
सीतान्वेषणविलापः (Rama’s Lament and Search for Sita)
आरण्यकाण्ड
ဤသရဂ၌ စီတာမရှိတော့သည့် ချက်ချင်းနောက်ဆက်တွဲ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအကျိုးသက်ရောက်မှုကို ထင်ရှားစွာဖော်ပြထားသည်။ အာရှရမသို့ ပြန်လာစဉ် ရာမသည် မကောင်းသင်္ကေတများကို ထပ်ခါတလဲလဲ တွေ့မြင်ရသည်—ဘယ်မျက်လုံးတုန်ခြင်း၊ ခြေချော်ခြင်း၊ ကိုယ်တုန်ယင်ခြင်း—ထိုအရာများကို စီတာ၏ လုံခြုံရေးအပေါ် အန္တရာယ်ကျရောက်လာသည့် အချက်ပြအဖြစ် ယူဆသည်။ အာရှရမရောက်၍ ရွက်ကူတီကို ဗလာဖြစ်နေသည်ကို တွေ့သောအခါ စိတ်လှုပ်ရှားစွာ နေရာအနှံ့ စူးစမ်းကြည့်ရှုသည်။ စွန့်ပစ်ထားသော နေအိမ်ကို ဆောင်းရာသီကြောင့် ပျက်စီးသွားသော ကြာကန်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ထားပြီး၊ ပတ်ဝန်းကျင်တောအုပ်သည် ပန်းခြောက်များနှင့် စိတ်ညှိုးနွမ်းနေသော ငှက်တိရစ္ဆာန်များကြောင့် ‘ငိုနေသကဲ့သို့’ ထင်မြင်ရသည်။ ရာမ၏ စိတ်ထဲတွင် အမျိုးမျိုးသော ခန့်မှန်းချက်များ လှည့်လည်သည်—ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်ခံရခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း၊ ပုန်းကွယ်နေခြင်း၊ သို့မဟုတ် သာမန်အတိုင်း သစ်သီးပန်းများ ရှာဖွေရန် ထွက်သွားခြင်း—ထို့နောက် အလွန်အမင်း ရှာဖွေမှုဖြင့် သစ်ပင်တစ်ပင်မှ တစ်ပင်သို့၊ အမှတ်အသားတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ ပြေးလွှားလှည့်လည်သည်။ ကဒမ္ဗ၊ ဘီလ္ဝ၊ အာర్జုန၊ ကကုဘ၊ တီလက၊ အရှိုက၊ တာလ၊ ဇမ္ဗူ၊ ကရ္ဏိကာရ စသည့် သစ်ပင်များကိုလည်းကောင်း၊ သမင်၊ ဆင်၊ ကျားတို့ကိုလည်းကောင်း အမည်တပ်၍ မေးမြန်းကာ စီတာ၏ အဝါရောင် ပိုးဝတ်စုံ၊ တီလကအမှတ်နှင့် ပန်းနှစ်သက်မှုတို့နှင့် ဆက်စပ်သည့် ကဗျာဆန်သော ဥပမာများဖြင့် ဖော်ပြသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဝမ်းနည်းမှုအလွန်ကြောင့် စီတာကို မြင်သကဲ့သို့ ခေါ်ဆိုမိသည့် မျက်နှာချင်းဆိုင်မဟုတ်သော်လည်း မျက်မြင်ထင်ယောင်သည့် အခြေအနေသို့ နီးကပ်လာပြီး ဆက်လက် လှည့်လည်ရှာဖွေနေသည်။ ဤနေရာတွင် ကရုဏာရသသည် တာဝန်ကို ပျက်စီးစေခြင်းမဟုတ်ဘဲ သစ္စာဓမ္မအပေါ် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပိုမိုခိုင်မာစေသော အင်အားဖြစ်လာသည်။
Verse 1
भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम्।प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चाप्य जायत।।3.60.1।।
ရာမဘုရား ချီတက်သွားစဉ် ဘယ်မျက်စိသည် ပြင်းထန်စွာ တုန်ခါလှုပ်ရှားလာ၍၊ ခြေချော်တော်မူကာ ကိုယ်တော်၌ တုန်လှုပ်မှု ပေါ်ပေါက်လာသည်—ဤသည်တို့သည် ဒုက္ခအကြောင်းကို ကြိုတင်ညွှန်ပြသော နိမိတ်လက္ခဏာများ ဖြစ်၏။
Verse 2
उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः।अपि क्षेमं नु सीताया इति वै व्याजहार च।।3.60.2।।
မကောင်းသော နိမိတ်လက္ခဏာများကို ထပ်ခါထပ်ခါ တွေ့မြင်သဖြင့် စိုးရိမ်ပူပန်ကာ ကိုယ်တော်ကိုယ်တော် ပြောလေ၏— “စီတာသည် အမှန်တကယ် လုံခြုံကာ အန္တရာယ်မရှိပါသလော?”
