Adhyaya 41
उत्तरोपदेशः (Uttara’s Fear and Arjuna’s Martial Reassertion)
Upa-parva: Gograhaṇa (Kīcaka-vadha–uttarottara) Context: Uttara-Ratha Episode
Vaiśaṃpāyana describes Arjuna (Dhanaṃjaya) setting Uttara as charioteer and performing a pradakṣiṇā around the śamī tree, then taking up the stored weapons and removing a lion-emblem standard. Arjuna equips the chariot with a divinely fashioned configuration attributed to Viśvakarmā, including a distinctive banner, and mentally invokes the favor of Pāvaka (Agni), after which beings are said to animate the standard—an idiom for awe-producing, supra-normal battlefield presence. Fully armed with sword, armor, and Gāṇḍīva, Arjuna advances northward under the monkey-banner (kapidhvaja) and blows a powerful conch, producing fear and disorientation in Uttara, who collapses into the chariot in alarm. Arjuna steadies the horses, embraces and reassures Uttara, and admonishes him on kṣatriya composure amid martial sounds (conches, drums, elephants, formations). Uttara explains that he has never heard such a conch, seen such a banner, or heard such a bow’s roar; the sensory intensity overwhelms him. Arjuna instructs Uttara in charioteering discipline and again sounds the conch; the earth is described as trembling from the combined resonance of conch, chariot, and Gāṇḍīva. Droṇa, observing, infers this cannot be anyone but Savyasācin (Arjuna) and notes inauspicious battlefield signs among the opposing force—dimmed weapons, unsettled animals, adverse birds, and fear—concluding their morale is broken and urging formation readiness.
Chapter Arc: उत्तर, जो अभी-अभी रण-उत्साह में था, शमीवृक्ष पर छिपाए गए दिव्य धनुषों के निकट आते ही अपने क्षत्रिय-गौरव और ‘अशुचि’ स्पर्श के भय के बीच फँस जाता है—और बृहन्नला (अर्जुन) से प्रश्न करता है कि ऐसा निंदित कर्म उससे कैसे कराया जाए। → अर्जुन रथ पर स्थित रहकर उत्तर को आदेश देता है कि शीघ्र धनुष उतारो; पर उत्तर अपने कुल, राजधर्म और शुद्धता की दुहाई देता है—‘मैं क्षत्रिय, राजपुत्र, मन्त्र-यज्ञविद्; शव-स्पर्श जैसा अपवित्र स्पर्श कैसे करूँ?’ इसी बीच शमीवृक्ष पर लिपटे आवरण हटते हैं और धनुषों का भयानक, सर्प-सा जँभाई लेता रूप प्रकट होता है, जिससे उत्तर का भय और बढ़ता है। → धनुषों का विराट रूप देखकर उत्तर के शरीर में रोमांच उठता है, पर उसी क्षण भय उसे उद्विग्न कर देता है; वह विवश होकर रथ से कूदकर शमीवृक्ष पर चढ़ता है और आवरण हटाने/उतारने की प्रक्रिया में काँपता हुआ अर्जुन के निर्देशों का पालन करता है। → उत्तर आवरणों को शीघ्र हटाकर धनुषों को स्पर्श करता है—अपने ‘अशुचि’ भय के बावजूद—और अस्त्रों की वास्तविकता सामने आती है; अर्जुन का नियंत्रण, आदेश-शक्ति और उद्देश्य स्पष्ट हो जाता है कि अब युद्ध-कार्य के लिए शस्त्र प्राप्त हो चुके हैं। → धनुष हाथ में आते ही उत्तर की मनःस्थिति डगमगाती है—अब प्रश्न यह है कि क्या वह भय पर विजय पाकर अर्जुन के साथ कौरव-सेना का सामना कर पाएगा, या फिर अर्जुन को अपना रहस्य प्रकट कर स्वयं युद्ध का भार उठाना पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत योहरणपर्वमें उत्तरगोग्रहके प्रसंगर्ें अर्जुनके द्वार असत्रवर्णणविषयक चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ४० ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६ श्लोक मिलाकर कुल ९३ श्लोक हैं।) ््ड् #<(9) #2:..# #.5-१ एकचत्वारिशो< ध्याय: उत्तरका अर्जुनके आदेशके अनुसार शमीवृक्षसे पाण्डवोंके दिव्य धनुष आदि उतारना उत्तर उवाच अस्मिन् वक्षे किलोद्वद्धं नः श्रुतम् । तदहं राजपुत्र: सन् स्पृशेयं पाणिना कथम्
ဥတ္တရ မိန့်သည်– «ဤသစ်ပင်၌ အလောင်းတစ်လောင်း ချည်နှောင်ထားသည်ဟု ငါကြားဖူးသည်။ ထိုသို့သော အခြေအနေတွင် ငါက မင်းသားဖြစ်လျက်နှင့် ကိုယ့်လက်ဖြင့် မည်သို့ ထိနိုင်မည်နည်း?»
