Sarga 62
सीतावियोगे रामविलापः (Rāma’s Lament in Separation from Sītā)
अरण्यकाण्ड
စီတာ မမြင်ရတော့သည့် ခဏချင်းအတွင်း ရာမ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် သမ္မာဓမ္မပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်တုန်လှုပ်မှုကို ဤစရဂါက ဖော်ပြသည်။ ဓမ္မာတ္မာ၊ ကမလလိုစန ရာမသည် စီတာကို မတွေ့သဖြင့် စနစ်တကျ ဝိလာပ (vilāpa) ဖြင့် ငိုကြွေးလျက်၊ တောအုပ်အရွက်အကိုင်းကြားတွင် သူမရှိနေသကဲ့သို့ ခဏခဏ ထင်မြင်ကာ ကစားကာလျှို့ဝှက်နေသလို စီတာကို ခေါ်ဆိုပြောကြားသည်။ ထို့နောက် နူးညံ့သည့် အမှတ်တရမှ ကြောက်ရွံ့သည့် စုံစမ်းသဘောသို့ လှည့်ပြောင်းသွားသည်။ ရာမသည် ရက္ခသများက စီတာကို စားသောက်သွားခြင်း သို့မဟုတ် ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခြင်း ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းပြီး၊ မျက်ရည်ဝဲနေသော သမင်အုပ်တို့၏ မျက်ဝန်းကို သဘာဝ၏ သက်သေတရားဟု ဖတ်ရှုသည်။ ထို့ပြင် ကမ္ဘာက မိမိကို nirvīrya (ရဲရင့်မှုမရှိ)၊ nirdaya (ကရုဏာမရှိ) ဟု မစွပ်စွဲစေလိုသည့် ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် ဓမ္မစိုးရိမ်မှုကို ထုတ်ဖော်ကာ၊ အယောဓျာသို့ ပြန်သွားလျှင် ဇနက၏ မေးမြန်းမှုနှင့် လူမှု-ပူဇော်ပွဲဆိုင်ရာ အကျိုးဆက်များကို မခံနိုင်အောင် ခံစားရမည်ဟု ကြိုတင်မြင်သည်။ ဤစရဂါတွင် ရာမက လက္ခမဏအား ဗရတ၏ အုပ်ချုပ်ရေးအကြောင်း လမ်းညွှန်ပေးရန်၊ မိဖုရားများ—ကೈကေယီ၊ စုမိတ္ရာ၊ ကောသလျာ—ကို လေးစားစွာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန်၊ ထို့ပြင် မိခင်ထံ စီတာပျောက်ဆုံးမှုကို အသေးစိတ် တင်ပြရန် အမိန့်ပေးသည်။ အဆုံးတွင် လက္ခမဏ၏ ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်မှု ထင်ရှားလာပြီး၊ စီတာအပဟာရကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ခေါင်းဆောင်မှုနှင့် မိသားစုဓမ္မတာဝန်၏ အရေးပေါ်အကျပ်အတည်းကို ပြန်လည်ထင်ဟပ်စေသည်။
Shlokas
Verse 1
सीतामपश्यन्धर्मात्मा शोकोपहतचेतनः।विललाप महाबाहू रामः कमललोचनः।।3.62.1।।
သီတာကို မမြင်ရသဖြင့် ဓမ္မသဘောရှိသော ရာမမဟာဗာဟု၊ ကြာပန်းမျက်လုံးတော်ရှင်သည် ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် စိတ်နှလုံးမောပန်းကာ ငိုကြွေးလျက် အလွန်တရာ လွမ်းဆွတ်တော်မူ၏။
Verse 2
पश्यन्निव च तां सीतामपश्यन्मदनार्दितः।उवाच राघवो वाक्यं विलापाश्रयदुर्वचम्।।3.62.2।।
သီတာကို တကယ်မမြင်ရသော်လည်း မျက်မှောက်တွင်ရှိသကဲ့သို့ မြင်နေသလိုဖြစ်ကာ၊ ချစ်ခြင်းမေတ္တာ၏ပူလောင်မှုကြောင့် မောပန်းနေသော ရာဃဝသည် ငိုကြွေးလွမ်းဆွတ်မှုမှ ထွက်ပေါ်လာသော၊ သာမန်အားဖြင့် မပြောနိုင်သည့် စကားများကို ဆိုတော်မူ၏။
Verse 3
