Sarga 22 Hero
Aranya KandaSarga 2226 Verses

Sarga 22

खरस्य सैन्योद्योगः — Khara Mobilizes the Janasthana Host

अरण्यकाण्ड

ဤသရဂ၌ ဇနသ္ထာန၌ အမိန့်ပေးခြင်းနှင့် စစ်တပ်စုစည်းပြင်ဆင်ခြင်းတို့၏ အစဉ်အလာကို ဖော်ပြထားသည်။ ရှူရပဏခာ၏ တိုင်ကြားချက်ကြောင့် ရာක්ෂသတို့ရှေ့တွင် ခရာ အရှက်ရသွားပြီး၊ အပြစ်တင်စော်ကားခံရမှုမှ ပေါက်ဖွားသော ဒေါသကို ထုတ်ဖော်ကာ ရာမကို သာမန်လူသားဟု သတ်မှတ်၍ သတ်ဖြတ်မည်ဟု ကြေညာသည်။ ရှူရပဏခာသည် ဝမ်းမြောက်ကာ ထပ်မံချီးမွမ်းပြီးနောက် ခရာသည် စစ်ဦးစီး ဒူရှဏ (senāpati) ကို တုံ့ပြန်ရေးကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် အမိန့်ပေးသည်။ အမိန့်များမှာ—ကျားကဲ့သို့ ရဲရင့်၍ မာန်ကြီးသန်မာသော ရာක්ෂသများကို စုစည်းရန်၊ စစ်ရထားကို ပြင်ဆင်ရန်၊ လေး၊ မြား၊ ဓားနှင့် မျိုးစုံသော ပစ်လက်နက်များပါဝင်သည့် လက်နက်တိုက်ကို စီစဉ်ရန် ဖြစ်သည်။ ဒူရှဏက နေရောင်အရောင်တောက်ပသော မဟာရထ (mahāratha) အဆင်သင့်ဖြစ်ကြောင်း တင်ပြပြီး၊ စာတမ်းသည် မေရုတောင်ကဲ့သို့ မြင့်မြတ်သော ရထားကို အသေးစိတ်ဖော်ပြသည်—ရွှေတန်ဆာ၊ ဝိုင်ဒူရျ (vaidūrya) တန်ဆာတပ်ဆင်မှု၊ ခေါင်းလောင်းများ၊ အလံများနှင့် မင်္ဂလာအမှတ်အသားများ (ငါး၊ ပန်း၊ သစ်ပင်၊ ကောင်းကင်ဆိုင်ရာ ပုံရိပ်များ)။ ခရာသည် ရထားပေါ်တက်၍ တပ်တန်းများကို ချီတက်ရန် အမိန့်ပေးသဖြင့် လက်နက်မျိုးစုံကိုင်ဆောင်ထားသော ကြမ်းတမ်းသည့် ရာක්ෂသ တစ်သောင်းလေးထောင်သည် ထွက်ခွာလာသည်။ သရဂအဆုံးတွင် စစ်တပ်သည် လှိုင်းတံပိုးကဲ့သို့ ရှေ့သို့ တိုးတက်ကာ ခရာ၏ ရထားသည် အရပ်လေးမျက်နှာသို့ ဂর্জနာသံထွက်ပြီး၊ ခရာသည် ယမမင်းနှင့် မိုးသီးတင်ဆောင်သော မိုးတိမ်ကဲ့သို့ ရန်သူကို သတ်ရန် ရှေ့သို့ မောင်းနှင်သွားသည်—ဇနသ္ထာန တိုက်ပွဲသို့ ဦးတည်သည့် အရေးကြီးသော တင်းမာမှုတိုးမြှင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Shlokas

Verse 1

एवमाधर्षितश्शूरश्शूर्पणख्या खरस्ततः।उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः।।3.22.1।।

ဤသို့ သုပ္ပနခါ၏ စော်ကားမှုနှင့် ရန်စမှုကို ခံရသောအခါ ရဲရင့်သော ခရသည် ရက္ခိုသ်တို့၏ အလယ်၌ ပို၍ ကြမ်းတမ်းသော စကားတို့ကို ဆိုလေ၏။