Verse 2
नैवंविधं मया मुक्तमालब्धुं क्षत्रयोनिना । महता राजपुत्रेण मन्त्रयज्ञविदा सता
ဥတ္တရက ပြောသည်– «က்ஂသတ္တရိယ မျိုးရိုး၌ မွေးဖွားသူဖြစ်သော ငါအတွက် စွန့်ပစ်ထားသော အညစ်အကြေးတစ်စုံတစ်ရာကို ထိတွေ့ခြင်းသည် မသင့်တော်။ ငါသည် မဟာမင်းသားတစ်ပါးဖြစ်ပြီး မန္တရများနှင့် ယဇ္ဈပူဇော်ပွဲ အကျင့်အထုံးတို့ကို သိကျွမ်းသော သီလကောင်းသူလည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အညစ်အကြေးနှင့် ထိတွေ့ရန် မတော်မတန်»။
Verse 3
स्पृष्टवन्तं शरीरं मां शववाहमिवाशुचिम् । कथं वा व्यवहार्य वै कुर्वीथास्त्वं बृहन्नले
ဥတ္တရက ပြောသည်– «အကယ်၍ ငါသည် အလောင်းကို ထိမိလျှင် သေသူကို သယ်ဆောင်သူတို့ကဲ့သို့ အညစ်အကြေးဖြစ်သွားမည်။ ထိုအခါ အို ဘృဟန္နလာ၊ ငါကို လူမှုရေးအရ ဆက်ဆံသင့်သူဖြစ်စေ၍ စစ်ပွဲအတွက် သင့်တော်အောင် သင် ဘယ်လိုလုပ်ပေးနိုင်မည်နည်း»။
Verse 4
बुह्न्नलोवाच व्यवहार्यश्न राजेन्द्र शुचिश्नैव भविष्यसि । धनूंष्येतानि मा भैस्त्वं शरीर नात्र विद्यते
ဘൃဟန္နလာက ပြောသည်– «အို မင်းတို့အထဲက အမြတ်ဆုံး၊ ဤလေးများကို ကိုင်တွယ်၍ အသုံးပြုသော်လည်း သင်သည် လူမှုအကျင့်အထုံးအရ သင့်တော်နေမည်၊ သန့်ရှင်းနေမည်။ မကြောက်ပါနှင့်—ဤသည်တို့မှာ လေးများသာ ဖြစ်သည်၊ ဒီမှာ အလောင်းမရှိ»။
Verse 5
दायादं मत्स्यराजस्य कुले जातं मनस्विनाम् । त्वां कथं निन्दितं कर्म कारयेयं नृपात्मज
ဥတ္တရက ပြောသည်– «သင်သည် မတ္စျာမင်း၏ အမွေဆက်ခံသူ၊ စိတ်ဓာတ်မြင့်မြတ်သူတို့၏ ဂုဏ်သရေရှိသော မျိုးရိုး၌ မွေးဖွားသူ ဖြစ်သည်။ အို မင်းသား၊ ငါက သင့်ကို အပြစ်တင်ခံရမည့် အလုပ်ကို ဘယ်လိုလုပ်ခိုင်းနိုင်မည်နည်း»။
Verse 6
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त: स पार्थेन रथात् प्रस्कन्द्य कुण्डली । आरुरोह शमीवृक्षं वैराटिरवशस्तदा
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ပಾರ್ಥ (အာర్జုန) ထိုသို့ ပြောဆိုသဖြင့် နားကပ်ဝတ်ဆင်ထားသော ဝီရာဋမင်းသား ဥတ္တရသည် ထိုအခါ မတတ်သာဘဲ ရထားပေါ်မှ ခုန်ဆင်းကာ သမီပင်ပေါ်သို့ တက်လေ၏။ ထို့နောက် ရထားပေါ်တွင် ထိုင်နေသော ပൃഥာ၏သား ဓနဉ္ဇယသည် ရန်သူဖျက်ဆီးရန် စိတ်ထားကာ အမိန့်သံဖြင့် ပြောသည်– «ဤလေးများကို သစ်ပင်မှ အမြန်ချပါ၊ ထို့ပြင် အရွက်ဖြင့် ပတ်ထားသော အဖုံးများကိုလည်း ချက်ချင်း ဖယ်ရှားပါ»။
Verse 7
तमन्वशासच्छत्रुघ्नो रथे तिष्तन् धनंजय: । अवरोपय वृक्षाग्राद धनूंष्येतानि मा चिरम्
ဝိုင်သမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– ရထားပေါ်၌ ရပ်နေသော ဓနဉ္ဇယ (အာర్జုန) သည် စတ်ရုဃ္နအား ဤသို့ အမိန့်ပေး၏– “သစ်ပင်ထိပ်မှ ဤလေးများကို ချက်ချင်းချယူလော့—မနှောင့်နှေးစေနှင့်။”
