Adhyaya 48
Arjuna’s Approach, Drona’s Recognition, and the Turning of the Cattle (अर्जुनागमनम्, द्रोणवाक्यम्, गोगमनिवृत्तिः)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Raid) Upa-Parva
Vaiśaṃpāyana describes the Kaurava battle-array established by great chariot-warriors when Arjuna rapidly approaches, announcing himself through chariot-roar and the thunderous resonance of the Gāṇḍīva. The Kuru forces perceive his banner and the distinctive soundscape of his arrival. Drona, reading the signs—Pārtha’s distant standard, the ‘cloud-like’ tumult, and the vānara emblem’s roar—identifies Arjuna and assesses the strategic risk of facing him in an aroused state. Arjuna instructs his charioteer (Virāṭa’s prince acting as sārathi) to hold within arrow-range while he surveys the army, seeking Duryodhana as the decisive target; he notes the placement of Drona, Aśvatthāman, Bhīṣma, Kṛpa, and Karṇa, and infers that the king (Virāṭa) has withdrawn with the cattle along the southern route. Arjuna then redirects the chariot toward Duryodhana, intending engagement there, while Drona advises pursuit and cautions that no single warrior should confront Arjuna alone. Arjuna proclaims his name and showers the army with rapid volleys, producing battlefield disorientation; he blows his conch, draws the bow, and the combined martial din induces the cattle to turn back southward, reversing the raid’s outcome.
Chapter Arc: कौरव-सेना में भय और असमंजस की लहर है—सामने से अज्ञात पराक्रमी रथी (वास्तव में छन्नवेष अर्जुन) का प्रचण्ड प्रतिरोध; इसी क्षण कर्ण अपने शब्दों से रणभूमि का ताप बढ़ाता है। → कर्ण सबको ‘भीत, संत्रस्त, अयुद्धमनस्क’ कहकर ललकारता है और घोषणा करता है कि चाहे मत्स्यराज स्वयं हो या बीभत्सु (अर्जुन) आ गया हो, वह समुद्र-तट की वेला की तरह उसे रोक देगा; अपने धनुष से छूटे बाणों को सर्पों-सा अवरोध-अजेय बताकर सेना का मनोबल खींचता है। → कर्ण अपनी पुरानी प्रतिज्ञा स्मरण कर ‘आज अर्जुन को मारकर’ धृतराष्ट्र-पुत्र के ऋण को चुकाने की बात कहता है; इन्द्र-तुल्य तेजस्वी पार्थ को भी उल्काओं से कुंजर-सा पीड़ित करने का दर्पपूर्ण संकल्प सुनाता है और परशुराम से प्राप्त अस्त्र-विद्या के बल पर ‘वासव से भी’ युद्ध करने की क्षमता का दावा करता है। → वह कौरवों को विकल्प देता है—चाहें तो केवल गोधन लेकर लौट जाएँ, या रथों पर टिककर उसका युद्ध-पराक्रम देखें; अध्याय का अंत कर्ण के विकत्थन (आत्म-प्रशंसा) को एक उकसावे और मनोबल-भाषण के रूप में स्थिर कर देता है। → कर्ण के दर्प-घोष के बाद प्रश्न हवा में लटकता है—क्या यह वाणी रण में सत्य सिद्ध होगी, या छन्नवेष पार्थ उसके गर्व को तोड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
