
ग्रह-रथ-वर्णनं ध्रुवबन्धः शिशुमारचक्रं च
Speaker: Suta
သုတာသည် ကောသမောလောဂျီကို ဆက်လက်ဖော်ပြ၍ ဂြဟများ၏ ရထားများနှင့် မြင်းများကို အသေးစိတ်ဆိုပြီး၊ ထို့နောက် လှုပ်ရှားမှုယန္တရားသို့ ပြောင်းလဲသည်။ အလင်းရောင်ကောင်းကင်ခန္ဓာများသည် မမြင်ရသော လေကြိုးများဖြင့် ဓြုဝ (တိုင်ကြယ်) နှင့် ချည်နှောင်ထားကာ၊ ဝါယု (ပရဝဟ) ၏ အင်အားဖြင့် ဓြုဝနှင့် မေရုကို ဗဟိုပြု၍ နာရီလက်တံအတိုင်း လှည့်ပတ်ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် ကြယ်ပုံစံအစီအစဉ်ကို «ရှိရှုမာရ» ဟု သတ်မှတ်ကာ၊ ၎င်း၏ အစီအစဉ်ကို မြင်သိခြင်း၏ ကုသိုလ်ကို ချီးမွမ်းပြီး၊ ဓြုဝကို အခြေခံသော ကောသမိုဂရမ်အဖြစ် ရှိရှုမာရခန္ဓာပေါ်တွင် ဒေဝတားများနှင့် သဘောတရားများ၏ တည်နေရာများကို ဖော်ပြ၍ အဆုံးသတ်သည်။
Verse 1
*सूत उवाच ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोस्तु रथं पुनः अथ तेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः //
သုတက ပြောသည်—“ကြယ်များနှင့် ဂြိုဟ်များကို ငါဖော်ပြမည်၊ ထို့ပြင် စွဗ္ဘာနု (ရာဟု) ၏ ရထားကိုလည်း ထပ်မံဖော်ပြမည်။ ယခု သောမ၏ သား၏ ရထားသည် အလင်းရောင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထား၍ တောက်ပကာ ဖြူစင်လှ၏။”
Verse 2
युक्तो हयैः पिशङ्गस्तु दशभिर् वातरंहसैः श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः श्यामो विलोहितः //
ထိုရထားသည် လေကဲ့သို့ မြန်သော မြင်းဆယ်ကောင်ဖြင့် ချိတ်ဆက်ထားသည်—အဝါဖျော့တစ်ကောင်၊ အဖြူတစ်ကောင်၊ အဝါတစ်ကောင်၊ အစက်အပြောက် (စရင်္ဂ) တစ်ကောင်၊ အပြာတစ်ကောင်၊ အမည်းတစ်ကောင်၊ နှင့် အနီညိုတစ်ကောင်။
Verse 3
श्वेतश्च हरितश्चैव पृषतो वृष्णिरेव च दशभिस्तु महाभागैर् उत्तमैर्वातसम्भवैः //
ရှွေတနှင့် ဟရိတ၊ ပೃෂတနှင့် ဝೃෂ္ဏိ တို့လည်းပါဝင်၍—ဝါတ (ဝါယု) မှ မွေးဖွားလာသော ကံကောင်းမြတ်သော အထူးကောင်းမွန်သူ ဆယ်ဦးနှင့်အတူ ဖြစ်သည်။
Verse 4
ततो भौमरथश्चापि अष्टाङ्गः काञ्चनः स्मृतः अष्टभिर् लोहितैरश्वैः सध्वजैर् अग्निसम्भवैः सर्पते ऽसौ कुमारो वै ऋजुवक्रानुवक्रगः //
ထို့နောက် ဘောမ (အင်္ဂါရ) ၏ ရထားကိုလည်း မှတ်သားကြသည်—အစိတ်အပိုင်း ရှစ်ပါးပါသော ရွှေရထားဖြစ်၏။ မီးမှ မွေးဖွား၍ အလံများကိုင်ဆောင်သော အနီရောင် မြင်းရှစ်ကောင်ဖြင့် ဆွဲယူကာ လျင်မြန်စွာ သွားသည်။ ထိုယောက်ျားငယ်သည် တည့်တည့်သွား၍ ကွေ့ကောက်ကာ ထပ်ကွေ့ကောက်သည့် လမ်းကြောင်းအတိုင်း လှုပ်ရှား၏။
Verse 5
अतश्चाङ्गिरसो विद्वान् देवाचार्यो बृहस्पतिः गौराश्वेन तु रौक्मेण स्यन्दनेन विसर्पति //
ထို့နောက် အင်္ဂိရသ၏ မျိုးဆက်ဖြစ်သော ပညာရှိ ဘೃಹஸ္ပတိ—ဒေဝတို့၏ အာచာရျ—သည် ရွှေရထားဖြင့် ရှေ့သို့ ဆက်လက်သွားသည်။ ထိုရထားကို ဖြူဖျော့သော မြင်းတစ်ကောင်က ဆွဲယူ၏။