Verse 3
त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः।शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः।।3.60.3।।
သီတာဒေဝီကို တွေ့လိုဇောဖြင့် ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ အလျင်အမြန် သွားရောက်ခဲ့သော်လည်း နေအိမ်ကို လူသူကင်းမဲ့စွာ တွေ့မြင်လိုက်ရသောအခါ စိတ်နှလုံး ပူပန်သောက ရောက်ရလေသည်။
Verse 4
उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः।तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्षय समन्ततः।।3.60.4।।ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा।श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव।।3.60.5।।
ရဃုဝంశ၏ ဂုဏ်ရည်ဖြစ်သော ရာမသည် အလျင်အမြန် အရပ်ရပ်သို့ ပြေးလွှားကာ မိမိမသိမသာ မူးဝေသကဲ့သို့ လက်များကို ဟိုဒီသို့ လှုပ်ခါ၍ အရပ်စုံကို လှည့်ပတ်ကြည့်ကာ အာရှရမ်နေရာကို ထပ်တလဲလဲ စူးစမ်းကြည့်ရှု하였다။
Verse 5
उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः।तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्षय समन्ततः।।3.60.4।।ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा।श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव।।3.60.5।।
ထို့နောက် သူသည် စီတာမရှိတော့သော ရွက်တဲကို မြင်ရသည်။ အလှအပ၏ တင့်တယ်မှု ပျောက်ကွယ်၍ အစီအစဉ်ပျက်စီးနေကာ၊ ဆောင်းရာသီတွင် ကြာပန်းအလှကင်းသည့် ကြာကန်တစ်ကန်ကဲ့သို့ ဖြစ်နေ하였다။
Verse 6
रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम्।श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तवनदेवतम्।।3.60.6।।विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धब्रुसीकटम्।दृष्ट्वा शून्यं निजस्थानं विललाप पुनः पुनः।।3.60.7।।
တောအုပ်တစ်ခုလုံးက ငိုကြွေးနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သစ်ပင်များ ငြိမ့်ညောင်း၍ ပန်းများ ညှိုးနွမ်းကာ တိရစ္ဆာန်များနှင့် ငှက်များလည်း မျက်နှာမသာမယာ ဖြစ်နေကြသည်။ အလှတရား ပျောက်ကွယ်၍ ပျက်စီးယိုယွင်းသကဲ့သို့ ထင်ရပြီး တော၏ နတ်ဒေဝတာများပင် စွန့်ခွာသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေ하였다။
Verse 7
रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम्।श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तवनदेवतम्।।3.60.6।।विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धब्रुसीकटम्।दृष्ट्वा शून्यं निजस्थानं विललाप पुनः पुनः।।3.60.7।।
မိမိနေရာကို လွတ်လပ်ဗလာဖြစ်နေသည်ကို မြင်လျှင်—သမင်အရေပြားနှင့် ကုရှမြက်တို့ ပြန့်ကျဲကာ၊ မြက်ခင်းထိုင်ခုံနှင့် ဖျာများလည်း လှန်လှောင့်ပျက်စီးနေသဖြင့်—သူသည် ထပ်ခါထပ်ခါ ဝမ်းနည်းငိုကြွေးလေ၏။
Verse 8
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति।निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता।।3.60.8।।
“ကြောက်ရွံ့တတ်သောသူမသည် ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်ခံရသလား၊ သတ်ဖြတ်ခံရသလား၊ ပျောက်ကွယ်သွားသလား၊ သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်တို့က စားသုံးသွားသလား; မဟုတ်လျှင် ကြောက်လန့်၍ တစ်နေရာရာတွင် ပုန်းကွယ်နေသလား၊ သို့မဟုတ် တောအုပ်၌ အားကိုးခိုလှုံနေသလား။”