#2:8 #23:.7 () मल अा८ अष्टचत्वारिशो< ध्याय: कर्णकी आत्मप्रशंसापूर्ण अहंकारोक्ति कर्ण उवाच सर्वानायुष्मतो भीतान् संत्रस्तानिव लक्षये । अयुद्धमनसश्नैव सर्वाश्वैवानवस्थितान्
ကರ್ಣက ပြောသည်– «အသက်ရှည်ကြမည့် သင်တို့အားလုံးကို ကြောက်ရွံ့၍ တုန်လှုပ်နေသကဲ့သို့ ငါမြင်၏။ မည်သူမျှ စစ်တိုက်လိုသော စိတ်မရှိကြသေး၊ အားလုံးလည်း မတည်မငြိမ် ဖြစ်နေကြ၏»။
Verse 2
यद्येष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुरागत: । अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ဤသူသည် မတ္စျာတို့၏ ဘုရင်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ဘီဘတ္စု (အာర్జုန) ကိုယ်တိုင် ရောက်လာခြင်းဖြစ်စေ၊ မိကျောင်းတို့ နေရာဖြစ်သော သမုဒ္ဒရာကို ကမ်းခြေက တားဆီးထားသကဲ့သို့၊ ငါလည်း သူ့ကို ရှေ့သို့ မတိုးနိုင်အောင် တားဆီးမည်»။
Verse 3
मम चापप्रयुक्तानां शराणां नतपर्वणाम् | नावृत्तिर्गच्छतां तेषां सर्पाणामिव सर्पताम्,मेरे धनुषसे छूटकर सर्पोकी भाँति आगे बढ़नेवाले और झुकी हुई गाँठवाले बाण कभी अपने लक्ष्यसे च्युत नहीं होते
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ငါ့လေးမှ လွှတ်လိုက်သော မြားတို့သည် အဆစ်ခိုင်၍ အဆစ်နေရာတွင် ကွေးညွတ်သော်လည်း တစ်ခါ ထွက်သွားလျှင် ပြန်မလှည့်၊ ပစ်မှတ်မှ မလွဲ။ အစာကို တန်းတန်းမတ်မတ် လျှောသွားသော မြွေများကဲ့သို့ ပစ်မှတ်သို့ တိုးဝင်သွားသည်»။
Verse 4
रुक्मपुड्खा सुतीक्षणाग्रा मुक्ता हस्तवता मया | छादयन्तु शरा: पार्थ शलभा इव पादपम्
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ရွှေရောင်အမွှေးတပ်၍ အစွန်းထက်မြက်သော မြားတို့ကို ငါ့လက်ဖြင့် လွှတ်လိုက်သည်နှင့်၊ အို ပါရ္ထ (အာర్జုန)၊ သစ်ပင်တစ်ပင်ကို ကျိုင်းအုပ်က ဖုံးလွှမ်းသကဲ့သို့ သင့်ကို ဖုံးလွှမ်းလိမ့်မည်»။
Verse 5
शराणां पुड्खसक्तानां मौर्व्याभिहतया दृढम् । श्रूयतां तलयो: शब्दो भेयोराहतयोरिव
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «အမွှေးတပ်သော မြားကို ကြိုးပေါ်တင်၍ လေးကြိုးကို ခိုင်ခိုင်မာမာ ဆွဲတင်သောအခါ ငါ့လက်ဖဝါးနှစ်ဖက်မှ တုန်ခါသံကြီး ထွက်ပေါ်လာသည်—နဂါးဒရမ်နှစ်လုံးကို တီးခတ်သကဲ့သို့။ ယနေ့ ထိုသံကို သင်တို့အားလုံး ကြားစေမည်»။
Verse 6
समाहितो हि बीभत्सुर्वर्षाण्यष्टी च पठच च | जातस्नेहश्न युद्धेडस्मिन् मयि सम्प्रहरिष्यति
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ဘီဘတ္စု (အာర్జုန) သည် ဆယ့်သုံးနှစ်တိုင် စည်းကမ်းတကျ သမာဓိ၌ နေထိုင်ခဲ့၏။ သို့သော် ဤစစ်ပွဲတွင် သူ၏ ချစ်ခင်တွယ်တာမှုသည် အပြည့်အဝ နိုးထလာပြီ။ ထို့ကြောင့် သူသည် ငါ့အပေါ် မြားဖြင့် ထိုးနှက်လိမ့်မည်»။
Verse 7
पात्रीभूतश्व॒ कौन्तेयो ब्राह्मणो गुणवानिव । शरीौघान् प्रतिगृह्नातु मया मुक्तानू सहस्रश:
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ကွန်တီ၏သားဤသူသည် ငါ့အတွက် သီလဂုဏ်ပြည့်ဝသော ဗြာဟ္မဏတစ်ဦးကဲ့သို့ ထိုက်တန်သော လက်ခံသူဖြစ်၏။ ငါပစ်လွှတ်ထားသော မြားအစုအဝေး ထောင်ပေါင်းများကို တန်ခိုးတော်တစ်ရပ်အဖြစ်—ဒါနကဲ့သို့—လက်ခံစေ»။
