Adhyaya 52
कृप-अर्जुन रथयुद्धम् (Kṛpa–Arjuna Chariot Engagement)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Raid) Episode / Kuru-Virāṭa Saṃgrāma Context
Vaiśaṃpāyana describes the arrival of Kṛpa (Gautama/Śāradvata), an elite chariot-warrior, seeking direct engagement with Arjuna. Both chariots are depicted as radiant and poised for combat. Arjuna releases dense volleys from the famed Gāṇḍīva; Kṛpa counters by cutting down incoming arrows in large numbers, indicating high technical mastery. Arjuna intensifies fire to conceal the directions, effectively creating a canopy of arrows; Kṛpa responds with rapid, fiery shafts and a battle roar. Arjuna targets Kṛpa’s horses with precise arrows, causing displacement; notably, Arjuna refrains from striking Kṛpa when he is momentarily out of position, framing restraint as protection of the opponent’s honor. Kṛpa resumes position and wounds Arjuna with multiple arrows; Arjuna then systematically dismantles Kṛpa’s chariot-system—yoke, horses, charioteer, banner—before striking Kṛpa in the chest. Kṛpa, now dismounted and without chariot, throws a mace, which Arjuna redirects with arrows. Kuru fighters then extract the chariotless Kṛpa from the field, withdrawing him from Arjuna’s immediate reach.
Chapter Arc: भीष्म समय-चक्र का सूक्ष्म विधान खोलते हैं—कला, काष्ठा, मुहूर्त, दिन, पक्ष, मास, नक्षत्र, ग्रह, ऋतु और संवत्सर—मानो युद्ध से पहले स्वयं काल अपनी गणना सुनाने लगा हो। → काल-विभाग और ज्योतिषीय व्यतिक्रम (पाँचवें-पाँचवें वर्ष में दो मासों का उदय) का उल्लेख करते हुए भीष्म संकेत देते हैं कि घटनाएँ केवल पुरुषार्थ से नहीं, समय की चाल से भी बँधी हैं; इसी बीच कुरु-पक्ष में यह चिंता तीव्र होती है कि अर्जुन/पाण्डव-श्रेष्ठ का सामना कैसे किया जाए। → भीष्म युद्ध-व्यवस्था का निर्णायक विन्यास करते हैं—द्रोण को मध्य में, अश्वत्थामा को बाएँ, कृप को दक्षिण पार्श्व-रक्षा में; कर्ण को अग्रभाग में और स्वयं भीष्म को समूची सेना के पृष्ठ-रक्षक के रूप में—और आदेश देते हैं कि सभी महारथी एकाग्र होकर पाण्डव-श्रेष्ठ से युद्ध करें। → कौरव-सेना के लिए स्पष्ट रण-रचना और नेतृत्व-क्रम स्थापित हो जाता है; संदेश यह कि अर्जुन अकेला भी प्रलय-सम है, अतः संगठित प्रतिरोध ही एकमात्र उपाय है। → रण-रचना बन चुकी है—अब प्रश्न यह है कि क्या यह आधी सेना और ये महारथी मिलकर भी ‘आगतं पाण्डवश्रेष्ठम्’ को रोक पाएँगे?
