Adhyaya 63
उत्तरो जयमावेदयति—विराटस्य हर्षः, द्यूतनिषेधः (Uttara’s Victory Report—Virāṭa’s Rejoicing and the Counsel Against Gambling)
Upa-parva: Gograhana (Cattle-Raid) / Kuru–Matsya Encounter Episode
Vaiśaṃpāyana narrates Virāṭa’s return to the city after defeating the Trigartas and recovering cattle, followed by courtly reception by subjects and Brahmins. Virāṭa anxiously inquires about his son Uttara, learns that the Kurus have taken Matsya cattle, and hears that Uttara—boldly departing with Bṛhannaḍā as charioteer—has confronted eminent Kuru commanders. Messengers arrive announcing complete recovery of the cattle and Kuru defeat; Virāṭa orders public celebrations, processions, music, and welcomes for Uttara and Bṛhannaḍā. In the palace, Virāṭa, elated, calls for dice play; Yudhiṣṭhira (as Kaṅka) advises against gambling by citing its harms and recalling Yudhiṣṭhira’s own catastrophic loss. Virāṭa, irritated by perceived insult to his status and by praise of Bṛhannaḍā, strikes Yudhiṣṭhira with a die, causing a nosebleed. Yudhiṣṭhira restrains escalation; Draupadī (as Sairandhrī) collects the blood to prevent it from falling to the ground, mitigating the risk of exposing identity and averting consequences tied to Bṛhannaḍā’s stated vow. The chapter closes with Uttara’s triumphant return and a doorkeeper’s announcement, while Karṇa attempts to restrict Bṛhannaḍā’s entry, citing a dangerous retaliatory vow if blood is seen outside battle.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को सुनाते हैं कि गोहरण के प्रसंग में दुर्योधन, कर्ण, दुःशासन, विविंशति, द्रोण (पुत्र सहित) और कृप—क्रोध से भरकर धनंजय (अर्जुन) को मारने के लिए एक साथ पलट पड़ते हैं। → कौरव-महारथी दृढ़ धनुषों की टंकार के साथ निकट आकर अर्जुन की गति रोकने का यत्न करते हैं; समरभूमि में बाण-वर्षा घनी होती जाती है और चारों ओर से घेरने का दबाव बढ़ता है। → वानरध्वज अर्जुन सूर्य-तेज रथ पर प्रत्युद्यत होकर गाण्डीव को इन्द्रधनुष-सी दीप्ति देता है; उसकी बाण-धारा बिजली की तरह दसों दिशाओं को ढँक लेती है, जिससे नाग, अश्व, रथी—सब मोहग्रस्त हो उठते हैं और कौरव-सेना का धैर्य टूट जाता है। → कौरवों के व्यूह भग्न हो जाते हैं; योद्धा जड़ता/मूकता में पड़कर विमुख होते हैं और जीवन से निराश होकर दिशाओं में भागते हैं—अर्जुन का प्रभुत्व निर्णायक रूप से स्थापित होता है। → पराजित सेना के पलायन के बाद गोहरण-प्रसंग का आगे का परिणाम और कौरवों की अगली चाल अगले अध्यायों की ओर संकेत करती है।