त्वमशोकस्य शाखाभिः पुष्पप्रियतया प्रिये।आवृणोषि शरीरं ते मम शोकविवर्धिनी।।3.62.3।।
အချစ်ရေ၊ ပန်းကိုနှစ်သက်သောကြောင့် သင်သည် အရှိုကပင်၏ မျက်နှာဖုံးမောင်းခက်များနောက်ကွယ်တွင် ကိုယ်ခန္ဓာကို ဖုံးကွယ်ထား၏။ သို့သော် ငါ၏ဝမ်းနည်းမှုကို တိုးပွားစေသူရေ၊ ထိုအရာက ငါ၏ဒုက္ခကို ပိုမိုကြီးထွားစေသည်။
Verse 4
कदलीस्कन्धसदृशौ कदल्या संवृतावुभौ।ऊरू पश्यामि ते देवि नासि शक्ता निगूहितुम्।।3.62.4।।
အို တေဝီ၊ ငှက်ပျောတံကဲ့သို့သော သင်၏ ပေါင်နှစ်ဖက်သည် ငှက်ပျောပင်ဖြင့် ဖုံးကွယ်ထားသော်လည်း ငါမြင်နေရ၏။ သင်သည် ငါ့ထံမှ မဖုံးကွယ်နိုင်ပါ။
Verse 5
कर्णिकारवनं भद्रे हसन्ती देवि सेवसे।अलं ते परिहासेन मम बाधावहेन वै।।3.62.5।।
အို မင်္ဂလာရှိသော မိန်းမမြတ်၊ တေဝီရေ၊ သင်သည် ကဏ္ဏိကာရ တောအုပ်၌ ရယ်မောလျက် လှည့်လည်နေ၏။ ထိုအပြုံးအပျော်ကို လုံလောက်ပါစေ၊ အမှန်တကယ် ငါ့အတွက် နာကျင်မှုကို ဖြစ်စေသည်။
Verse 6
परिहासेन किं सीते परिश्रान्तस्य मे प्रिये।अयं स परिहासोऽपि साधु देवि न रोचते।।3.62.6।।
အို စီတာ၊ ချစ်မြတ်နိုးရသူ—ငါ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေချိန်မှာ ဘာကြောင့် ဟာသနဲ့ လှောင်ပြောင်သလဲ။ အို ဒေဝီ၊ အဲဒီလို ကစားကာရယ်မောခြင်းတောင် ယခုအခါ ငါ့စိတ်ကို မနှစ်သက်စေတော့ဘူး။
Verse 7
विशेषेणाश्रमस्थाने हासोऽयं न प्रशस्यते।अवगच्छामि ते शीलं परिहासप्रियं प्रिये।।3.62.7।।आगच्छ त्वं विशालाक्षि शून्योऽयमुटजस्तव।
အထူးသဖြင့် အာရှရမ်နေရာမှာ ဒီလို ဟာသလှောင်ပြောင်ခြင်းကို မချီးမွမ်းကြဘူး။ ချစ်သူရေ၊ မင်းရဲ့ သဘောသဘာဝကို ငါ သိတယ်—မင်းက ကစားပျော်ရွှင်တာကို နှစ်သက်တယ်။ လာခဲ့ပါ၊ မျက်လုံးကျယ်သူရေ; မင်းရဲ့ တဲအိမ်က ဒီမှာ လွတ်လပ်ဗလာနေတယ်။
Verse 8
सुव्यक्तं राक्षसैस्सीता भक्षिता वा हृतापि वा।।3.62.8।।न हि सा विलपन्तं मामुपसम्प्रैति लक्ष्मण।
အို လက္ခမဏ၊ အလွန်ပင် ထင်ရှားနေပြီ—စီတာကို ရက္ခသတွေ စားသွားတာဖြစ်စေ၊ ဖမ်းဆီးခေါ်သွားတာဖြစ်စေ ဖြစ်ရမယ်။ ငါ ငိုကြွေးနေသော်လည်း သူမ ငါ့ဆီ မလာဘူး။
Verse 9
एतानि मृगयूथानि साश्रुनेत्राणि लक्ष्मण।।3.62.9।।शंसन्तीव हि वैदेहीं भक्षितां रजनीचरैः।
အို လက္ခမဏ၊ ဒီ သမင်အုပ်တွေက မျက်ရည်ဝဲနေတဲ့ မျက်လုံးတွေနဲ့—ဝိုင်ဒေဟီကို ညအချိန်လှည့်လည်သူတွေ စားသွားပြီလို့ ငါ့ကို ပြောနေသလိုပဲ။
Verse 10
हा ममार्ये क्व यातासि हा साध्वि वरवर्णिनि।।3.62.10।।हा सकामा त्वया देवी कैकेयी सा भविष्यति।
အို မိမိ၏ အရိယာမိဖုရားရေ၊ ဘယ်သို့သွားသနည်း? အို သာဓွီ၊ အလှအပအရောင်အဆင်းပြည့်စုံသူရေ! သင်ကြောင့်ပင်၊ ဒေဝီရေ၊ မိဖုရား ကైကေယီ သည် ယခု ဆန္ဒပြည့်ဝသွားလိမ့်မည်။
Verse 11
सीतया सह निर्यातो विना सीतामुपागतः।।3.62.11।।कथं नाम प्रवेक्ष्यामि शून्यमन्तःपुरं पुनः।