Verse 2

तवावमानप्रभवः क्रोधोऽयमतुलो मम।न शक्यते धारयितुं लवणाम्भ इवोल्बणम्।।3.22.2।।

သင်၏ အပြစ်တင်အရှက်ခွဲမှုမှ ပေါက်ဖွားလာသော ငါ၏ မနှိုင်းယှဉ်နိုင်သော ဒေါသသည် မတားဆီးနိုင်တော့၊ ဆားရည်ပင်လယ်၏ လှိုင်းရေတက်ကြွသကဲ့သို့ ပြင်းထန်လှ၏။

Verse 3

न रामं गणये वीर्यान्मानुषं क्षीणजीवितम्।आत्मदुश्चरितैः प्राणान्हतोयोऽद्य विमोक्ष्यते।।3.22.3।।

“ငါသည် ရာမ၏ ဗီရိယကို လုံးဝ မတွက်ဆမိ؛ သူသည် လူသားသာ ဖြစ်၍ အသက်တိုသူ။ သူ၏ ကိုယ်တိုင်ပြုခဲ့သော မကောင်းမှုကြောင့် ယနေ့ သတ်ခံရကာ အသက်ကို စွန့်လွှတ်ရလိမ့်မည်။”

Verse 4

बाष्पस्संह्रियतामेष सम्भ्रमश्च विमुच्यताम्।अहं रामं सह भ्रात्रा नयामि यमसादनम्।।3.22.4।।

ဤမျက်ရည်တို့ကို ထိန်းချုပ်လော့၊ စိတ်လှုပ်ရှားမှုကိုလည်း လွှတ်ချလိုက်လော့။ ငါသည် ရာမကို သူ၏ညီတော်နှင့်အတူ ယမမင်း၏နန်းတော်—ယမသဒန—သို့ ပို့ဆောင်မည်။

Verse 5

परश्वथहतस्याद्य मन्दप्राणस्य संयुगे।रामस्य रुधिरं रक्तमुष्णं पास्यसि राक्षसि।।3.22.5।।

ယနေ့ စစ်မြေပြင်၌ ငါ၏ပုဆိန်ဖြင့် ရာမကို လှဲချမည်၊ သူ၏အသက်ရှူသံလည်း မောနွမ်းလာသောအခါ၊ အို ရက္ခသစီ၊ သင်သည် သူ၏ အနီရောင် ပူလောင်သော သွေးကို သောက်ရလိမ့်မည်။

Verse 6

सा प्रहृष्टा वचश्श्रुत्वा खरस्य वदनाच्च्युतम्।प्रशशंस पुनर्मौर्ख्याद्भ्रातरं रक्षसां वरम्।।3.22.6।।

ဤမျက်ရည်တို့ကို ထိန်းချုပ်လော့၊ စိတ်လှုပ်ရှားမှုကိုလည်း လွှတ်ချလိုက်လော့။ ငါသည် ရာမကို သူ၏ညီတော်နှင့်အတူ ယမမင်း၏နန်းတော်—ယမသဒန—သို့ ပို့ဆောင်မည်။

Verse 7

तया परुषितः पूर्वं पुनरेव प्रशंसितः।अब्रवीद्दूषणं नाम खरस्सेनापतिं तदा।।3.22.7।।

ယနေ့ စစ်မြေပြင်၌ ငါ၏ပုဆိန်ဖြင့် ရာမကို လှဲချမည်၊ သူ၏အသက်ရှူသံလည်း မောနွမ်းလာသောအခါ၊ အို ရက္ခသစီ၊ သင်သည် သူ၏ အနီရောင် ပူလောင်သော သွေးကို သောက်ရလိမ့်မည်။

Verse 8

चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम्।रक्षसां भीमवेगानां समरेष्वनिवर्तिनाम्।।3.22.8।।

ငါ၏အလိုတော်ကို လိုက်နာသော ရက္ခသများ တစ်သောင်းလေးထောင်ရှိသည်—အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ် မြန်နှုန်းရှိ၍ စစ်ပွဲ၌ မည်သည့်အခါမျှ နောက်ဆုတ်မည်မဟုတ်။

Verse 9

नीलजीमूतवर्णानां घोराणां क्रूरकर्मणाम्।लोकहिंसाविहाराणां बलिनामुग्रतेजसाम्।।3.22.9।।