Verse 8
सो<पह्त्य महाहाणि धनूंषि पृथुवक्षसाम् । परिवेष्टनपत्राणि विमुच्य समुपानयत्
ဝိုင်သမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– ဥတ္တရသည် ရင်ကျယ်သော သူရဲကောင်းတို့၏ လေးကြီးများကို ချယူပြီး၊ အရွက်ဖြင့် ပတ်အုပ်ထားသော အဖုံးများကို ဖြုတ်ချ၍ ထုတ်ယူလေ၏။ ထို့နောက် လေးနှင့် ကြိုးတို့ကို အရပ်ရပ်မှ ချည်နှောင်ထားသမျှ ဖြေလျော့ကာ အာర్జုနထံ သယ်ဆောင်လာ၏။ ထိုအထဲတွင် အခြားလေးလေးချောင်းနှင့်အတူ နာမည်ကျော် ဂါဏ္ဍီဝ လေးကို ဥတ္တရက သိမြင်လေ၏။
Verse 9
तथा संनहनान्येषां परिमुच्य समन्ततः । अपश्यद् गाण्डिवं तत्र चतुर्भिरपरै: सह
ဝိုင်သမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– ထိုလက်နက်တို့၏ ပတ်အုပ်ခြင်းနှင့် ချည်နှောင်ခြင်းတို့ကို အရပ်ရပ်မှ ဖြေလျော့၍ ဖယ်ရှားပြီးနောက်၊ ဥတ္တရသည် ထိုနေရာ၌ အခြားလေးလေးချောင်းနှင့်အတူ တင်ထားသော ဂါဏ္ဍီဝ လေးကို မြင်တွေ့လေ၏။
Verse 10
तेषां विमुच्यमानानां धनुषामर्कवर्चसाम् | विनिश्वेरु: प्रभा दिव्या ग्रहाणामुदयेष्विव
ဝိုင်သမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– နေကဲ့သို့ တောက်ပသော ထိုလေးများကို ဖြုတ်လွှတ်နေစဉ်၊ ကောင်းကင်ဂြိုဟ်တို့ ထွန်းတက်ချိန်၌ ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ တန်ခိုးတော်ရောင်ခြည်သည် အရပ်ရပ်သို့ ပျံ့နှံ့လေ၏။
Verse 11
स तेषां रूपमालोक्य भोगिनामिव जृम्भताम् | हृष्टरोमा भयोद्धिग्न: क्षणेन समपद्यत
ဝိုင်သမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– ထိုလက်နက်တို့၏ ရုပ်သဏ္ဌာန်ကို မြင်သော်၊ အကြီးမားသော မြွေများ ဆန့်ထွား၍ ဟားယားသကဲ့သို့ ထင်ရပြီး၊ သူသည် ချက်ချင်း ကြောက်ရွံ့ခြင်းက လွှမ်းမိုးကာ ဆံပင်များ ထောင်တက်၍ ခဏအတွင်း စိတ်လှုပ်ရှား၍ မထိန်းနိုင်လေ၏။
Verse 12
संस्पृश्य तानि चापानि भानुमन्ति बृहन्ति च । वैराटिरर्जुनं राजन्निदं वचनमब्रवीत्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထိုလေးများဖြစ်သော ဘာနုမန္နှင့် ဗృဟန္တို့ကို လက်ဖြင့်ထိတွေ့ပြီးနောက် ဗိရာဋမင်း၏ သားတော် ဥတ္တရမင်းသားသည် အို မင်းကြီး၊ အర్జုနအား ဤစကားကို ပြောကြား하였다။
Verse 41
जँभाई लेनेके लिये मुँह खोले हुए विशाल सर्पोंकी भाँति उन धनुषोंका रूप देखकर उत्तरके शरीरमें रोमांच हो आया और वह क्षणभरमें भयसे उद्विग्न हो गया। राजन! तदनन्तर उन प्रभापूर्ण विशाल धनुषोंका स्पर्श करके विराटपुत्र उत्तरने अर्जुनसे इस प्रकार कहा ।।
