Adhyaya 40
Uttara–Arjuna Saṃvāda and the Re-Arming of Gāṇḍīva (Virāṭa-parva, Adhyāya 40)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Recovery) Episode
This chapter stages a technical dialogue that converts hesitation into coordinated action. Uttara asks Arjuna (still socially marked as Bṛhannalā) which enemy formation to approach as he prepares to drive the chariot. Arjuna reassures him, frames the chariot as a protected “moving fortress,” and orders the rapid fastening of equipment and retrieval of a gold-adorned sword, signaling imminent engagement. Uttara then articulates a cognitive dissonance: Arjuna’s heroic bodily signs appear incompatible with a ‘klība’ presentation, prompting questions about karmic causality and identity. Arjuna clarifies the matter as a time-bound vow undertaken by elder-brother instruction, asserting disciplined brahmacarya rather than incapacity. With fear dispelled, Uttara reorients into professional competence, claiming trained charioteering comparable to exemplary divine charioteers (Dāruka, Mātali) and describing the horses’ speed and placement. The narration closes with Vaiśaṃpāyana’s depiction of Arjuna’s physical re-arming: removing bangles, tying hair with white cloth, stringing and brandishing Gāṇḍīva, whose sound produces awe and recognition among the Kurus, functioning as an acoustic signature of identity and power.
Chapter Arc: शमी-वृक्ष के पास पहुँचकर पार्थ (बृहन्नला-रूप अर्जुन) उत्तर से कहता है—मेरी आज्ञा से शीघ्र वृक्ष पर चढ़ो और वहाँ छिपाए गए धनुष-आयुध उतार लाओ; तुम्हारे कोमल, सूक्ष्म हाथों के लिए यह युद्ध-कर्म नहीं, यह भार मेरे ही बाहुबल के योग्य है। → उत्तर के अपने राजकुमार-धनुषों की चर्चा के बीच अर्जुन उसे समझाता है कि वे धनुष न तो इस भार को सहेंगे, न इस युद्ध को; शमी पर पाण्डवों के दिव्य धनुष, ध्वज, शर, कवच सुरक्षित हैं—युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल-सहदेव सबके। उत्तर के भीतर भय और आश्चर्य बढ़ता है: जिस वृक्ष को वह साधारण समझ रहा था, वही पाण्डव-तेज का भंडार निकला। → अर्जुन स्पष्ट कर देता है कि वहीं गाण्डीव भी है—राष्ट्रवर्धन, शतसहस्र-समित, सुवर्ण-विकृत, दिव्य, शत्रु-संबाधकारक—और उत्तर को आदेश देता है कि वह उसी शमी पर चढ़कर आयुध उतारे; यह क्षण उत्तर के अहंकार को तोड़कर उसे अर्जुन के वास्तविक सामर्थ्य के निकट ले आता है। → अध्याय का अंत आदेश-स्थापन में होता है: उत्तर को कार्य सौंपा गया, आयुधों की पहचान और महिमा बताई गई, और यह निश्चित हुआ कि अब युद्ध का भार अर्जुन उठाएगा—उत्तर केवल सहायक बनेगा। → उत्तर शमी पर चढ़कर आयुध उतारने को उद्यत है—अगले क्षणों में अर्जुन का गुप्त रूपांतरण और दिव्यास्त्र-धारण होने वाला है।
Shlokas
Verse 1