Verse 9
गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः।अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता।।3.60.9।।
“သို့မဟုတ် သူမသည် ပန်းများကို စုဆောင်းရန် သွားသလား၊ သစ်သီးများကိုလည်း ယူရန် သွားသလား; သို့မဟုတ် ကြာကန်သို့ သွားသလား၊ သို့မဟုတ် ရေယူရန် မြစ်သို့ သွားသလား။”
Verse 10
यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम्।शोकरक्तेक्षणश्शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते।।3.60.10।।
ကြိုးစားအားထုတ်၍ ရှာဖွေသော်လည်း တောအတွင်း၌ ချစ်မြတ်နိုးသူကို မတွေ့ရ။ ဝမ်းနည်းခြင်းကြောင့် မျက်လုံးများ နီရဲလာပြီး၊ ထိုစိတ်ဒုက္ခကြောင့် မူးမောသွားသူကဲ့သို့ ထင်မြင်ရ၏။
Verse 11
वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्सगिरेश्चाद्रिं नदान्नदीम्।बभूव विलपन्रामश्शोकार्णवपरिप्लुतः।।3.60.11।।
သစ်ပင်မှ သစ်ပင်သို့၊ တောင်မှ တောင်သို့၊ မြစ်မှ မြစ်သို့ ပြေးလွှားကာ ရာမသည် ငိုကြွေးလျက် လှည့်လည်သွားလာ၏—ဒုက္ခပင်လယ်ထဲ၌ နစ်မြုပ်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 12
अपि काचित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया।कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम्।।3.60.12।।
အို ကဒမ္ဗ သစ်ပင်ရေ—ကဒမ္ဗပန်းကို နှစ်သက်သော ငါ့ချစ်သူကို မင်းမြင်ခဲ့သလော။ မင်းသိလျှင် မျက်နှာလှပသော စီတာအကြောင်း ငါ့အား ပြောပြပါ။
Verse 13
स्निग्धपल्लवसङ्काशा पीतकौशेयवासिनी।शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी।।3.60.13।।
အို ဘိလ္ဝ သစ်ပင်ရေ၊ သင်က သူမကို မြင်ဖူးလျှင် ငါ့အား ပြောပြပါ—တောက်ပသော နုရွက်ကဲ့သို့ နူးညံ့သိမ်မွေ့၍ အဝါရောင် ပိုးဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ကာ ဘိလ္ဝသီးကဲ့သို့ ဝိုင်းဝိုင်းပြည့်ပြည့် ရင်သားရှိသော မိန်းမမြတ်ကို။
Verse 14
अथवाऽर्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम्।जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा।।3.60.14।।
သို့မဟုတ် အို အာဇုန သစ်ပင်ရေ၊ အာဇုနကို ချစ်မြတ်နိုးသော ချစ်သူမကို ငါ့အား သတင်းပေးပါ—ဇနကမင်း၏ သမီး၊ ရှက်ကြောက်သိမ်မွေ့သော မૈထီလီသည် အသက်ရှင်နေသလား၊ မရှင်တော့သလား။
Verse 15
ककुभः ककुभोरूं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम्।यथा पल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः।।3.60.15।।
နုရွက်နှင့် ပန်းပွင့်များဖြင့် ပြည့်ဝ၍ ထင်ရှားလှပနေသော ဤ ကကုပ္ဘ သစ်ပင်သည်၊ ကကုပ္ဘကဲ့သို့ ပေါင်တံရှိသော မဲထီလီကို အမှန်တကယ် သိနေမည်။
Verse 16
भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम्।एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम्।।3.60.16।।
ပျားများ၏ သီချင်းသံဖြင့် ဝန်းရံချီးမွမ်းခံရသကဲ့သို့ ဤ ထိလက သစ်ပင်သည်၊ နဖူးပေါ် ထိလကအမှတ်ကို နှစ်သက်သော မိန်းမမြတ်ကို အမှန်တကယ် သိနေမည်။
Verse 17
अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसम्।त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासन्दर्शनेन माम्।।3.60.17।।