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– အစာကိုဖမ်းယူရန် ပါးစပ်ဖွင့်ထားသော မြွေကြီးများကဲ့သို့ ထိုလေးကြီးများ၏ ရုပ်သဏ္ဌာန်ကို မြင်သော် ဥတ္တရ၏ ကိုယ်တစ်လျှောက် ကြက်သီးထလာ၍ ခဏအတွင်း ကြောက်ရွံ့စိတ်ဖြင့် တုန်လှုပ်သွားသည်။ အို မင်းကြီး၊ ထို့နောက် အလင်းရောင်တောက်ပသော ထိုလေးကြီးများကို ထိတွေ့ပြီးနောက် ဗိရာဋ၏ သား ဥတ္တရသည် အర్జုနအား ဤသို့ ပြောကြား하였다။ ဤသို့ဖြင့် မဟာဘာရတ ဗိရာဋပရဝ၌ ဂိုဟရဏ အပိုင်း၊ ဥတ္တရ၏ နွားများကို ပြန်လည်ရယူခြင်းနှင့် သစ်ပင်မှ လက်နက်များကို ချယူခြင်းကို ဆိုသော လေးဆယ့်တစ်မြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။
Verse 76
परिवेष्टनमेतेषां क्षिप्रं चैव व्यपानुद । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! अर्जुनके ऐसा कहनेपर कुण्डलधारी विराटपुत्र उत्तर विवश हो रथसे कूदकर शमीवृक्षपर चढ़ गया। तब रथपर बैठे हुए शत्रुनाशक पृथापूुत्र धनंजयने शासनके स्वरमें कहा--“इन धनुषोंको जल्दी वृक्षसे नीचे उतारो और इन सबका पत्रमय वेष्टन भी शीघ्र हटा दो”
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဤလေးများ၏ အဖုံးအုပ်များကို မြန်မြန်ဖယ်ရှား၍ ချက်ချင်းပင် အကာအကွယ်အုပ်စည်းများကို ခွာချလိုက်ပါ» ဟု။ အర్జုနက ထိုသို့ဆိုသော် နားကပ်ဝတ်ဆင်ထားသော ဗိရာဋ၏ သား ဥတ္တရသည် မလွဲမသွေ ရထားမှ ခုန်ဆင်းကာ ရှမီပင်ပေါ်သို့ တက်သွားသည်။ ထိုအခါ ရထားပေါ်တွင် ထိုင်နေသော ရန်သူဖျက်ဆီးသူ ပൃഥာ၏ သား ဓနဉ္ဇယက အမိန့်သံဖြင့် ပြောသည်– «ဤလေးများကို သစ်ပင်မှ မြန်မြန်ချယူ၍ အရွက်ဖြင့်ပတ်ထားသော အဖုံးအုပ်အားလုံးကိုလည်း ချက်ချင်းဖယ်ရှားလော့» ဟု။
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a prince-in-training (Uttara) should uphold kṣatriya duty when confronted by overwhelming battlefield stimuli and fear—balancing natural human reaction with the ethical expectation of steadiness in defense of the realm.
Courage is treated as trained composure: fear is acknowledged, then regulated through instruction, role-clarity, and disciplined action—showing that dharma in conflict includes psychological governance, not merely physical prowess.
No explicit phalaśruti appears in these verses; the meta-function is narrative verification—senior observers (Droṇa) authenticate Arjuna’s presence via distinctive markers, reinforcing continuity of identity and inevitability of the ensuing public phase of the epic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.