Verse 8
एष चैव महेष्वासस्त्रिषु लोकेषु विश्ुत: । अहं चापि नरश्रेष्ठादर्जुनान्नावर: क्वचित्,यह तीनों लोकोंमें महान् धनुर्थरके रूपमें विख्यात है और मैं भी नरश्रेष्ठ अर्जुनसे किसी बातमें कम नहीं हूँ
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ဤသူရဲကောင်းသည် သုံးလောကလုံးတွင် နာမည်ကျော်ကြားသော မဟာမြားပစ်သမားဖြစ်၏။ ငါလည်း လူတို့အထက်မြတ်သော အာర్జုနထက် မည်သည့်အရာတွင်မျှ နိမ့်ကျသူမဟုတ်»။
Verse 9
इतश्वेतश्न निर्मुक्ता: काउचनैर्गार्ध्रवाजितै: । दृश्यतामद्य वै व्योम खद्योतैरिव संवृतम्
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ဤနေရာမှ တောက်ပသော ရွှေရောင်မြားများကို—လင်းတတောင်မွှေးဖြင့် အတောင်တပ်ထားသော—ပစ်လွှတ်ကြစေ။ ယနေ့ ကောင်းကင်သည် မီးပိုးများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသကဲ့သို့ မြင်ရလိမ့်မည်»။
Verse 10
अद्याहमृणमक्षय्यं पुरा वाचा प्रतिश्रुतम् । धार्तराष्ट्राय दास्यामि निहत्य समरे<र्जुनम्,मैं आज युद्धमें अर्जुनको मारकर पहले की हुई अपनी प्रतिज्ञाके अनुसार दुर्योधनका अक्षय ऋण चुका दूँगा
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ယနေ့ စစ်မြေပြင်၌ အာర్జုနကို သတ်ဖြတ်၍ ယခင်က ငါ့စကားဖြင့် ကတိပြုထားသည့်အတိုင်း ဓృతရာഷ്ടရ၏သားထံ ငါ့မပျက်မယွင်းသော အကြွေးကို ပြန်ဆပ်မည်»။
Verse 11
अन्तराच्छिद्यमानानां पुड्खानां व्यतिशीर्यताम् | शलभानामिवाकाशे प्रचार: सम्प्रदृश्यताम्,आज बीचसे कटकर इधर-उधर बिखर जानेवाले पंखयुक्त बाणोंका आकाशमें फतिंगोंकी भाँति उड़ना और गिरना देखो
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ကြည့်လော့—အတောင်တပ်မြားများသည် လမ်းကြောင်းအလယ်၌ ထိခိုက်ကာ ဖြတ်တောက်ခံရပြီး အစိတ်အပိုင်းများ ခွဲကွာပြန့်ကျဲသွားသည်ကို။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့၏ အစိတ်အပိုင်းများသည် ကောင်းကင်၌ ပျံ့နှံ့လှုပ်ရှားကာ ကျရောက်သွားသည်မှာ လေထဲ၌ ပျံဝဲသော ကျိုင်းအုပ်ကဲ့သို့ပင်»။
Verse 12
इन्द्राशनिसमस्पर्श्महेन्द्रसमतेजसम् । अर्दयिष्याम्यहं पार्थमुल्काभिरिव कुज्जरम्
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ပါဋ္ဌ (အာဂျုန) သည် မဟာဣန္ဒြ၏ တေဇောနှင့် တူညီစွာ တောက်ပနေသော်လည်း ယနေ့ ငါသည် ဣန္ဒြ၏ ဝဇ္ဇရကဲ့သို့ ထိတွေ့ရခက်ခဲသော ငါ့မြားများဖြင့် သူ့ကို ဖိနှိပ်၍ နာကျင်စေမည်၊ မီးလောင်သော မိုးကျောက်များက မဟာဆင်ကို ထိုးနှက်သကဲ့သို့ပင်။»
Verse 13
रथादतिरयथं शूरं सर्वशस्त्रभृतां वरम् । विवशं पार्थमादास्ये गरुत्मानिव पन्नगम्
«ရထားသူရဲများထက်လည်း မြင့်သော အတိရထ၊ လက်နက်ကိုင်သူအပေါင်းတို့တွင် အကောင်းဆုံးသော သူရဲကောင်း—ကွန်တီ၏သား ပါဋ္ဌကို ယနေ့ စစ်မြေပြင်၌ အားမဲ့အောင်လုပ်ပြီး ဂရုဍက မြွေကို ဖမ်းဆုပ်သကဲ့သို့ ငါ ဖမ်းဆုပ်မည်။»
Verse 14
तमग्निमिव दुर्धर्षमसिशक्तिशरेन्धनम् | पाण्डवाग्निमहं दीप्तं प्रदहन्तमिवाहितम्