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर दुर्योधन, कर्ण, दुःशासन, विविंशति, पुत्रसहित आचार्य द्रोण और महारथी कृपाचार्य--ये सब योद्धा रोषमें भरकर धनंजयको मार डालनेकी इच्छासे अपने मजबूत और दृढ़ धनुषोंकी टंकार फैलाते हुए उनपर पुनः चढ़ आये
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– “အို ဇနမေဇယ၊ ထို့နောက် ဒုရ്യೋಧန၊ ကဏ္ဏ၊ ဒုရှာသန၊ ဝိဝိံရှတိ၊ ဆရာဒ్రೋဏသည် သားနှင့်တကွ၊ နှင့် မဟာရထ ကೃပာචာရ്യ—ဤသူရဲကောင်းတို့အားလုံးသည် ဒဏ္ဍနာကြီးစွာ ဒေါသထန်၍ ဓနဉ္ဇယ (အာဂျုန) ကို သတ်လိုစိတ်ဖြင့်၊ ခိုင်မာတင်းကြပ်သော လေးများကို တဝင်ဝင်တုန်မြည်စေကာ သူ့အပေါ်သို့ ထပ်မံ တိုက်ခိုက်လာကြ၏။”
Verse 2
पुनर्ययुश्व संरब्धा धनंजयजिघांसव: । विस्फारयन्तश्नापानि बलवन्ति दृढानि च,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर दुर्योधन, कर्ण, दुःशासन, विविंशति, पुत्रसहित आचार्य द्रोण और महारथी कृपाचार्य--ये सब योद्धा रोषमें भरकर धनंजयको मार डालनेकी इच्छासे अपने मजबूत और दृढ़ धनुषोंकी टंकार फैलाते हुए उनपर पुनः चढ़ आये
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထို့နောက် သူတို့သည် ဒေါသထန်၍ ဓနဉ္ဇယ (အာဂျုန) ကို သတ်လိုစိတ်ဖြင့် ထပ်မံ ချီတက်တိုက်ခိုက်လာကြကာ၊ ခိုင်မာမယိမ်းမယိုင်သော လေးများကို ကျယ်လောင်စွာ တဝင်ဝင်မြည်စေ하였다။ ဤမြင်ကွင်းသည် ဒေါသနှင့် အပြစ်တင်လိုစိတ်က စစ်သည်တို့ကို ထပ်တလဲလဲ တိုက်ခိုက်စေပြီး စစ်မြေပြင်ပေါ်ရှိ အကြမ်းဖက်မှု၏ စက်ဝိုင်းကို ပိုမိုတင်းကျပ်စေကြောင်းကို ထင်ရှားစေသည်။
Verse 3
तान् विकीर्णपताकेन रथेनादित्यवर्चसा । प्रत्युधयौ महाराज समनन््तादू वानरध्वज:,महाराज! तब वानरयुक्ता ध्वजावाले अर्जुन भी सूर्यके समान तेजस्वी तथा फहराती हुई पताकासे सुशोभित रथके द्वारा सब ओरसे उनका सामना करनेके लिये आगे बढ़े
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– မဟာရာဇာ၊ ထိုအခါ မျောက်အမှတ်တံဆိပ်ပါသော တံခွန်ကို ထမ်းဆောင်သည့် အာဇုနသည် နေရောင်ကဲ့သို့ တောက်ပ၍ လှုပ်ရှားပျံ့နှံ့နေသော အလံဖြင့် အလှဆင်ထားသည့် ရထားကို စီးကာ အရပ်လေးမျက်နှာမှ သူတို့ကို ဆီးကြိုတော်မူရန် ရှေ့တိုးလာ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် စစ်သူရဲ၏ ဓမ္မတာဝန်—ကြောက်ရွံ့မရှိဘဲ ကျူးကျော်မှုကို ရင်ဆိုင်ကာ မကြာမီဖြစ်မည့် စစ်ပွဲအတွင်း စိတ်ဓာတ်ခိုင်မာစွာ တည်ကြည်နေခြင်း—ကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 4
ततः कृपश्च कर्णश्न द्रोणश्व॒ रथिनां वर: । त॑ महास्त्रैर्महावीर्य परिवार्य धनंजयम्,यह देख कृपाचार्य, कर्ण तथा रथियोंमें श्रेष्ठ आचार्य द्रोण--ये महापराक्रमी धनंजयको (चारों ओरसे) घेरकर अपने महान् धनुषोंसे उनपर राशि-राशि बाणोंका खूब जमकर प्रहार करने लगे। ये तीनों महारथी धनंजयको मार गिरानेकी इच्छासे वर्षाकालके मेघोंकी भाँति सायकोंकी वर्षा कर रहे थे
ဝိုင်ရှမ်ပါယနက ပြောသည်– ထို့နောက် ကೃပ၊ ကာဏ္ဏ နှင့် ဒ್ರೋဏ—ရထားစစ်သူရဲတို့အနက် အထူးမြတ်ဆုံးတို့—သည် မဟာဗီရ ဒနဉ္ဇယကို ဝိုင်းရံကာ မဟာလက်နက်ကြီးများဖြင့် ပစ်လွှတ်သော မြားမိုးအလုံးအရင်းဖြင့် တိုက်ခိုက်ကြ၏။ သူ့ကို လဲကျစေလိုသော စိတ်ဖြင့် မဟာရထ သုံးဦးသည် မိုးရာသီတိမ်များကဲ့သို့ မြားတံများကို မိုးရွာသကဲ့သို့ သွန်းလောင်းကြပြီး၊ အင်အား၊ ဓမ္မတာဝန်နှင့် ပြိုင်ဆိုင်မှုတို့ ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံသည့် စစ်၏ သဘောတရားတင်းမာမှုကို ပိုမိုပြင်းထန်စေ၏။