သူတို့သည် အပြာရောင် မိုးတိမ်ကဲ့သို့ မဲမှောင်၍ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းကာ အလုပ်အကိုင်၌ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သည်။ လောကကို ထိခိုက်စေရန် လှည့်လည်သွားလာကြပြီး အင်အားကြီးကာ တေဇောဓာတ်လည်း ပြင်းထန်လှသည်။

Verse 10

तेषां शार्दूलदर्पाणां महास्यानां महौजसाम्।सर्वोद्योग मुदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय।।3.22.10।।

အို မိတ်ဆွေ၊ ကျားကဲ့သို့ မာန်မာနကြီးသော၊ ကြီးမားသော မျက်နှာရှိသော၊ တန်ခိုးကြီးသော၊ စစ်တိုက်ရန် အသင့်ရှိနေသော ထိုရက္ခိုသ်တို့ကို အပြည့်အဝ ပြင်ဆင်စေလော့။

Verse 11

उपस्थापय मे क्षिप्रं रथं सौम्य धनूंषि च।शरांश्चित्रांश्च खङ्गांश्च शक्तीश्च विविधाश्शिताः।।3.22.11।।

အို သဘောနူးညံ့သူ၊ ငါ့ရထားစစ်ကို အမြန်ပြင်ဆင်ပေးပါ။ ထို့ပြင် ငါ့လေးများ၊ လှပစွာပြုလုပ်ထားသော မြားများ၊ ဓားများနှင့် အမျိုးမျိုးသော ထက်မြက်လှံတံများကိုလည်း စီစဉ်ပေးပါ။

Verse 12

अग्रे निर्यातुमिच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम्।वधार्थं दुर्विनीतस्य रामस्य रणकोविदः।।3.22.12।।

ငါသည် စစ်ပညာကျွမ်းကျင်၍ စိတ်မြတ်နိုးကြီးမားသော ပေါလස්တျာတို့၏ ရှေ့တန်းတွင် ထွက်ခွာလိုသည်။ ထိုသို့ ထွက်ခွာခြင်းမှာ စည်းကမ်းမရှိသော ရာမကို သတ်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။

Verse 13

इति तस्य ब्रुवाणस्य सूर्यवर्णं महारथम्।सदश्वैश्शबलैर्युक्तमाचचक्षेऽथ दूषणः।।3.22.13।।

ခရာက ထိုသို့ပြောဆိုနေစဉ် ဒူෂဏက နေရောင်ကဲ့သို့ တောက်ပသော မဟာရထားတစ်စီးကို ညွှန်ပြ하였다။ ထိုရထားသည် အရောင်စုံစုံ လှပသော မြင်းကောင်းများဖြင့် တပ်ဆင်၍ အဆင်သင့် ရပ်နေသည်။

Verse 14

तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम्।हेमचक्रमसम्बाधं वैदूर्यमयकूबरम्।।3.22.14।।मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैश्शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः।मङ्गलैः पक्षिसङ्घैश्च ताराभिरभिसंवृतम्।।3.22.15।।ध्वजनिस्त्रिंशसम्पन्नं किङ्किणीकविराजितम्।सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह खरो रथम्।।3.22.16।।

ထိုရထားသည် မေရုတောင်ထိပ်ကဲ့သို့ မြင့်မားလှ၍ သန့်စင်သော ရွှေအလှဆင်များဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသည်။ ရွှေလှည်းဘီးများတပ်ဆင်ထားပြီး တည်ဆောက်ပုံခိုင်မာကျပ်တည်းကာ ယိုယွင်းမှုမရှိ၊ ယုတ်တံကိုလည်း ဝိုင်ဒူရျာ ရတနာဖြင့် ပြုလုပ်၍ ထည့်သွင်းအလှဆင်ထားသည်။

Verse 15

तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम्।हेमचक्रमसम्बाधं वैदूर्यमयकूबरम्।।3.22.14।।मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैश्शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः।मङ्गलैः पक्षिसङ्घैश्च ताराभिरभिसंवृतम्।।3.22.15।।ध्वजनिस्त्रिंशसम्पन्नं किङ्किणीकविराजितम्।सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह खरो रथम्।।3.22.16।।

