Adhyaya 8
द्रौपद्याः सैरन्ध्रीवेषधारणं सुदेष्णासंवादश्च | Draupadī assumes the Sairandhrī guise and dialogues with Sudeshnā
Upa-parva: Virāṭa-niveśana (Draupadī as Sairandhrī in the royal household)
Vaiśaṃpāyana narrates Draupadī’s tactical transformation: she gathers and conceals her hair, dons a single soiled dark garment, and moves about appearing distressed to match the sairandhrī role. Palace women and men question her identity and purpose; she claims she has come as a sairandhrī seeking service. Her refined speech and extraordinary beauty trigger disbelief, prompting Queen Sudeshnā to summon and interrogate her. Sudeshnā describes Draupadī’s features in hyperbolic courtly terms and suggests she resembles a celestial being rather than a servant, enumerating possible divine or apsarā identities. Draupadī denies divinity and reiterates her occupational skills—hair-care, cosmetics preparation, and garland-making—while stating she previously served Satyabhāmā and “Kṛṣṇā, the Pandavas’ wife,” using third-person self-reference as a concealment technique. Sudeshnā expresses willingness to house her but warns that the king’s attention could become dangerous. Draupadī establishes a deterrent boundary: five youthful Gandharva husbands protect her and will punish any man who approaches her with improper desire; she also stipulates that she will not handle leftovers or wash feet. Sudeshnā agrees to these terms, and the narrator closes by noting that no one else recognizes Draupadī’s true identity.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रवेश के बाद अज्ञातवास का दूसरा बड़ा कदम उठता है—भीमसेन ‘सूद’ (रसोइये) के वेश में विराट के दरबार में आता है, पर उसका तेज सूर्य-सा दमकता है। → भीम के सिंह-स्कंध, असाधारण रूप और प्रभा को देखकर विराट और सभाजन चकित हो उठते हैं; राजा के मन में शंका जागती है—यह कोई गन्धर्वराज है या इन्द्र (पुरंदर) स्वयं? पहचान खुल जाने का भय भीतर-भीतर बढ़ता है। → राजा के पूछने पर भीम निर्भीक होकर अपना वेश-धर्म निभाता है—‘मैं बलल्लव नाम का सूद-परिचारक हूँ; सूप-विद्या में निपुण हूँ; मुझे व्यंजनकार (महानसाध्यक्ष) बना दीजिए।’ → विराट उसकी योग्यता और व्यक्तित्व से प्रसन्न होकर उसे रसोई का प्रधान नियुक्त करता है; भीम राज-आश्रय में स्थापित हो जाता है और नगर में कोई उसे पाण्डव के रूप में नहीं पहचान पाता। → असाधारण बल और तेज वाला यह ‘रसोइया’ अब विराट के भीतर ही रहेगा—क्या उसकी शक्ति किसी आने वाले संकट में अनायास प्रकट हो जाएगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत पाण्डवप्रवेशपर्वनें युधिष्टिपप्रवेशविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके १२ श्लोक मिलाकर कुल ३० श्लोक हैं।) हि न (हुक है आम अष्टमो> ध्याय: भीमसेनका राजा विराटकी सभामें प्रवेश और राजाके द्वारा आश्वासन पाना वैशम्पायन उवाच अथापरो भीमबल: श्रियाज्वल- न्रुपाययौ सिंहविलासविक्रम: । खजां च दर्बी च करेण धारय- त्रसिं च कालाड्रमकोशमव्रणम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर द्वितीय पाण्डव भयंकर बलशाली भीमसेन सिंहकी-सी मस्त चालसे चलते हुए राजाके दरबारमें आये। वे अपने सहज तेजसे प्रकाशित हो रहे थे। उन्होंने हाथमें मथानी, करछी और शाक काटनेके लिये एक काले रंगका तीखी धारवाला छूरा ले रखा था। उनका वह छूरा टूटा-फ़ूटा न था और न उसके ऊपर कोई आवरण था
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်—ထို့နောက် ပाण्डဝတို့အနက် ဒုတိယဖြစ်သော ကြောက်မက်ဖွယ် အင်အားကြီး ဘီမစೇနသည် မင်းထံသို့ သွားရောက်လာ၏။ စင်္ဟာကဲ့သို့ ယုံကြည်ပြည့်ဝသော လျှောက်လှမ်းပုံနှင့် သတ္တိအာဏာဖြင့် လျှောက်လာပြီး၊ ကိုယ်ပိုင်တေဇောဓာတ်ကြောင့် တောက်ပလင်းလက်နေသကဲ့သို့ ထင်ရှား၏။ သူ၏လက်တွင် ဓားတစ်လက်၊ လှော်တံတစ်ချောင်းနှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ဖြတ်ရန် အနက်ရောင် ထက်မြက်သော ဓားငယ်တစ်လက်ကို ကိုင်ဆောင်ထားသည်—မကျိုးမပဲ့၊ အဖုံးမပါ—နိမ့်ကျသော အမှုထမ်းဘဝကို ခံယူမည်ဆိုသော်လည်း အတွင်းစွမ်းအားနှင့် ဂုဏ်သိက္ခာကို မလျော့ချကြောင်း ပြသနေ၏။
Verse 2
स सूदरूप: परमेण वर्चसा रविर्यथा लोकमिमं प्रकाशयन् । स कृष्णवासा गिरिराजसारवां- स््तं मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान्,वे यद्यपि रसोइयेके वेशमें थे, तो भी अपने उत्कृष्ट तेजसे इस लोकको प्रकाशित करनेवाले सूर्यदेवकी भाँति सुशोभित हो रहे थे। उनके वस्त्र काले थे और उनका शरीर पर्वतराज मेरुके समान सुदृढ़ था। वे मत्स्ययाज विराटके समीप आकर खड़े हो गये
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်—သူသည် ရထားမောင်းသူ၏ အယောင်အစားကို ယူထားသော်လည်း အလွန်မြင့်မြတ်သော တေဇောဓာတ်ဖြင့် ကမ္ဘာကို လင်းစေသော နေမင်းကဲ့သို့ တောက်ပနေ၏။ အနက်ရောင်ဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ထားပြီး ကိုယ်ခန္ဓာသည် တောင်မင်းကဲ့သို့ ခိုင်မာကြံ့ခိုင်သည်။ မတ်စျယတို့၏ မင်း ဗီရာဋ ထံသို့ ချဉ်းကပ်ကာ ရှေ့တွင် ရပ်တည်လေ၏။
Verse 3
त॑ प्रेक्ष्य राजा रमयन्नुपागतं ततोड<ब्रवीज्जानपदान् समागतान् | सिंहोन्नतांसो5यमतीव रूपवान् प्रदृश्यते को नु नरर्षभो युवा,अपने पास आये हुए भीमसेनको देखकर उन्हें प्रसन्न करते हुए राजा विराट मत्स्य जनपदके निवासी समागत सभासदोंसे बोले--'सिंहके समान ऊँचे कंधोंवाला और मनुष्योंमें श्रेष्ठ यह जो अत्यन्त रूपवान् युवक दिखायी दे रहा है; कौन है?
ဘီမစೇန လာရောက်လာသည်ကို မြင်သော် မင်း ဗီရာဋ သည် သူ့ကို ကြိုဆိုနှစ်သက်စေရန် စိတ်ထားဖြင့် မတ်စျယပြည်သူတို့အနက် စည်းဝေးလာသော အမတ်များအား ပြောလေ၏—“စင်္ဟာကဲ့သို့ ပခုံးမြင့်၍ လူတို့အနက် အကောင်းဆုံးဟု ထင်ရှားသော ဤအလွန်ရုပ်ရည်ချောမောသည့် လူငယ်သည် မည်သူနည်း?”