ऑरड.2 का. | हि 7 यु चत्वारिशो< ध्याय: अर्जुनका उत्तरको शमीवृक्षसे अस्त्र उतारनेके लिये आदेश वैशम्पायन उवाच तां शमीमुपसंगम्य पार्थो वैराटिमब्रवीत् | सुकुमारं समाज्ञाय संग्रामे नातिकोविदम्,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! उस शमीवृक्षके समीप पहुँचकर अर्जुनने विराटकुमार उत्तरको सुकुमार तथा युद्धकी कलामें पूर्णतया कुशल न जानकर उससे कहा --
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ဂျနမေဇယရေ၊ ထို ရှမီပင်အနီးသို့ ရောက်လာပြီးနောက် ပါရ္ထ (အာర్జုန) သည် ဝိရာဋ၏ မင်းသား ဥတ္တရကို ခေါ်၍ ပြော၏။ သူသည် နူးညံ့သေးပြီး စစ်ပညာတွင် မကျွမ်းကျင်သေးကြောင်း သိမြင်သဖြင့် အာర్జုနက ထိုသို့ ဆိုလိုက်သည်–
Verse 2
समादिष्टो मया क्षिप्रं धनूंष्पवहरोत्तर । नेमानि हि त्वदीयानि सोढुं शक्ष्यन्ति मे बलम् । भारं चापि गुरुं वोढुं कुज्जरं वा प्रमर्दितुम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «အုတ္တရ၊ မြားလက်နက်ကိုင်သူရေ၊ ငါ့ကို အလျင်အမြန် ဆောင်ရွက်ရန် အမိန့်ပေးထားသည်။ သို့သော် ဤလက်နက်များသည် သင်၏ပိုင်ဆိုင်မှု မဟုတ်—ငါ့အင်အားသည် ၎င်းတို့ကို သယ်ဆောင်ခံနိုင်မည် မဟုတ်။ ထို့ပြင် ဤမျှလေးလံသော ဝန်ကိုလည်း မထမ်းနိုင်၊ ဆင်တစ်ကောင်ကိုလည်း မနှိမ်နင်းနိုင်»။
Verse 3
(नैभि: काममलं कर्तु कर्म वैजयिकं त्विह । अतिसूक्ष्माणि हस्वानि सर्वाणि च मृदूनि च । आयुधानि महाबाहो तवैतानि परंतप ।।) तस्माद् भूमिंजयारोह शमीमेतां पलाशिनीम्,'शत्रुओंको संताप देनेवाले महाबाहु उत्तर! तुम्हारे ये सभी अस्त्र-शस्त्र अत्यन्त सूक्ष्म, छोटे और कोमल हैं। इनके द्वारा यहाँ विजय दिलानेवाला पराक्रम नहीं किया जा सकता। इसलिये भूमिंजय! पत्तोंसे सुशोभित इस शमीवृक्षपर शीघ्र चढ़ जाओ
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «သင်လိုချင်သလို ဤနေရာတွင် အောင်ပွဲရစေမည့် လုပ်ရပ်ကို ဤလက်နက်များဖြင့် မဆောင်ရွက်နိုင်။ ရန်သူတို့ကို မီးလောင်စေသူ မဟာဗာဟုရေ—သင်၏လက်နက်အားလုံးသည် အလွန်သေးငယ်၊ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းလှသည်။ ထို့ကြောင့် မြေကိုအောင်နိုင်သူ ဘူမိဉ္ဇယ၊ အရွက်ပေါများသော ဤရှမီပင်ပေါ်သို့ အလျင်အမြန် တက်လော့»။
Verse 4
अस्यां हि पाण्डुपुत्राणां धनूंषि निहितान्युत । युधिष्ठटिरस्य भीमस्य बीभत्सोर्यमयोस्तथा,“इसपर युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन और नकुल-सहदेव--इन सब पाण्डवोंके धनुष रखे हुए हैं
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဤနေရာတစ်ခုတည်းတွင်ပင် ပाण्डုသားတို့၏ လေးများကို ထားဝှက်ထားသည်—ယုဓိဋ္ဌိရ၏၊ ဘီမ၏၊ ဘီဘတ္ဆု (အာర్జုန) ၏၊ ထို့ပြင် အမြွှာညီအစ်ကိုများ (နကူလနှင့် သဟဒေဝ) ၏လည်း ဖြစ်သည်»။
Verse 5
ध्वजा: शराश्व शूराणां दिव्यानि कवचानि च | अत्र चैतन्महावीर्य धनु: पार्थस्य गाण्डिवम्,“उन शूरवीरोंके ध्वज, बाण और दिव्य कवच भी यहीं हैं। यहीं अर्जुनका वह महान् शक्तिशाली गाण्डीव धनुष भी है, जो अकेला ही एक लाख धनुषोंके समान है। यह राष्ट्रकी वृद्धि करनेवाला, परिश्रमको सहनेमें समर्थ और ताड़के समान अत्यन्त विशाल है
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဤနေရာတွင် ထိုသူရဲကောင်းတို့၏ အလံများ၊ မြားများ၊ မြင်းများနှင့် နတ်ဘုရားဆန်သော သံချပ်ကာများလည်း ရှိသည်။ ထို့ပြင် ဤနေရာတွင်ပင် ပါර්ထ၏ အင်အားကြီးမားသော လေး—ဂါဏ္ဍီဝ—လည်း ရှိသည်»။
Verse 6
