အော်ဟစ်ကာ အာရုံစိုက်စေလိုသော မြွေတစ်ကောင်နှင့်တူ၏။
Verse 16
महाभागेन रामेण पापः करुणवेदिना।हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना।।।।
မဟာဘုန်းတော်ရှိ၍ ကရုဏာပြည့်ဝသော မဟာအတ္တမ ရာမကြောင့်ပင်—သင်သည် အပြစ်ရှိ၍ စိတ်မကောင်းသူဖြစ်သော်လည်း—ဝါနရတို့၏ အာဏာရဇ္ဇကို ရရှိအောင် ချီးမြှင့်ခံရ၏။
Verse 17
कृतं चेन्नाभिजानीषे रामस्याक्लिष्टकर्मणः।सद्यस्त्वं निशितैर्भावार्हतो द्रक्ष्यसि वालिनम्।।।।
ရာမ—အလုပ်အကိုင်မတားဆီးနိုင်သူ—သင်အတွက် ပြုခဲ့သော ကျေးဇူးကို သင်မအသိအမှတ်ပြုလျှင်၊ ချက်ချင်းပင် ထက်မြက်သော မြားတို့ဖြင့် ထိုးသတ်ခံရကာ (နောက်လောက၌) ဝါလီကို တွေ့မြင်ရလိမ့်မည်။
Verse 18
न च सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः।समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः।।।।
ဗာလီသည် သတ်ဖြတ်ခံပြီး သွားသည့်လမ်းသည် မကျဉ်းမကျပ်၊ မပိတ်ဆို့သေး။ အို စုဂရီးဝ၊ သဘောတူညီချက်အတိုင်း တည်ကြည်လော့၊ ဗာလီ၏လမ်းကို မလိုက်ပါနှင့်။
Verse 19
न नूनमिक्ष्वाकुवरस्य कार्मुकच्युतान् शरान्पश्यसि वज्र सन्निभान्।तत स्सुखं नाम निषेवसे सुखी।न रामकार्यं मनसाऽप्यवेक्षसे।।।।
အိက္ရှဝာကူဝంశ၏ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ရာမ၏ လေးမှ ထွက်လာသော ဝဇ္ရတူသော မြားများကို သင် အမှန်တကယ် မမြင်ဖူးသေးပေ။ ထို့ကြောင့် သင်သည် ကြောက်ရွံ့မှုမရှိဘဲ သက်သာစွာ နေထိုင်ကာ အပျော်အပါးကိုသာ ခံစားနေပြီး ရာမ၏ တာဝန်ကို စိတ်ထဲကတောင် မလှည့်ကြည့်တော့။
The pivotal dilemma is alliance accountability: Sugrīva has gained his kingdom through Rāma’s aid yet delays reciprocation by initiating Sītā’s search. Lakṣmaṇa treats this as a breach of promise and a failure of rājadharma, demanding immediate fulfillment of the agreed duty.
The upadeśa elevates gratitude and truth as non-negotiable civic virtues: a ruler is honored for self-restraint, compassion, and kṛtajñatā, while ingratitude is portrayed as uniquely corrosive—so severe that traditional expiation is declared unavailable for the kṛtaghna.
The sarga foregrounds Kiṣkindhā’s courtly environment (golden throne, royal household with Rumā and women attendants) and uses cultural-ethical touchstones—brāhmaṇa-uttered revered śloka, lists of expiable sins, and iconic similes (Indra’s banner, kalpavṛkṣa, moon-and-stars)—to frame political conduct within a recognizable dharmic culture.