Verse 4
अदृष्टपूर्व: पुरुषो रविर्यथा वितर्कयन् नास्थ लभामि निश्चयम् । तथास्य चित्त हापि संवितर्कयन् नरर्षभस्यास्य न यामि तत्त्वत:,“आजसे पहले कभी इसका दर्शन नहीं हुआ है। यह वीर पुरुष सूर्यके समान तेजस्वी है। मैं बहुत सोच-विचारकर भी इसके विषयमें किसी निश्चयपर नहीं पहुँच पाता। यहाँ आनेमें इस श्रेष्ठ पुरुषका आन्तरिक अभिप्राय क्या है? इसपर भी मैंने बहुत तर्क-वितर्क किया है; परंतु किसी वास्तविक परिणामतक नहीं पहुँच पा रहा हूँ
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်—“ဤသူကို ယခင်က မမြင်ဖူးသေး။ နေမင်းကဲ့သို့ တေဇောဓာတ်တောက်ပသည်။ ထပ်ခါထပ်ခါ စဉ်းစားသော်လည်း သူ့အကြောင်း အတည်ပြုဆုံးဖြတ်ချက် မရနိုင်။ လူတို့အနက် အကောင်းဆုံးဖြစ်သော ဤသူ၏ လာရောက်ခြင်းအတွင်းရည်ရွယ်ချက်ကိုပင် စဉ်းစားတော်မူသော်လည်း အမှန်တရားကို မထိမိနိုင်သေး။”
Verse 5
दृष्टवैव चैनं तु विचारयाम्यहं गन्धर्वराजो यदि वा पुरंदर: । जानीत को<यं मम दर्शने स्थितो यदीप्सितं तल्लभतां च मा चिरम्,“इसे देखकर ही मैं सोचने लगा हूँ कि यह गन्धर्वराज हैं या देवराज इन्द्र? मेरी दृष्टिके सामने खड़ा हुआ यह युवक कौन है, इसका पता लगाओ और यह जो कुछ पाना चाहता हो, वह सब इसे मिल जाना चाहिये; इसमें विलम्ब नहीं होना चाहिये”
“သူ့ကို မြင်သည်နှင့်တပြိုင်နက် ငါ စဉ်းစားမိသည်—ဤသူသည် ဂန္ဓဗ္ဗမင်းလား၊ သို့မဟုတ် ပုရန္ဒရ (အိန္ဒြ) ကိုယ်တိုင်လား။ ငါ့မျက်စိရှေ့တွင် ရပ်နေသော ဤလူငယ်သည် မည်သူနည်းကို စုံစမ်းသိရှိစေ။ ထို့ပြင် သူလိုချင်သမျှကို အားလုံး ရရှိစေ—နှောင့်နှေးခြင်း မရှိစေကြနှင့်။”
Verse 6
विराटवाक्येन च तेन चोदिता नरा विराटस्य सुशीघ्रगामिन: । उपेत्य कौन्तेयमथाब्रुवंस्तदा यथा स राजावदताच्युतानुजम्,राजा विराटके पूर्वोक्त आदेशसे प्रेरित हो दरबारीलोग शीघ्रतापूर्वक धर्मराज युधिष्ठिरके छोटे भाई कुन्तीपुत्र भीमसेनके समीप गये तथा राजाने जैसे कहा था, उसी प्रकार उनका परिचय पूछा
ဗိရာဋမင်း၏စကားဖြင့် လှုံ့ဆော်ခံရသော သူ၏လူများသည် လှုပ်ရှားမှုမြန်ဆန်စွာ ကုန္တီ၏သားထံသို့ ချက်ချင်းသွားကြ၏။ ထိုသူထံ နီးကပ်လာပြီး မင်းက အမိန့်ပေးထားသကဲ့သို့ တိတိကျကျ မေးမြန်းကာ သူ၏အမည်အရင်းနှင့် အကြောင်းအရာတို့ကို စုံစမ်းသိလိုကြ၏။
Verse 7
ततो विराट समुपेत्य पाण्डव- स्त्वदीनरूपं वचन महामना: । उवाच सूदो<स्मि नरेन्द्र बलल्लवो भजस्व मां व्यज्जनकारमुत्तमम्,तब महामना पाण्डुनन्दन भीम विराटके अत्यन्त निकट जाकर दीनतारहित वाणीमें बोले--नरेन्द्र! मैं रसोइया हूँ। मेरा नाम बल्लव है। मैं बहुत उत्तम व्यंजन बनाता हूँ। आप मुझे अपने यहाँ इस कार्यके लिये रख लीजिये'
ထို့နောက် မဟာစိတ်ရှိသော ပाण्डဝ (ဘီမ) သည် ဗိရာဋမင်းထံ နီးကပ်လာ၍ စိတ်ညစ်ညူးမှုမရှိသည့် အသံဖြင့် ပြော၏—“အို မင်းကြီး၊ ကျွန်ုပ်သည် မီးဖိုချောင်သမား ဖြစ်ပါသည်။ ကျွန်ုပ်၏အမည်မှာ ဘလ္လဝ ဖြစ်၏။ အလွန်ကောင်းမွန်သော ဟင်းလျာများကို ချက်တတ်ပါသည်။ ဤနေရာတွင် အရသာမြတ်သော ဟင်းလျာပြုလုပ်သူအဖြစ် ကျွန်ုပ်ကို ခန့်ထားပါ” ဟု။