ထိုရထားကို ရွှေရုပ်ပုံအလှဆင်များဖြင့် ပတ်လည်ဝန်းရံ၍ တန်ဆာဆင်ထားသည်—ငါး၊ ပန်း၊ သစ်ပင်၊ တောင်တန်း၊ လ၊ နေ—ထို့ပြင် မင်္ဂလာသင်္ကေတများ၊ ငှက်အုပ်စုများနှင့် ပတ်လည်တွင် ကြယ်ကဲ့သို့သော အလှပုံစံများလည်း ပါဝင်သည်။

Verse 16

तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम्।हेमचक्रमसम्बाधं वैदूर्यमयकूबरम्।।3.22.14।।मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैश्शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः।मङ्गलैः पक्षिसङ्घैश्च ताराभिरभिसंवृतम्।।3.22.15।।ध्वजनिस्त्रिंशसम्पन्नं किङ्किणीकविराजितम्।सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह खरो रथम्।।3.22.16।।

အလံများနှင့် ဓားများဖြင့် ပြည့်စုံ၍ ခေါင်းလောင်းသေးသေးများ၏ အတန်းတန်းကြောင့် တောက်ပလင်းလက်ကာ မြင်းကောင်းများဖြင့် ချိတ်ဆက်ထားသော ရထားကို—စိတ်မရှည်မှုကြောင့် ဒေါသမီးတောက်လောင်နေသော ခရာသည် တက်စီးလေ၏။

Verse 17

निशाम्य तु रथस्थं तं राक्षसा भीमविक्रमाः।तस्थुस्संपरिवार्यैनं दूषणं च महाबलम्।।3.22.17।।

သူကို ရထားပေါ်၌ ထိုင်နေသည်ကို မြင်သော် ကြောက်မက်ဖွယ် စွမ်းအားရှိသော ရာක්ෂသတို့သည် ဝိုင်းရံကာ တိုက်ရန် အသင့်တော်တော် ရပ်တည်ကြ၏—အင်အားကြီးသော ဒူෂဏလည်း အတူရှိ၏။

Verse 18

खरस्तु तान्महेष्वासान्घोरवर्मायुधध्वजान्।निर्यातेत्यब्रवीद्दृष्ट्वा रथस्थस्सर्वराक्षसान्।।3.22.18।।

ထို့နောက် ခရာသည် ရထားပေါ်မှ ရာක්ෂသအားလုံးကို ကြည့်မြင်၍—မြားပစ်သမားကြီးများ၊ ကြောက်မက်ဖွယ် ကာကွယ်ဝတ်စုံ၊ လက်နက်နှင့် အလံများကို ဆောင်ထားသူတို့အား—“ထွက်ခွာကြ!” ဟု အမိန့်ပေးလေ၏။

Verse 19

ततस्तद् राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम्।निर्जगाम जनस्थानान्महानादं महाजवम्।।3.22.19।।

ထို့နောက် ထိုရာක්ෂသစစ်တပ်သည်—ကြောက်မက်ဖွယ် ဒိုင်းကာ၊ လက်နက်နှင့် အလံများကို ဆောင်၍—ဇနသ္ထာနမှ မဟာဟုန်းဟုန်းသံဖြင့် လျင်မြန်စွာ ထွက်ခွာလေ၏။

Verse 20

मुद्गरैः पट्टिसैश्शूलैस्सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः।खङ्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः।।3.22.20।।शक्तिभिः परिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः।गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः।।3.22.21।।राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश।निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम्।।3.22.22।।

သူတို့လက်ထဲတွင် ဂဒါ (မုတ်ဆိတ်တုတ်)၊ ပတ္တိစ် (လှံတံ)၊ ရှူလ (သုံးခွ)၊ အလွန်စူးရှသော ပရရှွဓ (စစ်တံစဉ်)၊ ဓား၊ စက်ရဝုဓ (စက်ဝိုင်းလက်နက်) နှင့် တိုမရ (လှံ) တို့ကို တောက်ပစွာ ကိုင်ဆောင်ထားကြသည်။

Verse 21

मुद्गरैः पट्टिसैश्शूलैस्सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः।खङ्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः।।3.22.20।।शक्तिभिः परिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः।गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः।।3.22.21।।राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश।निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम्।।3.22.22।।