Shlokas
Verse 1
हि ० न हुक है आम द्विपञज्चाशत्तमो< ध्याय: पितामह भीष्मकी सम्मति भीष्म उवाच कला: काष्ठाश्च युज्यन्ते मुहूर्ताश्न दिनानि च अर्धमासाक्ष मासाक्ष नक्षत्राणि ग्रहास्तथा,भीष्मजीने कहा--कला, काष्ठा, मुहूर्त, दिन, मास, पक्ष, नक्षत्र, ग्रह, ऋतु और संवत्सर--ये सब एक-दूसरेसे जुड़ते हैं। इस तरह कालके इन छोटे-छोटे विभागोंद्वारा यह सम्पूर्ण कालचक्र चल रहा है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—“အချိန်၏ အပိုင်းအခြားများဖြစ်သော ကလာ (kalā) နှင့် ကာဋ္ဌာ (kāṣṭhā) တို့ ပေါင်းစည်း၍ မုဟူရ္တ (muhūrta) ဖြစ်လာကြပြီး၊ မုဟူရ္တတို့ ပေါင်းစည်း၍ နေ့ရက်များ ဖြစ်လာကြသည်။ နေ့ရက်များသည် တစ်ဝက်လ (ပက္ခ) နှင့် လများအဖြစ် စုဝေးကြပြီး၊ ထို့ပြင် နက္ခတ်မဏ္ဍလများနှင့် ဂြိုဟ်တို့၏ လှုပ်ရှားမှုများဖြင့်လည်း အချိန်ကို ရေတွက်ကြသည်။” ဤသုံးသပ်ချက်တွင် ဘီရှ္မသည် အချိန်ကို အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက်နေသော စနစ်တစ်ရပ်အဖြစ် ချပြသည်—အလွန်ကြီးမားသော သက်ရှိလောက၏ စက်ဝိုင်းသည် ၎င်း၏ အငယ်ဆုံးတိုင်းတာချက်များ၏ စည်းကမ်းတကျ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်မှုကြောင့်သာ လည်ပတ်နေပြီး၊ လူ၏ လုပ်ရပ်နှင့် ဓမ္မတာဝန်တို့သည် မလွဲမသွေသော ကောသမစ် စည်းချက်အတွင်း၌ပင် ပေါ်ထွန်းကြောင်းကို သတိပေးလေသည်။
Verse 2
ऋतवश्वापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि | एवं कालविभागेन कालचक्रं प्रवर्तते,भीष्मजीने कहा--कला, काष्ठा, मुहूर्त, दिन, मास, पक्ष, नक्षत्र, ग्रह, ऋतु और संवत्सर--ये सब एक-दूसरेसे जुड़ते हैं। इस तरह कालके इन छोटे-छोटे विभागोंद्वारा यह सम्पूर्ण कालचक्र चल रहा है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—“ရာသီများလည်း သင့်တော်သော အစဉ်အလာအတိုင်း ချိတ်ဆက်နေကြသကဲ့သို့၊ နှစ်များလည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အချိန်ကို အပိုင်းအခြားများအဖြစ် စည်းကမ်းတကျ ခွဲခြားထားခြင်းကြောင့် အချိန်၏ မဟာစက်ဝိုင်းသည် ဆက်လက်လည်ပတ်နေသည်။”
Verse 3
तेषां कालातिरेकेण ज्योतिषां च व्यतिक्रमात् । पञज्चमे पज्चमे वर्षे द्वौ मासावुपजायत:,इन पक्ष-मास आदिके समयके बढ़ने-घटनेसे और ग्रह-नक्षत्रोंकी गतिके व्यतिक्रमसे हर पाँचवें वर्षमें दो महीने अधिमासके बढ़ जाते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—အချိန်ကို ရေတွက်ရာ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အလွန်အကျွံ သို့မဟုတ် လျော့နည်းမှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလင်းရောင်ရှိသော ကောင်းကင်ကာယများ၏ လှုပ်ရှားမှုများ မပြည့်စုံစွာ ကိုက်ညီခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှစ်တိုင်း ငါးနှစ်မြောက်တွင် အပိုလ နှစ်လ (အဓိမಾಸ) ပေါ်ပေါက်လာ၍ ပြက္ခဒိန်၏ စည်းကမ်းကို ပြန်လည်ညှိနှိုင်းပေးသည်။