Verse 8
विराट उवाच न सूदतां बलल्लव श्रद्धधामि ते सहस्रनेत्रप्रतिमो विराजसे । श्रिया च रूपेण च विक्रमेण च प्रभाससे त्वं नृवरो नरेष्विव,विराट बोले--बल्लव! तुम रसोइये हो, इस बातपर मुझे विश्वास नहीं होता। तुम तो इन्द्रके समान तेजस्वी दिखायी देते हो। अपने अद्भुत रूप, दिव्य शोभा और महान् पराक्रमसे तुम मनुष्योंमें कोई श्रेष्ठ पुरुष अथवा राजा प्रतीत होते हो इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि भीमप्रवेशे अष्टमो5ध्याय: ।। ८ |। इस प्रकार श्रीमह़्ा भारत विराटपर्वके अन्तर्गत पाण्डवप्रवेशपर्वमें भीमप्रवेशसम्बन्धी आठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဗိရာဋမင်းက ပြော၏—“ဘလ္လဝ၊ သင်သည် မီးဖိုချောင်သမားသာ ဖြစ်သည်ဟု ငါမယုံကြည်။ သင်သည် ထောင်မျက်စိရှိသော အိန္ဒြာကဲ့သို့ တောက်ပလင်းလက်၏။ သင်၏ ဂုဏ်ရောင်၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်နှင့် သတ္တိဗလကြောင့် လူတို့အနက် ထူးချွန်သော သူရဲကောင်း—အမှန်တကယ် မင်းတစ်ပါးကဲ့သို့—ထင်ရှားလှ၏။”
Verse 9
भीम उवाच नरेन्द्र सूद: परिचारको 5स्मि ते जानामि सूपान् प्रथमं च केवलान् । आस्वादिता ये नृपते पुराभवन् युधिष्ठटिरेणापि नृपेण सर्वश:,भीमसेनने कहा--महाराज! मैं रसोई बनानेवाला आपका सेवक हूँ। मैं भाँति-भाँतिके व्यंजन बनाना जानता हूँ जिनका बनाना केवल मुझे ही ज्ञात है। मेरे बनाये हुए व्यंजन उत्तम श्रेणीके होते हैं। राजन! पहले महाराज युधिष्छिरने भी उन सब प्रकारके व्यंजनोंका आस्वादन किया है
ဘီမက ပြော၏—“အို မင်းကြီး၊ ကျွန်ုပ်သည် သင်၏အိမ်တော်၌ အမှုထမ်းသော မီးဖိုချောင်သမား ဖြစ်ပါသည်။ ဟင်းရည်များနှင့် ရွေးချယ်ထားသော ဟင်းလျာများကို ချက်တတ်ပါသည်—ထူးခြားသော ချက်နည်းများကို ကျွန်ုပ်တစ်ဦးတည်းသာ သိပါသည်။ အို အုပ်စိုးရှင်၊ အတိတ်ကာလ၌ ယုဓိဋ္ဌိရ မင်းတော်တောင် ထိုဟင်းလျာအမျိုးမျိုးကို အပြည့်အဝ မြည်းစမ်းဖူးပါသည်။”
Verse 10
बलेन तुल्यश्न न विद्यते मया नियुद्धशीलश्च सदैव पार्थिव । गजैश्न सिंहैश्न॒ समेयिवानहं सदा करिष्यामि तवानघ प्रियम्,इसके सिवा शारीरिक बलमें भी मेरी समता करनेवाला दूसरा कोई नहीं है। भूपाल! मैं सदा कुश्ती लड़नेवाला पहलवान हूँ; हाथियों और सिंहोंसे भी भिड़ जाता हूँ। अनघ! मैं सदा आपको प्रिय लगनेवाला कार्य करूँगा
ဘီမက ပြော၏—“ကိုယ်ခန္ဓာအင်အား၌ ကျွန်ုပ်နှင့် တူညီသူ မရှိပါ။ အို မင်းကြီး၊ ကျွန်ုပ်သည် အမြဲတမ်း တိုက်ခိုက်ရေးနှင့် လက်ဝှေ့/နပန်းတွင် ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်၏။ ဆင်များနှင့် ခြင်္သေ့များကိုတောင် ရင်ဆိုင်ဖူးပါသည်။ အပြစ်ကင်းသော မင်းကြီး၊ ကျွန်ုပ်သည် သင်နှစ်သက်မည့် အမှုကို အမြဲပြုလုပ်ပါမည်။”
Verse 11