Verse 5
शरौघान् सम्यगस्यन्तो जीमूता इव वार्षिका: । ववर्षु: शरवर्षाणि पातयन्तो धनंजयम्,यह देख कृपाचार्य, कर्ण तथा रथियोंमें श्रेष्ठ आचार्य द्रोण--ये महापराक्रमी धनंजयको (चारों ओरसे) घेरकर अपने महान् धनुषोंसे उनपर राशि-राशि बाणोंका खूब जमकर प्रहार करने लगे। ये तीनों महारथी धनंजयको मार गिरानेकी इच्छासे वर्षाकालके मेघोंकी भाँति सायकोंकी वर्षा कर रहे थे
ဝိုင်ရှမ်ပါယနက ပြောသည်– «မိုးရွာစေသော မိုးရာသီတိမ်များကဲ့သို့ တိကျစွာ ပစ်လွှတ်ကြသဖြင့်၊ သူတို့သည် မြားမိုးအလုံးအရင်းကို သွန်းလောင်းကာ ဒနဉ္ဇယကို ထိမှန်စေကြ၏။ ထိုကိုမြင်၍ ကೃပာစာရျ၊ ကာဏ္ဏ နှင့် ဒ್ರೋဏ—ရထားစစ်သူရဲတို့အနက် အထူးမြတ်ဆုံးတို့—သည် မဟာဗီရ ဒနဉ္ဇယကို အရပ်လေးမျက်နှာမှ ဝိုင်းရံကာ၊ သူ့ကို လဲကျစေလိုသော စိတ်ဖြင့် မဟာဓနုများဖြင့် မရပ်မနား တိုက်ခိုက်ကြပြီး မိုးရာသီတိမ်များကဲ့သို့ မြားများကို မိုးရွာသကဲ့သို့ သွန်းလောင်းကြ၏»။
Verse 6
इषुभिर्बहुभिस्तूर्ण समरे लोमवाहिभि: । अदूरात् पर्यवस्थाप्य पूरयामासुरादृता:,उन्होंने समरभूमिमें थोड़ी ही दूरपर पार्थकी गतिको कुण्ठित करके बड़े चावसे बहुसंख्यक पंखयुक्त बाणोंकी बौछार करते हुए उन्हें तुरंत दँक दिया
ဝိုင်ရှမ်ပါယနက ပြောသည်– စစ်မြေပြင်၌ သူတို့သည် မဝေးလှသောအကွာမှ လျင်မြန်စွာ သူ့ကို ဝိုင်းကာ ပಾರ್ಥ၏ ရှေ့တိုးလှုပ်ရှားမှုကို တားဆီးချုပ်နှောင်ကြ၏။ ထို့နောက် စိတ်အားထက်သန်စွာ၊ အလွန်များပြားသော အတောင်ပါမြားများကို အမြန်နှုန်းကြောင့် ဆံပင်ထောင်စေသကဲ့သို့ ပစ်လွှတ်ကာ သူ့ကို ချက်ချင်း ဖုံးလွှမ်းသွားစေကြ၏။
Verse 7
तथा तैरवकीर्णस्य दिव्यैरस्त्रै: समन््तत: । न तस्य द्वयड्गुलमपि विवृतं सम्प्रदृश्यते,वे महारथी जब इस प्रकार सब ओरसे अर्जुनपर दिव्यास्त्रोंसे अभिमन्त्रित बाणोंकी वर्षा करने लगे, उस समय उनके शरीरका दो अंगुल भाग भी बाणोंसे खाली नहीं दिखायी देता था
ဝိုင်ရှမ်ပါယနက ပြောသည်– ထိုမဟာရထများက ဤသို့ အရပ်လေးမျက်နှာမှ ဒိဗ္ဗအာஸ္တရများဖြင့် မန္တရပြုထားသော မြားများကို အာဇုနပေါ်သို့ မိုးရွာသကဲ့သို့ ပစ်ခတ်ကြသောအခါ၊ သူ့ခန္ဓာကိုယ်ပေါ်တွင် လက်ချောင်းနှစ်ချောင်းအကျယ်တောင် မြားမထိဘဲ လွတ်နေသည်ဟု မမြင်ရတော့ပေ။
Verse 8
ततः प्रहस्य बीभत्सुर्दिव्यमैन्द्रे महारथ: । अस्त्रमादित्यसंकाशं गाण्डीवे समयोजयत्,तब महारथी अर्जुनने हँसकर गाण्डीव धनुषपर सूर्यके समान तेजस्वी दिव्य ऐन्द्रास्त्रका संधान किया
ထို့နောက် ဘီဘတ္ဆုဟု ခေါ်သော မဟာရထီ အာဂျုနသည် ပြုံး၍ စိတ်တည်ငြိမ်သည့် ယုံကြည်မှုဖြင့် ဂါဏ္ဍီဝ မြားခွံပေါ်သို့ နေရောင်ကဲ့သို့ တောက်ပသော အိန္ဒြ၏ ဒိဗ္ဗအာஸ္တရကို တပ်ဆင်လိုက်သည်။ ဤခဏသည် အင်အားပြသခြင်းသာ မဟုတ်ဘဲ၊ ဓမ္မစစ်ပွဲအတွင်း ကောင်းကင်ဘုံအင်အားကို စည်းကမ်းနှင့် တရားတော်အတိုင်း ထိန်းချုပ်ကာ ရည်ရွယ်ချက်နှင့်အတူ အသုံးချခြင်းကို ပြသသည်။