Verse 6
युक्तेनाष्टाभिरश्वैश्च ध्वजैरग्निसमुद्भवैः अब्दं वसति यो राशौ स्वदिशं तेन गच्छति //
«နှစ်» သည် ရာသီခွင်တစ်ခု၌ တည်နေစဉ် မီးမှ ပေါ်ထွန်းသော အလံများနှင့် မြင်းရှစ်ကောင် တပ်ဆင်ထားလျှင် ထိုရာသီခွင်နှင့် သဘာဝအားဖြင့် ဆက်နွယ်သော ဦးတည်ရာသို့ သွားရမည်။
Verse 7
युक्तेनाष्टाभिर् अश्वैश्च सध्वजैरग्निसंनिभैः रथेन क्षिप्रवेगेण भार्गवस्तेन गच्छति //
မြန်ဆန်သော ရထားတစ်စီးပေါ်၌ စီးနင်း၍ မြင်းရှစ်ကောင် တပ်ဆင်ထားပြီး မီးကဲ့သို့ တောက်ပသော အလံများကို ဆောင်ထားသဖြင့် ဘာရ္ဂဝ (ပရရှုရာမ) သည် ထိုရထားဖြင့် ရှေ့သို့ ဆက်လက်သွားသည်။
Verse 8
ततः शनैश्चरो ऽप्यश्वैः सबलैर् वातरंहसैः कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं यात्यसौ शनिः //
ထို့နောက် ရှနൈශ්စရ (စနေ) သည်လည်း လေကဲ့သို့ မြန်သော အင်အားကြီး မြင်းများ ဆွဲသော သံရထားပေါ်သို့ တက်စီးကာ ခရီးဆက်သည်။
Verse 9
स्वर्भानोस्तु यथाष्टाश्वाः कृष्णा वै वातरंहसः रथं तमोमयं तस्य वहन्ति स्म सुदंशिताः //
Svarbhānu (ရာဟု) အတွက် လေကဲ့သို့ မြန်သော အနက်ရောင် မြင်းရှစ်ကောင် ရှိသည်။ ကောင်းစွာ ချည်နှောင်ထားသော ထိုမြင်းများသည် အမှောင်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော သူ၏ ရထားကို ဆွဲယူကြသည်။
Verse 10
आदित्यनिलयो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु आदित्यमेति सोमाच्च तमसो ऽन्तेषु पर्वसु //
နေအနီး၌ တည်ရာရှိသော ရာဟုသည် ကာလ၏ ဆုံချက်များ (parvan) တွင် လကို ချဉ်းကပ်ပြီး၊ လမှ နေသို့လည်း သွားသည်။ ထို့ကြောင့် အမှောင်တိုးသည့် အဆင့်များ၏ အဆုံးများတွင် သူသည် parvan များတလျှောက် လှုပ်ရှားသွားလာသည်။
Verse 11
ततः केतुमतस्त्वश्वा अष्टौ ते वातरंहसः पलालधूमवर्णाभाः क्षामदेहाः सुदारुणाः //
ထို့နောက် ကေတုမတမှ လေကဲ့သို့ လျင်မြန်သော မြင်းရှစ်ကောင် ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ၎င်းတို့သည် မြက်ခြောက်မီးခိုးရောင်ကဲ့သို့ အရောင်ရှိ၍ ကိုယ်ခန္ဓာပိန်ပါးကာ အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ် ဖြစ်ကြသည်။
Verse 12
एते वाहा ग्रहाणां वै मया प्रोक्ता रथैः सह सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते निबद्धा वातरश्मिभिः //
ဤသို့ပင် ဂြိုဟ်တို့၏ မြင်းများကို ရထားများနှင့်အတူ ငါဖော်ပြခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အားလုံးသည် ဓြုဝ (မြောက်ကြယ်) သို့ ချည်နှောင်ထားပြီး လေ၏ ရောင်ခြည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ကြိုးများဖြင့် ချည်ထားကြသည်။
Verse 13