Verse 4
एषामभ्यधिका मासा: पज्च च द्वादश क्षपा: । त्रयोदशानां वर्षाणामिति मे वर्तते मति:,इस प्रकार इन तेरह वर्षोके पूर्ण होनेके पश्चात् भी पाण्डवोंके पाँच महीने बारह दिन और अधिक बीत चुके हैं। ऐसा मेरा विचार है-
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—“ငါ၏ အမြင်အရ၊ သူတို့၏ ဆယ့်သုံးနှစ် ပြည့်စုံပြီးနောက်တွင်ပင် ထပ်မံ၍ ငါးလနှင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ည ကုန်လွန်ပြီးသား ဖြစ်သည်။ ဤသည်ပင် ငါ့စိတ်၌ တည်နေသော ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည်။”
Verse 5
सर्व यथावच्चरितं यद् यदेशि: प्रतिश्रुतम् । एवमेतद् ध्रुवं ज्ञात्वा ततो बीभत्सुरागत:,इन पाण्डवोंने जो-जो प्रतिज्ञाएँ की थीं, उन सबका यथावत् पालन किया है; अवश्य इस बातको अच्छी तरह जानकर ही अर्जुन यहाँ आये हैं
ဘီရှ္မက ပြော၏ — «သင်တို့က ကတိပြုခဲ့သမျှကို ကတိအတိုင်း မလွဲမသွေ ပြည့်စုံအောင် ဆောင်ရွက်ပြီးပြီ။ ဤအရာသည် အမှန်တကယ် မလွဲမသွေ ဖြစ်ကြောင်းကို သေချာသိရှိထားသဖြင့်ပင် ဘီဘတ်ဆု (အာర్జုန) သည် ထို့ကြောင့် ဤနေရာသို့ ရောက်လာခြင်းဖြစ်သည်»။
Verse 6
सर्वे चैव महात्मान: सर्वे धर्मार्थकोविदा: । येषां युधिष्ठिरो राजा कस्माद् धर्मेडपराध्नुयु:,सभी पाण्डव महात्मा हैं और सभी धर्म तथा अर्थके ज्ञाता हैं। जिनके नेता राजा युधिष्ठिर हैं, वे धर्मके विषयमें कैसे कोई अपराध कर सकते हैं?
သူတို့အားလုံးသည် မဟာအတ္တမရှိသူများဖြစ်၍ ဓမ္မနှင့် အರ್ಥကိုလည်း ကျွမ်းကျင်သိမြင်သူများဖြစ်ကြသည်။ ယုဓိဋ္ဌိရကို မင်းအဖြစ်၊ လမ်းညွှန်အဖြစ် ထားရှိသူတို့သည် ဓမ္မအရေး၌ မည်သို့ အပြစ်ကျူးလွန်နိုင်မည်နည်း။
Verse 7
अलुब्धाश्चैव कौन्तेया: कृतवन्तश्न दुष्करम् | न चापि केवल राज्यमिच्छेयुस्तेडनुपायत:
ဘီရှ္မက ပြော၏ — «ကွန်တီ၏ သားတော်များသည် လောဘကင်းစင်ကြပြီး ခက်ခဲလှသော အမှုကိုလည်း ပြီးမြောက်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် မင်းနိုင်ငံကို သာမန်လိုချင်ခြင်းကြောင့်သာ မတရားသောနည်းလမ်းဖြင့် ရယူလိုကြမည်မဟုတ်»။
Verse 8