အို အရှိုက သစ်ပင်ရေ၊ ဝမ်းနည်းမှုကို ဖယ်ရှားပေးသူရေ၊ ငါ့စိတ်သည် ဒုက္ခကြောင့် ထိခိုက်ကျိုးကြေပြီ; ချစ်သူမကို မြင်တွေ့ခွင့်ပေးခြင်းဖြင့် အလျင်အမြန် ငါ့ကို သင်၏နာမတော်နှင့် ကိုက်ညီသူ ဖြစ်စေပါ။
Verse 18
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी।कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि।।3.60.18।।
အို တာလပင်ရေ၊ သင်သည် တာလသီးမှည့်ကဲ့သို့ ရင်သားရှိသော မြတ်နိုးဖွယ် မိန်းမတော်ကို မြင်ခဲ့လျှင်၊ ကျွန်ုပ်အပေါ် ကရုဏာဖြင့် အင်္ဂါအလှပြည့်စုံသော ထိုမိန်းမတော်၏ သတင်းကို ပြောပြပါ။
Verse 19
यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बु जम्बूफलोपमा।प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे।।3.60.19।।
အို ဂျမ္ဘူပင်ရေ၊ ဂျမ္ဘူသီးကဲ့သို့ လှပသော စီတာဒေဝီကို သင်မြင်ခဲ့လျှင်၊ ကျွန်ုပ်၏ ချစ်သူကို သင်သိလျှင် မသံသယမရှိဘဲ ကျွန်ုပ်အား ပြောပြပါ။
Verse 20
अहो त्वं कर्णिकाराद्य सुपुष्पैश्शोभसे भृशम्।कर्णिकारप्रिया साध्वी शंस दृष्टा प्रिया यदि।।3.60.20।।
အို ကဏ္ဏိကာရပင်ရေ၊ ယနေ့ သင်သည် ပွင့်လန်းသော ပန်းများကြောင့် အလွန်တောက်ပလှသည်။ ကဏ္ဏိကာရပန်းကို နှစ်သက်သော သီလရှင်မကဲ့သို့ သန့်ရှင်းသည့် ကျွန်ုပ်၏ ချစ်သူကို သင်မြင်ခဲ့လျှင် သတင်းကို ပြောပြပါ။
Verse 21
चूतनीपमहासालान्पनसान्कुरवान्धवान्।दाडिमाननसान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः।।3.60.21।।मल्लिका माधवीश्चैव चम्पकान्केतकीस्तथा।पृच्छन्रामो वने भान्तः उन्मत्त इव लक्ष्यते।।3.60.22।।
ဂုဏ်သတင်းကြီးသော ရာမမဟာဘုရားသည် သရက်ပင်၊ ကဒမ္ဗပင်၊ ဆာလပင်ကြီးများ၊ ဂျက်ဖရုတ်ပင်၊ ကုရဝပင်၊ ဓဝပင်၊ သလဲပင်နှင့် အနသာပင်တို့ထံ ချဉ်းကပ်၍ ကြည့်ရှုကာ ရှာဖွေလေ၏။
Verse 22
चूतनीपमहासालान्पनसान्कुरवान्धवान्।दाडिमाननसान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः।।3.60.21।।मल्लिका माधवीश्चैव चम्पकान्केतकीस्तथा।पृच्छन्रामो वने भान्तः उन्मत्त इव लक्ष्यते।।3.60.22।।
ထို့ပြင် မလ္လိကာ (စံပယ်) ပန်း၊ မာဓဝီ လျှောပင်၊ ချမ္ပကပင်နှင့် ကေတကီပင်တို့ကိုပါ မေးမြန်းလျက် တောအတွင်း လှည့်လည်သွားလာ၏။ ခွဲခွာခြင်းဒုက္ခကြောင့် ရာမမဟာဘုရားသည် မူးမောသလို အရူးတစ်ယောက်ကဲ့သို့ ထင်မြင်ရသည်။
Verse 23
अथवा मृगशाबाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम्।मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिस्सहिता भवेत्।।3.60.23।।
သို့မဟုတ် ကတောင်အို—ကတောင်ကလေးမျက်လုံးရှိသော မိုင်သီလီကို သင်သိသလား။ ကတောင်ငယ်ကဲ့သို့ ကြည့်ရှုသည့် မိမိချစ်သူမသည် ကတောင်မများနှင့်အတူ ရှိနေလိမ့်မည်။
Verse 24
गज सा गजनासोरूर्यदि दृष्टा त्वया भवेत्।तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण।3.60.24।।
အို ဆင်အို—ဆင်နှာမောင်းကဲ့သို့ ပေါင်ရှိသော သူမကို သင်မြင်ခဲ့လျှင်၊ သင်က သူမကို သိမှတ်နိုင်မည်ဟု ငါထင်၏။ ပြောပြပါ၊ ဆင်တို့အနက် အမြတ်ဆုံးအို။
Verse 25
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना।मैथिली मम विस्रब्धं कथयस्व न ते भयम्।।3.60.25।।