एते वै भ्राम्यमाणास्ते यथायोगं वहन्ति वै वाय याभिरदृश्याभिः प्रबद्धा वातरश्मिभिः //
ဤအရာတို့သည် လှည့်ပတ်ကာ မိမိတို့၏ သင့်လျော်သည့် အခြေအနေအတိုင်း သယ်ဆောင်ခံရသည်။ မမြင်နိုင်သော ချည်နှောင်မှုများ—လေဖြင့် ပြုလုပ်သော ကြိုးများ—ဖြင့် ချည်ထားသဖြင့် လေက သယ်ဆောင်သွားသည်။
Verse 14
परिभ्रमन्ति तद्बद्धाश् चन्द्रसूर्यग्रहा दिवि यावत्तमनुपर्येति ध्रुवं च ज्योतिषां गणः //
ထို ကမ္ဘာဓာတ်အထောက်အထားသို့ ချည်နှောင်ထားသဖြင့် လ၊ နေ နှင့် ဂြိုဟ်တို့သည် ကောင်းကင်၌ လှည့်ပတ်ကြသည်။ အလင်းရောင်ရှိသော ကြယ်စုတို့သည် ဓြုဝ (မြောက်ကြယ်) ကို ပတ်လည်လှည့်နေသမျှကာလပတ်လုံး ထိုသို့ ဖြစ်သည်။
Verse 15
यथा नद्युदके नोस्तु उदकेन सहोह्यते तथा देवगृहाणि स्युर् उह्यन्ते वातरंहसा तस्माद्यानि प्रगृह्यन्ते व्योम्नि देवगृहा इति //
မြစ်ရေထဲရှိ လှေတစ်စင်းသည် ရေနှင့်အတူ သယ်ဆောင်ခံရသကဲ့သို့ပင် လေ၏ အားကြီးမှုကြောင့် ဘုရားကျောင်းအဆောက်အအုံများလည်း လွှင့်သယ်ခံရနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ကောင်းကင်၌ ထောက်ထားသကဲ့သို့ ခိုင်မြဲစွာ ချည်နှောင်ထားသော ထိုသန့်ရှင်းသော အိမ်တော်များကို «ဒေဝဂೃಹ» (deva-gṛha) ဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 16
यावत्यश्चैव ताराः स्युस् तावन्तो ऽस्य मरीचयः सर्वा ध्रुवनिबद्धास्ता भ्रमन्त्यो भ्रामयन्ति च //
ကြယ်များရှိသမျှအတိုင်း သူ၏ရောင်ခြည်များလည်း ထိုမျှရှိသည်။ ရောင်ခြည်အားလုံးသည် ဓရုဝ (မြောက်ကြယ်) နှင့်ချည်နှောင်ထားပြီး ကိုယ်တိုင်လှည့်လည်သကဲ့သို့ အခြားအရာတို့ကိုလည်း လှည့်လည်စေသည်။
Verse 17
तैलपीडं यथा चक्रं भ्रमते भ्रामयन्ति वै तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातबद्धानि सर्वशः //
ဆီညှစ်စက်၏ဘီးသည် လှည့်ခိုင်းလျှင် လှည့်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူ ကောင်းကင်အလင်းတန်းများသည် အရပ်ရပ်တွင် လှည့်လည်ကြပြီး လေ (ဝါယု) ၏အင်အားကြောင့် တားဆီးထိန်းချုပ်ကာ မောင်းနှင်ခံရသည်။
Verse 18
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु यस्मात्प्रवहते तानि प्रवहस्तेन स स्मृतः //
လေဖြင့်မောင်းနှင်သောဘီးကြောင့် လှုပ်ရှားလာသောအရာများသည် မီးတုတ်လှည့်ကွင်း (အလាតချကရ) ကဲ့သို့ သွားလာကြသည်။ ထိုအရာများကို သူက ရှေ့သို့ စီးဆင်းသယ်ဆောင်စေသောကြောင့်၊ သူကို «ပရဝဟස්တေန» (ရှေ့သို့စီးဆင်းစေသောလက်) ဟူသောနာမဖြင့် မှတ်သားကြသည်။
Verse 19
एवं ध्रुवे नियुक्तो ऽसौ भ्रमते ज्योतिषां गणः एष तारामयः प्रोक्तः शिशुमारे ध्रुवो दिवि //