कुन्तीके पुत्र लोभी नहीं हैं। उन्होंने तपस्या आदि कठिन कर्म किये हैं। वे अधर्म या अनुचित उपायसे (धर्मको गँवाकर) केवल राज्य लेनेके इच्छुक नहीं हैं ।। तदैव ते हि विक्रान्तुमीषु: कौरवनन्दना: । धर्मपाशनिबद्धास्तु न चेलु: क्षत्रियव्रतात्,कुरुकुलको आनन्द देनेवाले पाण्डव उसी समय पराक्रम करनेमें समर्थ थे, किंतु वे धर्मके बन्धनमें बँधे थे; इसलिये क्षत्रियव्रतसे विचलित नहीं हुए। यदि कोई अर्जुनको असत्यवादी कहेगा तो वह पराजयको प्राप्त होगा। कुन्तीके पुत्र मौतको गले लगा सकते हैं, किंतु किसी प्रकार असत्यका आश्रय नहीं ले सकते
ဘီရှ္မက ပြော၏ — «ထိုအချိန်တည်းကပင် ကုရုဝంశကို ပျော်ရွှင်စေသော ပाण्डဝတို့သည် မိမိတို့၏ သတ္တိဗလကို အပြည့်အဝ ပြသနိုင်စွမ်းရှိကြသည်။ သို့သော် ဓမ္မ၏ ချည်နှောင်မှုကြောင့် စစ်သူရဲ၏ သစ္စာဝတ္တရားမှ မလွဲမသွေ မလှည့်ခွာခဲ့ကြ။ တရားမဲ့မှုကို စွန့်လွှတ်၍ မင်းနိုင်ငံကိုသာ လိုချင်သော လောဘကြောင့် မဟုတ်ကြ; သူတို့သည် သေခြင်းကိုပင် လက်ခံနိုင်သော်လည်း မုသားနှင့် မတရားသောနည်းလမ်းကို အားကိုးမည်မဟုတ်»။
Verse 9
यच्चानृत इति ख्यायाद् यः स गच्छेत् पराभवम् । वृणुयुर्मरणं पार्था नानृतत्वं कथंचन,कुरुकुलको आनन्द देनेवाले पाण्डव उसी समय पराक्रम करनेमें समर्थ थे, किंतु वे धर्मके बन्धनमें बँधे थे; इसलिये क्षत्रियव्रतसे विचलित नहीं हुए। यदि कोई अर्जुनको असत्यवादी कहेगा तो वह पराजयको प्राप्त होगा। कुन्तीके पुत्र मौतको गले लगा सकते हैं, किंतु किसी प्रकार असत्यका आश्रय नहीं ले सकते
ဘီရှ္မက ပြော၏ — «(အာర్జုန) ကို ‘မုသားပြောသူ’ ဟု ကြေညာသူသည် ရှုံးနိမ့်ခြင်းကို ရောက်လိမ့်မည်။ ပೃഥာ၏ သားတော်များသည် သေခြင်းကို ရွေးချယ်နိုင်သော်လည်း၊ မည်သည့်အခြေအနေမျှ မုသားကို အားကိုးမည်မဟုတ်၊ အို ပါර්ထ»။
Verse 10
प्राप्तकाले तु प्राप्तव्यं नोत्सजेयुर्नरर्ष भा: । अपि वज्भूता गुप्तं तथावीर्या हि पाण्डवा:,नरश्रेष्ठ पाण्डव समय आनेपर अपने पाने योग्य भाग या हकको भी नहीं छोड़ सकते, भले ही वज्रधारी इन्द्र उस वस्तुकी रक्षा करते हों। पाण्डवोंका ऐसा ही पराक्रम है
သင့်လျော်သောအချိန်ရောက်လာသော် လူကောင်းတို့သည် မိမိရထိုက်သောအရာကို မစွန့်လွှတ်ကြ။ အင်ဒြာ၏ ဝဇ္ဇရသံတုံးကဲ့သို့ ကာကွယ်ထားသော်လည်း ထိုအရာကို မဖြစ်မနေ တောင်းယူကြမည်—ဤသည်ပင် ပာဏ္ဍဝတို့၏ သတ္တိနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည်။
Verse 11
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तरयोग्रहके समय द्रोणवाक्यसम्बन्धी इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ,प्रतियुध्येम समरे सर्वशस्त्रभूतां वरम् । तस्माद् यदत्र कल्याणं लोके सद्भिरनुछितम् । तत् संविधीयतां शीघ्र मा वो हार्थो& भ्यगात् परम् इस समय रणभूमिमें समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ अर्जुनके साथ हमें युद्ध करना है। इसलिये जगतमें साधुपुरुषोंद्वारा आचरित जो कल्याणकारी उपाय है, उसे शीघ्र करना चाहिये, जिससे तुम्हारा यह गोधन शत्रुके हाथमें न जाय