အို ကျားအို—လမင်းကဲ့သို့ မျက်နှာရှိသော မိမိချစ်သူ မိုင်သီလီကို သင်မြင်ခဲ့လျှင်၊ မကြောက်မရွံ့ လွတ်လပ်စွာ ပြောပါ; သင့်တွင် ကြောက်စရာမရှိ။
Verse 26
किं धावसि प्रिये दूरे दृष्टासि कमलेक्षणे।वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे।।3.60.26।।
အို ကြာပန်းမျက်လုံးရှိသော ချစ်သူရေ—အဘယ်ကြောင့် အဝေးသို့ ပြေးသွားသနည်း။ ငါသည် သင့်ကို မြင်ပြီးပြီ။ သစ်ပင်များနောက်ကွယ်တွင် ကိုယ်ကိုဖုံးကွယ်၍ အဘယ်ကြောင့် ငါ့ကို မပြန်ပြောသနည်း။
Verse 27
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि।नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे।।3.60.27।।
ရပ်ပါ၊ ရပ်ပါ၊ အင်္ဂါရပ်လှပသောသူရေ! ငါ့အပေါ် ကရုဏာမရှိသလား။ သင်သည် အလွန်အမင်း ကစားပျော်ရွှင်သူလည်း မဟုတ်ပါဘဲ၊ အဘယ်ကြောင့် ငါ့ကို လျစ်လျူရှုသနည်း။
Verse 28
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि।धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम्।।3.60.28।।
အို အဆင်းလှသော မိန်းမပျို၊ သင်၏ အဝါရောင် ပိုးသားဝတ်ရုံသည် သင့်ကို ထင်ရှားစေပါ၏။ သင် ပြေးနေသော်လည်း ငါမြင်လိုက်ရ၏။ ငါ့အပေါ် မေတ္တာရှိလျှင် ရပ်တန့်ပါလော့။
Verse 29
नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी।कृच्छ्रप्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति।।3.60.29।।
ချိုမြိန်စွာ ပြုံးတတ်သော ထိုမိန်းမပျိုသည် ဘေးအန္တရာယ် မကျရောက်သည်မှာ သေချာပါ၏။ သို့မဟုတ်ပါက ဤမျှ ဒုက္ခရောက်နေသော ငါ့ကို လျစ်လျူရှုမည် မဟုတ်ပါ။
Verse 30
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः।विभज्याङ्कानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया।।3.60.30।।
ငါနှင့် ကွဲကွာနေသော ငါ၏ ချစ်လှစွာသော မိန်းမပျိုလေးကို လူသားစား ဘီလူးများက အပိုင်းပိုင်း ဆုတ်ဖြဲ၍ စားသောက်လိုက်ကြပြီမှာ သေချာသလောက်ပင် ဖြစ်သည်။
Verse 31
नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं चारुकुण्डलम्।पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखंनिष्प्रभतां गतम्।।3.60.31।।
လှပသော သွားများ၊ နှုတ်ခမ်းများ၊ နှာတံနှင့် နားကပ်များဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားပြီး လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့ တောက်ပသော ထိုမျက်နှာသည် အရောင်မှိန်ဖျော့၍ အလင်းရောင် ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့လေပြီ။
Verse 32
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयशोभिता।कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा।।3.60.32।।
ပန်းချမ္ပကာအရောင်တောက်ပ၍ လည်ဆွဲဖြင့် တင့်တယ်သည့် ချစ်သူမ၏ မင်္ဂလာရှိသော်လည်း နူးညံ့သော လည်ပင်းကို၊ ငိုကြွေးနေစဉ် အစာအဖြစ် လုယူလေ့လာ၍ စားသောက်ခံရပြီဟု ရာမသည် စိတ်ကူးမြင်သည်။
Verse 33
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ।भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ।।3.60.33।।
အရွက်ပေါက်သစ်ကဲ့သို့ နူးညံ့၍ လက်ချောင်းအဖျားများ တုန်ယင်နေကာ လက်ကောက်နှင့် လက်မောင်းအလှဆင်များ တပ်ဆင်ထားသည့် လက်မောင်းနှစ်ဖက်ကို၊ တိုက်ခိုက်ရုန်းကန်၍ လှုပ်ခတ်နေစဉ် စားသောက်ခံရပြီဟု ရာမသည် သေချာသလို စိတ်ကူးမြင်သည်။