ထို့ကြောင့် သူသည် ဓရုဝ (မြောက်ကြယ်) တွင် တည်ထားသောအခါ၊ အလင်းတန်းများ၏အစုအဝေးသည် လှည့်လည်ကြသည်။ ဤကြယ်ပုံသဏ္ဍာန်ကို «ရှိရှုမာရ» (ကောင်းကင်ပိုပွိုက်/ဒေါဖင်) ဟုဆိုကြပြီး၊ ဓရုဝသည် ကောင်းကင်၌ တည်ငြိမ်နေသည်။
Verse 20
यदह्ना कुरुते पापं तं दृष्ट्वा निशि मुञ्चति शिशुमारशरीरस्था यावत्यस्तारकास्तु ताः //
လူတစ်ဦးသည် နေ့ခင်းတွင် ပြုလုပ်သော အပြစ်မည်သို့ပင်ရှိစေကာမူ၊ ညတွင် ထိုအရာကို မြင်သော် အပြစ်မှ လွတ်မြောက်သည်—«ရှိရှုမာရ» (ကောင်းကင်ဒေါဖင်ပုံ) ၏ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း တည်ရှိသော ကြယ်များက သက်သေခံသမျှအတိုင်း ဖြစ်သည်။
Verse 21
वर्षाणि दृष्ट्वा जीवेत तावदेवाधिकानि तु शिशुमाराकृतिं ज्ञात्वा प्रविभागेन सर्वशः //
သတ်မှတ်ထားသော နှစ်ကာလတို့ကို မြင်သိပြီးနောက် လူသည် ထိုနှစ်အရေအတွက်အတိုင်းသာမက ပို၍လည်း အသက်ရှင်နိုင်သည်။ အကယ်၍ ကောင်းမွန်သော ခွဲခြားစီမံမှုဖြင့် ကောင်းကင်မဏ္ဍလ၏ «ရှိရှုမာရ» ပုံသဏ္ဍာန် အစီအစဉ်ကို အပြည့်အစုံ နားလည်သိမြင်ပါက ဖြစ်သည်။
Verse 22
उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयः सोत्तरो हनुः यज्ञो ऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्धानमाश्रितः //
ထို (ဝါစ্তু-ပုရုရှ) အတွက် «ဥတ္တာနပာဒ» သည် အပေါ်မေးရိုး ဖြစ်ကြောင်း သိမှတ်ပါ။ «ယဇ္ဉ» ကို အောက်မေးရိုး ဟု နားလည်ရမည်။ «ဓမ္မ» သည် ခေါင်းပေါ်၌ တည်နေ၍ အခြေခံထားသည်။
Verse 23
हृदि नारायणः साध्या अश्विनौ पूर्वपादयोः वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी //
«နာရာယဏ» ကို နှလုံး၌ ထားရမည်၊ «သာဓျာ» (ဒေဝသတ္တဝါများ) လည်း ထိုနေရာ၌ ရှိသည်။ «အရှွင်» တို့ကို ရှေ့ခြေများ၌ ခန့်ထားရမည်။ «ဝရုဏ» နှင့် «အရျမန်» တို့ကို ထိုပုံသဏ္ဍာန်၏ နောက်ဖက် ပေါင်များ၌ ခန့်ထားရမည်။
Verse 24
शिश्ने संवत्सरो ज्ञेयो मित्रश्चापानमाश्रितः पुच्छे ऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः //
မျိုးပွားအင်္ဂါ၌ «သံဝတ္ဆရ» (နှစ်) ကို သိမှတ်ရမည်။ «မိတ္တရ» သည် «အပါန» (အောက်သို့ဆင်းသည့် အသက်ဓာတ်) နေရာ၌ တည်သည်။ အမြီး၌ «အဂ္နိ» နှင့် «မဟေန္ဒြ» ရှိပြီး ထိုနေရာ၌ပင် «မရီချိ», «ကশ্যပ», «ဓြုဝ» တို့လည်း ရှိသည်။
Verse 25
एष तारामयः स्तम्भो नास्तमेति न वोदयम् नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह //
ဤသည်မှာ ကြယ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော စကြဝဠာတိုင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မနစ်မြုပ်သကဲ့သို့ မတက်ရောက်သကဲ့သို့လည်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းနှင့်အတူ နက္ခတ်စုများ၊ လ၊ နေ နှင့် ကြယ်စုများနှင့်တကွ ဂြိုဟ်များလည်း ရှိသည်။
Verse 26