Verse 9
शररश्मिरिवादित्य: प्रतस्थे समरे बली । किरीटमाली कौन्तेय: सर्वान् प्राच्छादयत् कुरून्,फिर तो महाबली किरीटमाली कुन्तीनन्दन अर्जुन सूर्यकी भाँति बाणरूपी प्रचण्ड किरणोंको बिखेरते हुए समरभूमिमें आगे बढ़े। उन्होंने समस्त कौरव-योद्धाओंको सायकोंसे ढक दिया
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်— ထို့နောက် မဟာဗလီ ကုန္တီ၏သား အာဂျုနသည် မကွတ် (သရဖူ) ဆင်မြန်းလျက် စစ်မြေပြင်သို့ နေရောင်ကဲ့သို့ ပြင်းထန်သော ရောင်ခြည်များကို ဖြန့်ကျက်သကဲ့သို့—သူ၏မြားများသည် မီးလောင်သည့် အလင်းတန်းများကဲ့သို့—ရှေ့တိုးလာ하였다။ မရပ်မနား မြားမိုးရွာသဖြင့် ကုရုတပ်တစ်လုံးလုံးကို မြားများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ၊ ဓမ္မတရားနှင့်ညီသော လက်နက်ပဋိပက္ခတွင် အလွန်အမင်း အင်အားကို ထင်ရှားစေ하였다။
Verse 10
यथा बलाहके विद्युत् पावको वा शिलोच्चये । तथा गाण्डीवमभवदिन्द्रायुधमिवानतम्,जैसे मेघोंमें बिजली और पर्वतपर आगकी ज्वाला शोभा पाती है, उसी प्रकार अर्जुनके हाथमें गाण्डीव धनुष सुशोभित होता था। वह आकाशमें इन्द्रधनुष-सा झुका हुआ था
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်— “မိုးတိမ်အတွင်း လျှပ်စီးတောက်ပသကဲ့သို့၊ သို့မဟုတ် ကျောက်တောင်ထိပ်ပေါ် မီးတောက်လင်းသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူ အာဂျုန၏လက်ထဲ၌ ဂါဏ္ဍီဝ မြားခွံသည် ထင်ရှားတောက်ပ၍ ကောင်းကင်၌ အိန္ဒြ၏ မိုးကောင်းကင်ရောင်စုံတံတားကဲ့သို့ ကွေးညွတ်နေ하였다။”
Verse 11
यथा वर्षति पर्जन्ये विद्युद् विभ्राजते दिवि । द्योतयन्ती दिश: सर्वा: पृथिवीं च समन््ततः,जैसे मेघके वर्षा करते समय आकाशमें बिजली चमक उठती है और वह सम्पूर्ण दिशाओं तथा पृथ्वीको भी सब ओरसे प्रकाशित कर देती है, उसी प्रकार बाणोंकी वर्षा करते हुए गाण्डीव धनुषने दसों दिशाओंको सम्पूर्णतया आच्छादित कर दिया। जनमेजय! उस समय वहाँ हाथीसवार और रथी आदि सब सैनिक मोहित ([मूर्च्छित) हो रहे थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်— “မိုးတိမ်က မိုးရွာချိန်၌ ကောင်းကင်တွင် လျှပ်စီးတောက်ပကာ အရပ်မျက်နှာအားလုံးနှင့် မြေပြင်ကိုလည်း ပတ်လည်အနှံ့ ထွန်းလင်းစေသကဲ့သို့—ထိုနည်းတူ မြားမိုးရွာသကဲ့သို့ ပစ်လွှတ်ရာတွင် ဂါဏ္ဍီဝ မြားခွံသည် အရပ်ဆယ်ပါးကို အပြည့်အဝ ဖုံးလွှမ်းသကဲ့သို့ ဖြစ်하였다။ အို ဇနမေဇယာ၊ ထိုအခါ အဲလီဖန့်စီးသူများ၊ ရထားစီးသူများနှင့် အခြားတပ်သားတို့သည် အံ့အားသင့်မောဟ၍ မူးမေ့လဲကျကြသည်။”
Verse 12
तथा दश दिश: सर्वा: पतद्गाण्डीवमावृणोत् । नागाश्व रथिन: सर्वे मुमुहुस्तत्र भारत,जैसे मेघके वर्षा करते समय आकाशमें बिजली चमक उठती है और वह सम्पूर्ण दिशाओं तथा पृथ्वीको भी सब ओरसे प्रकाशित कर देती है, उसी प्रकार बाणोंकी वर्षा करते हुए गाण्डीव धनुषने दसों दिशाओंको सम्पूर्णतया आच्छादित कर दिया। जनमेजय! उस समय वहाँ हाथीसवार और रथी आदि सब सैनिक मोहित ([मूर्च्छित) हो रहे थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်— “မိုးရေပြည့်နှက်သော ကောင်းကင်တွင် လျှပ်စီးတောက်ပ၍ အရပ်မျက်နှာအားလုံးနှင့် မြေပြင်ကို ပတ်လည်အနှံ့ ထွန်းလင်းစေသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူ ဂါဏ္ဍီဝသည် မြားမိုးရွာသကဲ့သို့ ထုတ်လွှတ်လျက် အရပ်ဆယ်ပါးကို အပြည့်အဝ ဖုံးလွှမ်းသကဲ့သို့ ဖြစ်하였다။ အို ဘာရတ (ဇနမေဇယာ)၊ ထိုခဏ၌ အဲလီဖန့်စီးသူများ၊ မြင်းစီးသူများနှင့် ရထားစစ်သည်များ အားလုံးသည် မောဟနှင့် မူးမေ့လဲကျကြသည်။”
Verse 13
सर्वे शान्तिपरा योधा: स्वचित्तानि न लेभिरे | संग्रामे विमुखा: सर्वे योधास्ते हतचेतस:,सबने शान्ति (जडता और मूकता) धारण कर ली थी। किसीका होश ठिकाने न था। सभी योद्धाओंने हतोत्साह होकर युद्धसे मुँह मोड़ लिया
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– စစ်သည်တို့အားလုံးသည် ထိတ်လန့်၍ တိတ်ဆိတ်သွားကာ စိတ်ကို မပြန်လည်ထိန်းနိုင်ကြတော့။ စိတ်ဓာတ်ကျ၍ စိတ်လှုပ်ရှားကွဲပြားနေသဖြင့် ထိုတိုက်ခိုက်သူတို့အားလုံးသည် စစ်ပွဲမှ မျက်နှာလွှဲသွားကြ၏။
Verse 14
एवं सर्वाणि सैन्यानि भग्नानि भरतर्षभ । व्यद्रवन्त दिश: सर्वा निराशानि स्वजीविते,भरतश्रेष्ठ जनमेजय! इस प्रकार सारी सेनाका व्यूह टूट गया। सब सैनिक अपने जीवनसे निराश होकर चारों दिशाओंमें भागने लगे
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်တော်မူသည်– ဤသို့ဖြင့်၊ ဘာရတတို့အနက် နွားထီးကဲ့သို့မြတ်သူရေ၊ စစ်တပ်အစုအဖွဲ့အားလုံး ပျက်စီးကွဲပြားသွား၏။ ကိုယ့်အသက်ကိုပင် မျှော်လင့်မထားနိုင်တော့သဖြင့် စစ်သည်တို့သည် အရပ်ရပ်သို့ ပြေးလွှားထွက်ပြေးကြ၏။
Verse 63
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे अर्जुनसंकुलयुद्धे त्रिषष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत योहरणपर्वमें उत्तरगोग्रहके समय अर्जुनका संकुलयुद्धविषयक तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိ မဟာဘာရတ၌၊ ဝီရာဋပရဝ အတွင်းရှိ နွားလုယက်ခန်း၌၊ ဥတ္တရ၏ နွားများကို ပြန်လည်ရယူသည့်အခါ အာဂျုန၏ လူအုပ်ထူထပ်၍ ပြင်းထန်သော စစ်ပွဲကို ဖော်ပြသည့် အခန်း (၆၃) သည် ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether truthful, corrective counsel (anti-gambling nīti) should be voiced when it risks provoking a ruler and endangering concealment; the episode tests how dharmic speech is balanced against situational prudence and hierarchical sensitivity.
The chapter emphasizes disciplined restraint: governance requires measured celebration and public messaging, while personal ethics require resisting addictive or destabilizing practices (gambling) and managing anger so that momentary pride does not produce lasting harm.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative and ethical, illustrating how concealment, vow-keeping, and de-escalation protect both persons and polity during a volatile transitional phase.