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ဓား၊ လှံနှင့် မြားတို့ကို လောင်စာအဖြစ်ယူ၍ တောက်လောင်နေသော မခံနိုင်သည့် မီးကဲ့သို့ ပाण्डဝမီး (အာဂျုန) သည် ရန်သူတို့ကို လောင်ကျွမ်းစေသကဲ့သို့ ထင်ရသည်။ ယနေ့ ငါသည် မဟာမိုးတိမ်ဖြစ်၍ ထိုမီးတောက်ကို ငြိမ်းသတ်မည်။»
Verse 15
अश्ववेगपुरोवातो रथौघस्तनयित्नुमान् । शरधारो महामेघ: शमयिष्यामि पाण्डवम्
«ငါ့မြင်းတို့၏ အရှိန်သည် ရှေ့ဆောင်လေဖြစ်မည်၊ ရထားအုပ်စု၏ တုန်ခါသံသည် မိုးတိမ်၏ မိုးကြိုးသံဖြစ်မည်၊ မြားရေစီးသည် မိုးရေဖြစ်မည်။ ငါသည် မဟာမိုးတိမ်မုန်တိုင်းဖြစ်၍ တောက်လောင်နေသော ပाण्डဝ (အာဂျုန) ကို ငြိမ်းသတ်မည်။»
Verse 16
मत्कार्मुकविनिर्मुक्ता: पार्थमाशीविषोपमा: । शरा: समभिसर्पन्तु वल्मीकमिव पन्नगा:,आज मेरे धनुषसे छूटे हुए सर्पोके समान विषैले बाण अर्जुनके शरीरमें उसी प्रकार प्रवेश करेंगे, जैसे साँप बाँबीमें घुसते हैं
ကာဏ္ဏက ကြေညာသည်– «ငါ့လေးမှ လွှတ်သော မြားတို့သည် အဆိပ်ပြင်းသော မြွေကဲ့သို့ ဖြစ်၍ အာဂျုန၏ ကိုယ်ထဲသို့ မြွေတို့က မြွေတောင် (ပုရွက်ဆိတ်အုံ) ထဲသို့ ဝင်သကဲ့သို့ စိမ့်ဝင်ကြစေ။»
Verse 17
सुतेजनै रुक्मपुड्खै: सुधौतैर्नतपर्वभि: । आचितं पश्य कौन्तेयं कर्णिकारैरिवाचलम्
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ကွန်တီ၏သား အာဇုနကို ကြည့်လော့။ ငါ၏ တောက်ပလောင်ကျွမ်းသော မြားများက သူ့ကို အပြည့်အဝ ဖုံးလွှမ်းထားသည်။ မြားတို့၏ အမွှေးအတောင်သည် ရွှေရောင်တောက်ပြောင်၍ အသစ်တင်ပွတ်ထားသကဲ့သို့ လင်းလက်ကာ အဆစ်အပိုင်းတို့လည်း အောက်သို့ ကွေးညွတ်နေသည်။ သူသည် ကဏ္ဏိကာရာ ပန်းများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသော တောင်တစ်လုံးကဲ့သို့ ထင်ရသည်»။
Verse 18
जामदग्न्यान्मया हास्त्रं यत् प्राप्तमृषिसत्तमात् | तदुपाश्रित्य वीर्य च युध्येयमपि वासवम्
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ဇာမဒဂ္နျ (ပရရှုရာမ) ဟူသော မဟာရသီထံမှ ငါရရှိခဲ့သော လက်နက်ဗေဒကို အားကိုး၍၊ ထို့ပြင် ငါ့၏ သတ္တိဗလကိုလည်း အားကိုးကာ ငါသည် ဝါသဝ (အိန္ဒြာ) နှင့်တောင် စစ်ဆင်နိုင်သည်»။
Verse 19
ध्वजाग्रे वानरस्तिष्ठन् भल्लेन निहतो मया । अद्यैव पततां भूमौ विनदन् भैरवान् रवान्
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «အာဇုန၏ ဓွဇာထိပ်၌ ရပ်နေသော မျောက်—ကြောက်မက်ဖွယ် အော်ဟစ်သံများဖြင့် ဟိန်းဟောက်တတ်သော ထိုကောင်—ငါ၏ ထက်မြက်သော မြားဖြင့် ယနေ့ပင် ထိုးသတ်ခံရ၍ မြေပြင်သို့ ကျလဲပါစေ»။
Verse 20
शत्रोर्मया विपन्नानां भूतानां ध्वजवासिनाम् | दिश: प्रतिष्ठमानानामस्तु शब्दो दिवंगम:
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ရန်သူ၏ ဓွဇာပေါ်တွင် နေထိုင်သော သတ္တဝါတို့ကို ငါက ထိုးနှက်ဖျက်ဆီးပြီး၊ သူတို့သည် မိမိတို့ သွားရမည့် အရပ်ဒిశများသို့ ထွက်ခွာသွားကြသည့်အခါ၊ သူတို့၏ အော်ဟစ်သံသည် အပေါ်သို့ တက်ကာ ကောင်းကင်သို့ ရောက်ပါစေ»။
Verse 21
शत्रुकी ध्वजामें निवास करनेवाले भूतगण भी मुझसे मारे जाकर जब चारों दिशाओंमें भागने लगेंगे, उस समय उनके हाहाकारका शब्द स्वर्गलोकतक पहुँच जायगा ।।