သူတို့သည် ရှက္တိ (လှံပစ်)၊ ကြောက်မက်ဖွယ် ပရိဃ (သံတုတ်ကြီး)၊ အလွန်ကြီးမားသော လေးများနှင့်အတူ ဂဒါ၊ ဓား၊ မုဆလ (ထောင်းတုတ်)၊ မိုးကြိုးကဲ့သို့သော ဝဇ္ရ လက်နက်တို့ကို ကိုင်ဆောင်ကာ မြင်ရုံနှင့်ပင် ကြောက်ရွံ့ဖွယ် ဖြစ်ကြသည်။

Verse 22

मुद्गरैः पट्टिसैश्शूलैस्सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः।खङ्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः।।3.22.20।।शक्तिभिः परिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः।गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः।।3.22.21।।राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश।निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम्।।3.22.22।।

ဇနသ္ထာနမှ ခရ၏ အလိုတော်ကို လိုက်နာသော အလွန်ကြမ်းကြုတ်သည့် ရာක්ෂသ တစ်သောင်းလေးထောင်သည် စစ်တပ်အဖြစ် ထွက်ခွာလာကြသည်။

Verse 23

तांस्त्वभिद्रवतो दृष्ट्वा राक्षसान् भीमविक्रमान्।खरस्यापि रथः किञ्चिज्जगाम तदनन्तरम्।।3.22.23।।

ကြောက်မက်ဖွယ် အင်အားကြီးသော ရက္ခသတို့ တိုက်ခိုက်ရန် အပြေးအလွှား ဝင်လာသည်ကို မြင်သော် ခရာ၏ ရထားတော်လည်း သူတို့နောက်မှ အနည်းငယ် လိုက်ရွေ့သွား하였다။

Verse 24

ततस्ताञ्छबलानश्वास्तप्तकाञ्चनभूषितान्।खरस्य मतिमाज्ञाय सारथिस्समचोदयत्।।3.22.24।।

ထို့နောက် ခရာ၏ အလိုတော်ကို သိမြင်သော ရထားမောင်းသည် တောက်ပသော ရွှေအလှဆင်ထားသည့် အစက်အပြောက်မြင်းတို့ကို အားတက်သရော မောင်းနှင်စေ하였다။

Verse 25

स चोदितो रथश्शीघ्रं खरस्य रिपुघातिनः।शब्देनापूरयामास दिशश्च प्रदिशस्तदा।।3.22.25।।

ထိုသို့ မောင်းနှင်စေသဖြင့် ရန်သူသတ်သူ ခရာ၏ လျင်မြန်သော ရထားတော်သည် ဂုဏ်သံကြီးဖြင့် ထိုအခါ အရပ်လေးမျက်နှာနှင့် အလယ်အရပ်တို့ကိုပါ ပြည့်နှက်စေ하였다။

Verse 26

प्रवृद्धमन्युस्तु खरः खरस्वनो रिपोर्वधार्थं त्वरितो यथान्तकः।अचूचुदत्सारथिमुन्नदन्घनं महाबलो मेघ इवाश्मवर्षवान्।।3.22.26।।

ခရာသည် ဒေါသတိုးပွား၍ အသံကြမ်းတမ်းကာ ရန်သူကို သတ်ရန် အန္တက (မရဏ) ကဲ့သို့ အလျင်အမြန် တိုးဝင်လာ하였다။ မိုးသိပ်ထူ၍ အင်အားကြီးကာ မိုးသီးရွာသကဲ့သို့ ဂုဏ်သံကြီးဖြင့် ဟိန်းဟောက်လျက် ရထားမောင်းကို ပိုမိုမြန်စွာ မောင်းနှင်စေဟု ဖိအားပေး하였다။

Frequently Asked Questions

The pivotal action is Khara’s choice to convert personal humiliation into state-level violence: he frames the insult as justification for killing Rama, demonstrating how krodha (anger) can override discernment and distort the rhetoric of duty into vengeance.

The sarga illustrates a classical moral psychology: anger arising from avamāna (insult) becomes ‘uncontainable’ and drives rash commitments. The implied upadesha is that leadership without self-restraint amplifies harm by mobilizing collective force for private grievance.

Janasthana functions as the operational base of the forest rākṣasas, while the ornate mahāratha—described with Meru and solar imagery—serves as a cultural marker of royal-military spectacle and auspicious iconography within epic warfare narration.