Verse 34
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै।सार्धेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा।।3.60.34।।
ငါနှင့် ကွာကွင်းသွားသော မိန်းကလေးငယ်သည်—ဆွေမျိုးများ များစွာရှိသော်လည်း—ရက္ခသတို့၏ အစာအဖြစ် ဖမ်းဆီးခံရပြီး၊ တစ်ဝက်စားပြီးသကဲ့သို့ ပစ်ချခံရပြီဟု ရာမသည် စိတ်ကူးမြင်သည်။
Verse 35
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित्।हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः।।3.60.35।।
“ဟယ် လက္ခမဏ၊ လက်မောင်းကြီးမားသူရေ—ငါ့ချစ်သူကို ဘယ်နေရာမှာမဆို မြင်သလား။ ဟယ် ချစ်သူရေ၊ ကောင်းမြတ်သောမိန်းမရေ—ဘယ်သို့သွားသနည်း။ ဟယ် စီတာရေ!” ဟု ထပ်ခါထပ်ခါ အော်ဟစ်ငိုကြွေးလေ၏။
Verse 36
इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम्।क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात्।।3.60.36।।क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः।
ဤသို့ ငိုကြွေးလျက် ရာမသည် တောတစ်တောမှ တောတစ်တောသို့ ပြေးလွှား၏။ တစ်ခါတစ်ရံ အလျင်အမြန်ကြောင့် ခုန်တက်သလို ဖြစ်၍၊ တစ်ခါတစ်ရံ အင်အားဖြင့် ခြေလှမ်းကြီးကြီး လှမ်းလေ၏။ ချစ်သူကို ရှာဖွေရန်သာ အာရုံစိုက်နေသဖြင့် အချို့အခါ မူးမောသွားသူကဲ့သို့ ထင်မြင်ရသည်။
Verse 37
स वनानि नदीश्शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च।।3.60.37।।काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः।
စိတ်မတည်ငြိမ်သဖြင့် သူသည် အလျင်အမြန် တောအုပ်များ၊ မြစ်များ၊ တောင်တန်းများနှင့် တောင်ရေစီးများ၊ ထူထပ်သော တောကြီးများအတွင်း မရပ်မနား လှည့်လည်သွားလာ하였다။
Verse 38
तथा स गत्वा विपुलम् महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति।अनिष्ठिताशस्सचकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम्।।3.60.38।।
ဤသို့ဖြင့် သူသည် ကျယ်ဝန်းကြီးမားသော တောကြီးထဲသို့ ဝင်ရောက်ကာ မိုင်သီလီကို ရှာဖွေရန် အနှံ့အပြား စူးစမ်းလေ့လာ하였다။ မျှော်လင့်ချက်မစွန့်ဘဲ ချစ်မြတ်နိုးသူမကို ရှာဖွေရန် ထပ်မံ အစွမ်းကုန် ပင်ပန်းကြိုးပမ်း하였다။
Rama confronts the dharma-crisis of uncertainty: without evidence, he must act decisively for Sita’s welfare, balancing rational possibilities (foraging, fetching water) against ominous signs and the threat of raksasa violence, leading to an urgent, wide-ranging search.
Grief is not portrayed as mere collapse but as a catalyst for duty: karuṇa intensifies vigilance and commitment, while the repeated self-questioning models ethical responsibility under incomplete information.
Key markers include the āśrama and leaf-cottage (parṇaśālā), the forest’s rivers, hills, and mountain streams, and culturally resonant flora (Aśoka, Kadamba, Champaka, Ketakī, Jambu, Tāla) used as a ‘living map’ through which Rama navigates and interrogates the landscape.