ကျွန်ုပ်သည် သီတာနှင့်အတူ ထွက်ခွာခဲ့သော်လည်း သီတာမပါဘဲ ပြန်ရောက်လာပြီ—ယခု အတွင်းနန်းတော်သည် လွတ်လပ်ဗလာဖြစ်နေရာ ထပ်မံဝင်ရောက်မည်ကို မည်သို့လုပ်နိုင်ပါမည်နည်း။
Verse 12
निर्वीर्य इति लोको मां निर्दयश्चेति वक्ष्यति।।3.62.12।।कातरत्वं प्रकाशं हि सीतापनयनेन मे।
လောကသည် ကျွန်ုပ်ကို ‘သတ္တိမရှိသူ’ ‘ကရုဏာမရှိသူ’ ဟု ဆိုကြလိမ့်မည်။ သီတာကို လုယူသွားခြင်းကြောင့် ကျွန်ုပ်၏ ကြောက်ရွံ့ကာ ကံ့ကော်သဘောသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်လာပြီ။
Verse 13
निवृत्तवनवासश्च जनकं मिथिलाधिपम्।।3.62.13।।कुशलं परिपृच्छन्तं कथं शक्ष्ये निरीक्षितुम्।
တောနေရသော အဝေးနေကာလ ပြီးဆုံးသွားသောအခါ မိသီလာ၏ အရှင် ဂျနကမင်းကြီးက စီတာ၏ ကျန်းမာချမ်းသာကို မေးမြန်းလာလျှင် ငါသည် မည်သို့ မျက်နှာချင်းဆိုင် ကြည့်နိုင်မည်နည်း။
Verse 14
विदेहराजो नूनं मां दृष्ट्वा विरहितं तया।।3.62.14।।सुतास्नेहेन सन्तप्तो मोहस्य वशमेष्यति।
အမှန်တကယ်ပင် ဝိဒေဟမင်းကြီးသည် ငါကို စီတာမရှိဘဲ မြင်လျှင် သမီးအပေါ် ချစ်မြတ်နိုးမှုကြောင့် စိတ်ပူလောင်ကာ ဝမ်းနည်းမှုနှင့် မောဟ၏ အာဏာအောက်သို့ ကျရောက်သွားမည်။
Verse 15
अथवा न गमिष्यामि पुरीं भरतपालिताम्।।3.62.15।।स्वर्गोऽपि सीतया हीनश्शून्य एव मतो मम।
မဟုတ်လျှင် ငါသည် ဘရတက ထိန်းသိမ်းအုပ်ချုပ်နေသော မြို့တော်သို့ မသွားတော့မည်။ စီတာမရှိလျှင် ငါ့အတွက် ကောင်းကင်ဘုံတောင်မှ အလွတ်အပျက်သာ ဖြစ်သည်။
Verse 16
मामिहोत्सृज्य हि वने गच्छायोध्यां पुरीं शुभाम्।।3.62.16।।न त्वहं तां विना सीतां जीवेयं हि कथञ्चन।
ငါကို ဒီတောထဲမှာပဲ ထားခဲ့ပြီး မင်္ဂလာရှိသော အယောဓျာမြို့တော်သို့ သွားလော့။ သို့သော် ငါသည်—စီတာမရှိဘဲ—ဘယ်လိုနည်းနဲ့မှ မအသက်ရှင်နိုင်။
Verse 17
गाढमाश्लिष्य भरतो वाच्यो मद्वचनात्त्वया।।3.62.17।।अनुज्ञातोऽसि रामेण पालयेति वसुन्धराम्।
ဘရတကို တင်းကျပ်စွာ ဖက်လျက် ငါ့စကားအဖြစ် သူ့အား ပြောကြားလော့—“ရာမက သင့်အား ခွင့်ပြုအပ်ပြီ၊ မြေကြီးကို အုပ်ချုပ်၍ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လော့။”
Verse 18
अम्बा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो।।3.62.18।।कौसल्या च यथान्यायमभिवाद्या ममाऽज्ञया।रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सूक्तकारिणा।।3.62.19।।
ထို့ပြင် ကျွန်ုပ်၏ မိခင်များဖြစ်သော ကေကေယီ၊ စုမိတ္ရာ နှင့် ကောသလျာတို့ကို သင်၊ အရှင်မြတ်၊ ကျွန်ုပ်၏ အမိန့်အတိုင်း သင့်လျော်သကဲ့သို့ ဂါရဝပြု၍ နမസ്കာရပြုလော့။ ကောင်းသောအကြံကို လိုက်နာသူဖြစ်သော သင်သည် အားလုံးသောကြိုးပမ်းမှုဖြင့် မိခင်တို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လော့။