ဒြောဏက ပြောသည်—“ယခု ငါတို့သည် လက်နက်ကိုင်သူတို့အနက် အထွဋ်အမြတ်ဖြစ်သော အာర్జုနနှင့် စစ်မြေပြင်၌ တိုက်ရမည်။ ထို့ကြောင့် လောက၌ သီလဝါဒတို့က ကျင့်သုံးလာသော မင်္ဂလာနှင့် သင့်လျော်သည့် လမ်းစဉ်ကို ချက်ချင်း စီမံကြလော့၊ သို့မှသာ သင်တို့၏ ဥစ္စာ—ဤနွားအစု—သည် ရန်သူလက်သို့ အကုန်လုံး မကျရောက်စေ” ဟု။
Verse 12
न हि पश्यामि संग्रामे कदाचिदपि कौरव । एकान्तसिद्ि)ि राजेन्द्र सम्प्राप्तक्ष धनंजय:,कुरुनन्दन! राजेन्द्र! मैं युद्धमें कभी ऐसा नहीं देखता कि किसी एक पक्षकी ही सफलता अनिवार्य हो। लो, अर्जुन आ पहुँचे हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“အို ကောရဝ၊ စစ်ပွဲတွင် မည်သည့်အခါမျှ တစ်ဖက်တည်းသာ အဆုံးအဖြတ်အောင်မြင်မည်ဟု ငါမမြင်။ အို မင်းကြီး၊ ကြည့်လော့—ဓနဉ္ဇယ (အာర్జုန) ရောက်လာပြီ” ဟု။
Verse 13
सम्प्रवृत्ते तु संग्रामे भावाभावी जयाजयौ । अवश्यमेकं स्पृशतो दृष्टमेतदसंशयम्,संग्राम छिड़ जानेपर किसी-न-किसी पक्षको लाभ या हानि, जय अथवा पराजय अवश्य प्राप्त होते हैं, यह सदा देखा गया है। इसमें संशयकी कोई बात नहीं है
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“စစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားသွားလျှင် အကျိုးအမြတ်နှင့် အရှုံး—အောင်ပွဲနှင့် ရှုံးနိမ့်မှု—သည် မဖြစ်မနေ တစ်ဖက်ဖက်ကို ထိတွေ့ရသည်။ ဤအရာကို အစဉ်မြင်တွေ့လာရပြီး သံသယမရှိ” ဟု။
Verse 14
तस्माद् युद्धोचितं कर्म कर्म वा धर्मसंहितम् । क्रियतामाशु राजेन्द्र सम्प्राप्तश्ष धनंजय:,अतः राजेन्द्र! तुम युद्धोचित कर्तव्यका पालन करो अथवा धर्मके अनुसार कार्य करो --बिना युद्धके ही राज्य देकर सन्धि कर लो। जो कुछ करना हो, जल्दी करो। अर्जुन अब सिरपर आ पहुँचे हैं
ထို့ကြောင့် အို မင်းကြီး၊ စစ်နှင့်သင့်လျော်သော ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်လော့၊ သို့မဟုတ် ဓမ္မနှင့်ညီသော လမ်းစဉ်ကို လိုက်လော့။ ချက်ချင်း စီမံကြလော့—ဓနဉ္ဇယ (အာర్జုန) ရောက်လာပြီ။
Verse 15