विराट उवाच ददामि ते हन्त वरान् महानसे तथा च कुर्या: कुशलं प्रभाषसे । विराटके यहाँ पाण्डव न चैव मन्ये तव कर्म यत् सम॑ समुद्रनेमिं पृथिवीं त्वमहसि,विराट बोले--बल्लव! मैं प्रसन्नतापूर्वक तुम्हें अभीष्ट वर देता हूँ। तुम अपनेको भोजन बनानेके काममें कुशल बताते हो, तो मेरी पाकशालामें रहकर वही करो। किंतु मैं यह कार्य तुम्हारे योग्य नहीं समझता। तुम तो समुद्रसे घिरी हुई समूची पृथ्वीका शासन करनेके योग्य हो
ဝိရာဋ္မင်းက ဆို၏— «လာလော့၊ အို မဟာချက်ပြုတ်သမား၊ သင်လိုချင်သော ကောင်းချီးများကို ငါပေးမည်။ သင်သည် ချက်ပြုတ်ရာတွင် ကျွမ်းကျင်ကြောင်း ပြောသဖြင့် ငါ့နန်းတော် မီးဖိုချောင်၌ နေထိုင်ကာ ထိုအလုပ်ကို လုပ်လော့။ သို့ရာတွင် အို ပाण्डဝ၊ ဤအလုပ်သည် သင့်နှင့် မသင့်တော်ဟု ငါမထင်။ သင်သည် သမုဒ္ဒရာဖြင့် ဝိုင်းရံထားသော မြေကြီးတစ်လုံးလုံးကို အုပ်စိုးရန် ထိုက်တန်သူ ဖြစ်၏»။
Verse 12
तथा हि कामो भवतस्तथा कृतं महानसे त्वं भव मे पुरस्कृत: । नराश्ष ये तत्र समाहिता: पुरा भवांश्व तेषामधिपो मया कृत:,तथापि जैसी तुम्हारी रुचि है, मैंने वैसा किया है। तुम मेरी पाकशालामें अग्रणी होकर रहो। जो लोग वहाँ पहलेसे नियुक्त हैं, मैंने तुम्हें उन सबका स्वामी बनाया
«သင်၏ စိတ်ကြိုက်အတိုင်း ငါပြုလုပ်ပြီးပြီ။ ငါ့မီးဖိုချောင်၌ ဦးဆောင်သူအဖြစ် နေလော့။ အဲဒီမှာ အရင်က တာဝန်ပေးထားသူများအားလုံးကို ငါ သင့်အောက်တွင် အုပ်ချုပ်စေ၍ သင့်ကို သူတို့၏ အကြီးအကဲအဖြစ် ခန့်ထားပြီးပြီ»။
Verse 13
वैशम्पायन उवाच तथा स भीमो विहितो महानसे विराटराज्ञों दयितो5भवद्ू दृढम् | उवास राज्ये न च तं पृथग् जनो बुबोध तत्रानुचराश्ष केचन,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! इस प्रकार भीमसेन पाकशालामें नियुक्त हो राजा विराटके अत्यन्त प्रिय व्यक्ति होकर रहने लगे। उस राज्यके किसी भी मनुष्यने उनका रहस्य नहीं जाना और न उस पाकशालाके कोई सेवक ही उन्हें पहचान सके
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ဆို၏— «အို ဇနမေဇယမင်း၊ ထိုသို့ပင် ဘီမသည် မီးဖိုချောင်တာဝန် ခန့်အပ်ခံရပြီး ဝိရာဋ္မင်း၏ အထူးချစ်ခင်ခံရသူအဖြစ် ခိုင်မြဲစွာ နေထိုင်လေ၏။ သို့သော် ထိုနိုင်ငံတွင် မည်သူမျှ သူ့ကို အခြားသူမဟုတ်ကြောင်း မသိနိုင်ခဲ့ကြ၊ ထိုမီးဖိုချောင်ရှိ အမှုထမ်းအချို့ပင်လျှင် သူ့အမှန်တကယ်ကို မသိမြင်နိုင်ခဲ့ကြ»။
Frequently Asked Questions
Draupadī must conceal her identity (a controlled untruth) while preventing harm and maintaining personal boundaries; the chapter frames this as higher-duty preservation of vow and safety within a volatile court setting.
In constrained environments, ethical self-protection can be achieved through clear conditions, credible deterrence, and role-appropriate conduct—minimizing escalation while safeguarding dignity.
No formal phalaśruti appears here; the closing meta-note instead functions as narrative validation: Vaiśaṃpāyana emphasizes the success of concealment by stating that no one else knew Draupadī’s identity.