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ရန်သူ၏ ဓွဇာပေါ်တွင် နေထိုင်သော ဘူတတို့ကို ငါသတ်ဖြတ်၍ သူတို့သည် လေးဘက်လေးဒిశသို့ ထွက်ပြေးကြသည့်အခါ၊ သူတို့၏ အော်ဟစ်သံသည် ကောင်းကင်ဘုံတိုင်အောင် ရောက်လိမ့်မည်။ ထို့ပြင် ယနေ့ပင် ငါသည် ဒုရ്യောဓန၏ နှလုံး၌ ကြာရှည်စွာ စိုက်ကပ်နေသော ဆူးကို အမြစ်ပါမကျန် ဆွဲထုတ်မည်—ဘီဘတ္ဆု (အာဇုန) ကို ထိုးကျ၍ ရထားပေါ်မှ လှဲချခြင်းဖြင့်»။
Verse 22
अर्जुनको रथसे गिराकर आज मैं दुर्योधनके हृदयमें चिरकालसे चुभे हुए काँटेको जड़सहित निकाल फेंकूँगा ।।
ကာဏ္ဏက ပြောသည်– «ယနေ့ ငါသည် အာర్జုနကို သူ၏ ရထားပေါ်မှ လှဲချမည်၊ ဒုရ്യောဓန၏ နှလုံးထဲ၌ အချိန်ကြာမြင့်စွာ စူးဝင်နေသော ဆူးကို အမြစ်ပါအောင် ဆွဲထုတ်ပစ်မည်။ ကောရဝတို့ ယနေ့ မြင်ကြစေ—ပုရుషသတ္တိဖြင့် ကြိုးပမ်းနေသော အာర్జုနသည် မျှော်လင့်ချက်ကင်း၍ ရထားမဲ့ဖြစ်မည်၊ သူ၏ မြင်းတို့ကို သတ်ပစ်မည်၊ ထို့နောက် မြွေကဲ့သို့ ဟစ်ဟစ်ရှူရှိုက်ကာ လှည့်လည်နေမည်»။
Verse 23
काम॑ गच्छन्तु कुरवो धनमादाय केवलम् | रथेषु वापि तिष्ठन्तो युद्ध पश्यन्तु मामकम्,कौरवोंकी इच्छा हो, तो वे केवल गोधन लेकर यहाँसे चले जायँ अथवा अपने रथोंपर बैठे रहकर अर्जुनके साथ मेरा युद्ध देखें
ကာဏ္ဏက ကြေညာသည်– «ကောရဝတို့ ဆန္ဒရှိလျှင် နွားဓနကိုသာ ယူကာ ဒီနေရာမှ ထွက်ခွာကြစေ။ သို့မဟုတ် မိမိတို့ ရထားပေါ်တွင် ထိုင်နေကာ အာర్జုနနှင့် ငါ၏ စစ်ပွဲကို နေရာတကျ ကြည့်ရှုကြစေ»။
Verse 47
इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तरगोग्रहमें दुर्योधनवाक्यसम्बन्धी सैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် မဟာဘာရတ၏ ဝီရာဋပရဝအတွင်းရှိ ဂိုဟရဏ (နွားလုယူခြင်း) အပိုင်း၊ မြောက်ဘက်နွားဖမ်းယူသည့် အခန်းကဏ္ဍတွင် ဒုရျောဓန၏ စကားနှင့် ဆက်စပ်သော အခန်း ၄၇ ပြီးဆုံး၏။
Verse 48
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे कर्णविकत्थने अष्टचत्वारिंशो5ध्याय:
«ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ဝီရာဋပရဝတွင်၊ ဂိုဟရဏအပိုင်း၊ ဥတ္တရ၏ နွားဖမ်းယူခြင်းနှင့် ကာဏ္ဏ၏ အဟံတရားပြောဆိုမှု (အော်ဟစ်အ boast) ဆိုင်ရာ အခန်း ၄၈ ပြီးဆုံး၏»။
Frequently Asked Questions
Arjuna must act decisively to protect Virāṭa’s assets and safety while still operating under concealment constraints, choosing a method that is effective yet controlled—prioritizing strategic capture/defeat of leadership rather than indiscriminate harm.
Competence and restraint can coexist: disciplined skill (rapid archery, clear targeting, controlled escalation) becomes an instrument of dharma when aligned with protective duty and situational awareness.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is evidentiary—establishing recognition markers (banner, sounds, commanders’ assessments) that authenticate Arjuna’s identity and the inevitability of broader conflict.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.