(एको<पि समरे पार्थ: पृथिवीं निर्दहेच्छरै: । भ्रातृभि: सहितस्तात कि पुन: कौरवान् रणे । तस्मात् सन्दधिं कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व यदि मन्यसे ।) कुन्तीपुत्र अर्जुन अकेला ही समरभूमिमें समूची पृथ्वीको भी दग्ध कर सकता है, फिर वह अपने सम्पूर्ण वीर बन्धुओंके साथ मिलकर केवल कौरवोंको रणभूमिमें नष्ट कर दे, यह कौन बड़ी बात है? अतः कुरुश्रेष्ठ॒ यदि आप ठीक समझें, तो पाण्डवोंके साथ सन्धि कर लें। दुर्योधन उवाच नाहं राज्यं प्रदास्यामि पाण्डवानां पितामह । युद्धोपचारिकं यत् तु तच्छीघ्रं प्रविधीयताम्,दुर्योधनने कहा-किन्तु पितामह! मैं पाण्डवोंको राज्य तो दूँगा नहीं, (अतः उनसे सन्धि हो नहीं सकती तब फिर) युद्धमें उपयोगी जो भी कार्य हो, उसे ही शीघ्र पूरा किया जाय
ဒုရ്യောဓနက ပြောသည်— «အဘိုးတော်၊ ပाण्डဝတို့အား နိုင်ငံတော်ကို ငါ မပေးနိုင်။ ထို့ကြောင့် စစ်ပွဲအတွက် လိုအပ်သမျှ ပြင်ဆင်မှုနှင့် စီမံချက်တို့ကို ချက်ချင်း ဆောင်ရွက်စေကြ»။
Verse 16
भीष्म उवाच अत्र या मामिका बुद्धि: श्रूयतां यदि रोचते । सर्वथा हि मया श्रेयो वक्तव्यं कुरुनन्दन,भीष्मने कहा--कुरुनन्दन! यदि तुम्हें जचे, तो इस विषयमें मेरी जो सलाह है, उसे सुनो। मैं सर्वया कल्याणकी ही बात कहूँगा
ဘီရှ္မက ပြောသည်— «ကူရုတို့၏ ဝမ်းမြောက်စရာသူရေ၊ သင်နှစ်သက်လျှင် ဤကိစ္စအပေါ် ငါ၏ အကြံဉာဏ်ကို နားထောင်လော့။ အရာရာတွင် ငါသည် သင်၏ အကျိုးစီးပွားအတွက်သာ မှန်ကန်သောစကားကို ပြောမည်»။
Verse 17
क्षिप्रं बलचतुर्भागं गृह गच्छ पुरं प्रति । ततो<परक्षतुर्भागो गा: समादाय गच्छतु,तुम सेनाका एक चौथाई भाग लेकर शीघ्र ही हस्तिनापुरकी ओर चल दो तथा दूसरी एक चौथाई टुकड़ी गौओंको साथ लेकर जाय
ဘီရှ္မက ပြောသည်— «စစ်တပ်၏ လေးပုံတစ်ပုံကို ချက်ချင်းယူ၍ မြို့တော် ဟஸ္တိနာပူရသို့ ပြန်သွားလော့။ ထို့နောက် အခြား လေးပုံတစ်ပုံကို နွားများကို ခေါ်ဆောင်ကာ ထွက်ခွာစေကြ»။
Verse 18
वयं चार्धेन सैन्यस्य प्रतियोत्स्याम पाण्डवम् | अहं द्रोणश्व कर्णश्न अश्वत्थामा कृपस्तथा | प्रतियोत्स्याम बीभत्सुमागतं कृतनिश्चयम्,हमलोग आधी सेना साथ लेकर पाण्डुनन्दन अर्जुनका सामना करेंगे। मैं, द्रोणाचार्य, कर्ण, अश्वत्थामा तथा कृपाचार्य युद्धका निश्चय करके आये हुए अर्जुनके साथ लड़ेंगे
ဘီရှ္မက ပြောသည်— «စစ်တပ်၏ တစ်ဝက်ကို ယူ၍ ပाण्डဝကို တိုက်ဆိုင်တားဆီးမည်။ ငါ၊ ဒ్రోဏ၊ ကර්ဏ၊ အရှ္ဝတ္ထာမာ၊ ကೃပ တို့လည်း အဆုံးအဖြတ်ချပြီး ရောက်လာသော ဘီဘတ္ဆု (အర్జုန) ကို ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်»။
Verse 19
मत्स्यं वा पुनरायातमागतं वा शतक्रतुम् । अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्,फिर तो चाहे मत्स्यनरेश आ जाये या साक्षात् इन्द्र, जैसे वेला समुद्रको रोक देती है, उसी प्रकार मैं उन्हें आगे बढ़नेसे रोक रखूँगा