तन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूता दिवि स्थिताः ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् //
သူ၏မျက်နှာတော်ကို မျက်နှာမူ၍ အားလုံးသည် ကောင်းကင်၌ စက်ဝိုင်းသဏ္ဌာန်ဖြင့် တည်နေကြ၏။ ဓြုဝက အုပ်ချုပ်တည်ထောင်ထားသဖြင့် ဓြုဝတစ်ပါးတည်းကို ညာဘက်လှည့် ပရဒက္ခိဏာဖြင့် လှည့်ပတ်ကြ၏။
Verse 27
परियान्ति सुरश्रेष्ठं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि आग्नीध्रकाश्यपानां तु तेषां स परमो ध्रुवः //
ကောင်းကင်၌ နတ်တို့အထဲမှ အမြတ်ဆုံးတို့သည် စက်လမ်းကြောင်းအတိုင်း မေဓီတိုင်ကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက်တည်သော ဓြုဝကို ပတ်လည်လှည့်ကြ၏။ အဂ္နီဓြနှင့် ကာရှျပ မျိုးရိုးတို့အတွက် ထိုဓြုဝသည် အမြင့်ဆုံး ဓြုဝတည်း။
Verse 28
एक एव भ्रमत्येष मेरोरन्तरमूर्धनि ज्योतिषां चक्रमादाय आकर्षंस्तमधोमुखः मेरुमालोकयन्नेव प्रतियाति प्रदक्षिणम् //
သူတစ်ပါးတည်းသည် မေရုတောင်၏ အတွင်းဘက်ထိပ်ပေါ်၌ လှည့်ပတ်၏။ ကောင်းကင်အလင်းတန်းများ၏ စက်ဝိုင်းကို ဆောင်ယူကာ မိမိနောက်သို့ ဆွဲယူသည်။ အောက်ဘက်သို့ မျက်နှာမူ၍ မေရုကို ကြည့်ရှုလျက် ညာဘက်လှည့် ပရဒက္ခိဏာဖြင့် ပြန်လည်လှည့်ပတ်၏။
It teaches a Purāṇic model of cosmic mechanics: the Sun, Moon, planets, and stars revolve in orderly, clockwise courses because they are bound to Dhruva (the Pole Star) by invisible cords made of wind-rays (vāta-raśmi), and are driven by Vāyu—called Pravahastena—who turns the celestial wheel.
The chapter is primarily Jyotiṣa/cosmology (graha chariots, Dhruva-axis, Meru-centric revolution) and includes a dharmic-ritual idea (purification by beholding the Śiśumāra at night). It is not a genealogy chapter, and Vāstu appears only as an analogy (deva-gṛha/temple structures being carried by wind) to explain cosmic motion and stability.
Rāhu (Svarbhānu), stationed near the Sun, is said to approach the Moon at parvan junctions and then move from the Moon toward the Sun, indicating eclipse activity tied to specific time-joints (parvan) and the transition points of lunar phases.
Śiśumāra is a star-formed celestial configuration with Dhruva fixed as its anchor. The text treats it as a sacred cosmogram: seeing it at night is said to remove sins committed by day, and understanding its divisions is linked with longevity and spiritual merit.
Read Matsya Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.