Verse 19
अम्बा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो।।3.62.18।।कौसल्या च यथान्यायमभिवाद्या ममाऽज्ञया।रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सूक्तकारिणा।।3.62.19।।
ထို့ပြင် ကျွန်ုပ်၏ မိခင်များဖြစ်သော ကေကေယီ၊ စုမိတ္ရာ နှင့် ကောသလျာတို့ကို သင်၊ အရှင်မြတ်၊ ကျွန်ုပ်၏ အမိန့်အတိုင်း သင့်လျော်သကဲ့သို့ ဂါရဝပြု၍ နမസ്കာရပြုလော့။ ကောင်းသောအကြံကို လိုက်နာသူဖြစ်သော သင်သည် အားလုံးသောကြိုးပမ်းမှုဖြင့် မိခင်တို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လော့။
Verse 20
सीतायाश्च विनाशोऽयं मम चामित्रकर्शन।विस्तरेण जनन्या मे विनिवेद्यस्त्वया भवेत्।।3.62.20।।
အို လက္ခမဏ၊ ရန်သူတို့ကို နှိမ်နင်းသူ—စီတာနှင့် ငါ့အပေါ် ကျရောက်လာသော ဤပျက်စီးမှုကို ငါ့မိခင်ထံ သေချာပြည့်စုံစွာ အသေးစိတ် တင်ပြပေးရမည်။
Verse 21
इति विलपति राघवे सुदीने वनमुपगम्य तया विना सुकेश्या।भयविकलमुखस्तु लक्ष्मणोऽपि व्यथितमना भृशमातुरो बभूव।।3.62.21।।
ထိုအခါ အလွန်အမင်္ဂလာသောအချိန်၌ ရာဃဝသည် ထိုဆံပင်လှပသောမိဖုရားမပါဘဲ တောသို့ဝင်ရောက်ကာ ငိုကြွေးမြည်တမ်းလေ၏။ လက္ခမဏလည်း ကြောက်ရွံ့မှုကြောင့် မျက်နှာတုန်လှုပ်ကာ စိတ်နှလုံးအလွန်ပူပန်၍ အလွန်အမင်းလှုပ်ရှားသွားလေ၏။
Frequently Asked Questions
Rāma confronts the dharma-sankat of leadership after a failure of protection: Sītā is missing, and he fears the world will interpret this as lack of valor and compassion. The action is not martial but ethical-interpretive—how a righteous ruler should respond when guardianship has been breached and social accountability (to Ayodhyā and to Janaka) becomes unavoidable.
The sarga presents grief as a disciplined moral cognition rather than mere emotion: Rāma’s lament rapidly becomes analysis of obligation—toward spouse, family, kingdom, and public judgment. It teaches that dharma includes responsibility for consequences, truthful reporting, and continuity of governance even when the agent is personally shattered.
The forest-ecology functions as a landmark system: aśoka branches, kadalī (banana plants), and the karṇikāra grove form the imagined search-space where Rāma addresses Sītā. Culturally, Ayodhyā’s antaḥpura (inner apartments), the queens’ protocol of obeisance, and Janaka of Mithilā/Videha anchor the episode in royal-ritual expectations and inter-dynastic accountability.