ဘီရှ္မက ပြောသည်— «မత్స്യဘုရင် ပြန်လာပါစေ၊ သို့မဟုတ် စတကရတု (အိန္ဒြာ) ကိုယ်တိုင် ရောက်လာပါစေ—မကရာတို့ နေရာဖြစ်သော သမုဒ္ဒရာကို ကမ်းခြေက တားဆီးသကဲ့သို့ ငါသည် သူတို့ကို ရှေ့တိုးမလာစေရန် တားဆီးမည်။ ငါ မခွင့်ပြု»။
Verse 20
वैशम्पायन उवाच तद् वाक््यं रुरुचे तेषां भीष्मेणोक्त महात्मना | तथा हि कृतवान् राजा कौरवाणामनन्तरम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महात्मा भीष्मकी कही हुई यह बात सबको पसंद आ गयी। फिर कौरवोंके राजा दुर्योधनने वैसा ही किया। पहले राजा दुर्योधनको और उसके बाद गोधनको भेजकर सेनापतियोंको व्यवस्थित करके भीष्मजीने सेनाका व्यूह बनानेकी तैयारी की
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– မဟာသတ္တိရှိသော ဘီရှ္မက ပြောသော ထိုစကားသည် အားလုံးကို နှစ်သက်စေ하였다။ ထို့နောက် ကောရဝဘုရင်သည် မနှောင့်နှေးဘဲ ထိုအတိုင်း လိုက်နာကာ အမိန့်ပေးမှုနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုတို့ကို အကြံပေးသကဲ့သို့ ချက်ချင်း စတင်ဆောင်ရွက်하였다။
Verse 21
भीष्म: प्रस्थाप्य राजानं गोधनं तदनन्तरम् । सेनामुख्यान् व्यवस्थाप्य व्यूहितुं सम्प्रचक्रमे,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महात्मा भीष्मकी कही हुई यह बात सबको पसंद आ गयी। फिर कौरवोंके राजा दुर्योधनने वैसा ही किया। पहले राजा दुर्योधनको और उसके बाद गोधनको भेजकर सेनापतियोंको व्यवस्थित करके भीष्मजीने सेनाका व्यूह बनानेकी तैयारी की
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ဘုရင်ကို အရင်စေလွှတ်ပြီးနောက် ချက်ချင်းပင် နွားဥစ္စာကိုလည်း ဆက်လက်စေလွှတ်ကာ၊ ဘီရှ္မသည် စစ်တပ်ခေါင်းဆောင်များကို သင့်တော်သလို စီစဉ်တင်ထားပြီး စစ်တပ်ကို စစ်ရေးတန်းစီပုံ (ဗျူဟာ) အဖြစ် ခင်းကျင်းရန် ပြင်ဆင်စတင်하였다။
Verse 22
भीष्म उवाच आचार्य मध्ये तिष्ठ त्वमश्वत्थामा तु सव्यत: । कृप: शारद्वतो धीमान् पार्श्व॑ रक्षतु दक्षिणम्,भीष्मजी बोले--आचार्य! आप बीचमें खड़े हों, अश्वत्थामा वामभागकी रक्षा करें और शरद्वानके पुत्र बुद्धिमान् कृपाचार्य सेनाके दक्षिणभागकी रक्षा करें
ဘီရှ္မက ပြောသည်– “အာచာရျ (ဆရာကြီး) သင်သည် အလယ်ဗဟို၌ ရပ်ပါ။ အရှ္ဝတ္ထာမာသည် ဘယ်ဖက်တောင်ပံကို ကာကွယ်စေ။ ရှာရဒ္ဝန်၏ သား ပညာရှိ ကೃပသည် ညာဖက်တောင်ပံကို ကာကွယ်စေ။”
Verse 23
अग्रतः सूतपुत्रस्तु कर्णस्तिष्ठतु देंशित: । अहं सर्वस्य सैन्यस्य पश्चात् स्थास्यामि पालयन्,सूतपुत्र कर्ण कवच धारण करके सेनाके आगे रहे और मैं पृष्ठभागकी रक्षा करता हुआ सम्पूर्ण सेनाके पीछे स्थित रहूँगा
ဘီရှ္မက ပြောသည်– “ရထားမောင်းသား၏ သား ကರ್ಣသည် လက်နက်ကာကွယ်ရေးအပြည့်အစုံဖြင့် ရှေ့တန်း၌ ရပ်စေ။ ငါသည် စစ်တပ်တစ်ရပ်လုံး၏ နောက်ဘက်တွင် ရပ်ကာ နောက်တန်းကို ကာကွယ်မည်။”
Verse 52
(सर्वे महारथा: शूरा महेष्वासा महाबला: | युद्धयन्तु पाण्डवश्रेष्ठमागतं यत्नतो युधि ।। सभी महारथी महाधनुर्धर और महाबली शूरवीर योद्धा यहाँ आये हुए पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुनके साथ रणभूमिमें यत्नपूर्वक युद्ध करें। वैशम्पायन उवाच अभेद्य॑ सर्वसैन्यानां व्यूहा व्यूहं कुरूत्तम: । वज्गर्भ व्रीहिमुखमर्धचक्रान्तमण्डलम् ।। तस्य व्यूहस्य पश्चार्थे भीष्मश्नाथोद्यतायुध: । सौवर्ण तालमुच्छित्य रथे तिष्ठन्नशोभत ।।) वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! तदनन्तर कुरुश्रेष्ठ भीष्मने समस्त सेनाओंका दुर्भद्य व्यूह रचकर उसे वज्गर्भ, व्रीहिमुख तथा अर्धचक्रान्तमण्डल आदिके रूपमें खड़ा किया और उसके पिछले भागमें भीष्मजी भी सुवर्णमय तालध्वज फहराकर हाथमें हथियार लिये खड़े हो गये। उस समय उनकी बड़ी शोभा हो रही थी। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि भीष्मसैन्यव्यूहे द्विपज्चाशत्तमो5ध्याय:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– “အို ဇနမေဇယ၊ ထို့နောက် ကုရုတို့အနက် အမြင့်မြတ်ဆုံး ဘီရှ္မသည် စစ်တပ်အားလုံးအတွက် ဖောက်မရသော စစ်ရေးတန်းစီပုံကို ခင်းကျင်း하였다။ ၎င်းကို ‘ဝဇ္ရဂರ್ಭ’ (မိုးကြိုးဝမ်း), ‘ဗြီဟီမုခ’ (ဆန်စေ့မျက်နှာ), ‘အර්ဓစက္ကရാന്തမဏ္ဍလ’ (တစ်ဝက်ဘီးဝိုင်းပတ် စစ်တန်း) ဟူသော ပုံစံများဖြင့် တည်ဆောက်하였다။ ထိုဗျူဟာ၏ နောက်ဘက်တွင် ဘီရှ္မသည် လက်နက်ကို မြှောက်ကာ အဆင်သင့် ရပ်နေပြီး၊ ရွှေရောင် တာလပင်အလံပါသော ရထားပေါ်တွင် ထင်ရှားစွာ တောက်ပနေ하였다။”
Frequently Asked Questions
Arjuna’s choice not to strike Kṛpa when he is displaced from position, explicitly framed as safeguarding the opponent’s honor, balancing battlefield advantage with a norm of dignified engagement.
Competence is shown through controlled force: prioritizing disabling capability (horses, yoke, charioteer, banner) and maintaining restraint, rather than pursuing maximal harm when the opponent is vulnerable.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s meta-signal is embedded narratively through emphasis on restraint, honor, and proportionality as interpretive cues for dharmic reading.