एकं शतसहस्रेण सम्मितं राष्ट्रवर्धनम् । व्यायामसहमत्यर्थ तृणराजसमं महत्,“उन शूरवीरोंके ध्वज, बाण और दिव्य कवच भी यहीं हैं। यहीं अर्जुनका वह महान् शक्तिशाली गाण्डीव धनुष भी है, जो अकेला ही एक लाख धनुषोंके समान है। यह राष्ट्रकी वृद्धि करनेवाला, परिश्रमको सहनेमें समर्थ और ताड़के समान अत्यन्त विशाल है
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဤနေရာတွင် ထိုသူရဲကောင်းတို့၏ အလံများ၊ မြားများနှင့် နတ်ဘုရားဆန်သော သံချပ်ကာများလည်း ရှိသည်။ ထို့ပြင် ဤနေရာတွင်ပင် အာర్జုန၏ ကြီးမားသန်မာသော ဂါဏ္ဍီဝလေးရှိသည်—တစ်လက်တည်းဖြင့် လေးတစ်သိန်းနှင့် တန်တူသည်။ ၎င်းသည် နိုင်ငံတော်ကို တိုးတက်စေသူ၊ မနားမနေ လေ့ကျင့်အားထုတ်မှု၏ ဖိအားကို ခံနိုင်သူ၊ သစ်ပင်တို့၏ အရှင်ကဲ့သို့ အလွန်ကြီးမားသည်»။
Verse 7
सर्वायुधमहामात्र शत्रुसम्बाधकारकम् | सुवर्णविकृतं दिव्यं श्लक्ष्णममायतमव्रणम्,“सम्पूर्ण आयुधोंमें यह सबसे बड़ा है और शत्रुओंको विशेष पीड़ा देनेवाला है। यह सोनेको गलाकर बनाया हुआ, दिव्य, सुन्दर, विस्तृत तथा व्रणरहित (नित्य नूतन) है। यह भारीसे भारी भार वहन करनेमें समर्थ, भयंकर और देखनेमें मनोहर है। ऐसे ही युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन तथा नकुल-सहदेवके भी सब धनुष प्रबल और सुदृढ़ हैं
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်– «ဤသည်မှာ လက်နက်အစုံအလင်တို့အနက် အကြီးမြတ်ဆုံးဖြစ်၍ ရန်သူတို့ကို အထူးနာကျင်စေကာ ဖိအားပေးရန် ပြုလုပ်ထားသော လက်နက်ဖြစ်သည်။ ရွှေကို အရည်ကျို၍ ပြုပြင်ဖန်တီးထားသဖြင့် သဒ္ဓါတရားရှိသကဲ့သို့ သာလွန်မြတ်နိုးဖွယ်—ချောမွေ့၍ ကျယ်ဝန်းကာ အပြစ်အနာအဆာမရှိ၊ အမြဲအသစ်တဖန်ကဲ့သို့ ထင်ရှားသည်။ အလွန်အမင်းသော ဖိအားနှင့် အလေးချိန်ကိုပင် ခံနိုင်ရည်ရှိပြီး ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော်လည်း မြင်ရသည့်အခါ လှပတင့်တယ်သည်။ ထိုနည်းတူ ယုဓိဋ္ဌိရ၊ ဘီမ၊ အာర్జုန (ဘီဘတ်ဆု) နှင့် နကူလ–သဟဒေဝတို့၏ မြားတံများလည်း အားကောင်း၍ ခိုင်မာစွာ ပြုလုပ်ထားသည်»။
Verse 8
अलं भार गुरुं वोढुं दारुणं चारुदर्शनम् | तादृशान्येव सर्वाणि बलवन्ति दृढानि च । युधिष्ठटिरस्य भीमस्य बीभत्सोर्यमयोस्तथा,“सम्पूर्ण आयुधोंमें यह सबसे बड़ा है और शत्रुओंको विशेष पीड़ा देनेवाला है। यह सोनेको गलाकर बनाया हुआ, दिव्य, सुन्दर, विस्तृत तथा व्रणरहित (नित्य नूतन) है। यह भारीसे भारी भार वहन करनेमें समर्थ, भयंकर और देखनेमें मनोहर है। ऐसे ही युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन तथा नकुल-सहदेवके भी सब धनुष प्रबल और सुदृढ़ हैं
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်– «ဤမြားတံသည် အလွန်အမင်းသော အလေးချိန်နှင့် ဖိအားကိုပင် အပြည့်အဝ ခံနိုင်သည်; အာနိသင်မှာ ကြမ်းတမ်းပြင်းထန်သော်လည်း မြင်ရသည့်အခါ လှပတင့်တယ်သည်။ ထိုနည်းတူ ယုဓိဋ္ဌိရ၊ ဘီမ၊ အာర్జုန (ဘီဘတ်ဆု) နှင့် အမွှာညီအစ်ကိုတို့၏ မြားတံများလည်း အားကောင်း၍ ခိုင်မာစွာ ပြုလုပ်ထားသည်»။
Verse 23
मम वा बाहुविक्षेपं शत्रूनिह विजेष्यत: । “उत्तर! मेरी आज्ञासे तुम शीघ्र इस वृक्षपर चढ़कर वहाँ रखे हुए धनुष उतारो, क्योंकि तुम्हारे ये धनुष मेरे बाहुबलको नहीं सह सकेंगे, कोई भारी कार्य-भार नहीं उठा सकेंगे अथवा बड़े-बड़े गजराजोंका नाश करनेमें भी ये काम न दे सकेंगे। इतना ही नहीं, यहाँ शत्रुओंपर विजय पानेके लिये युद्ध करते समय ये मेरे बाहुविक्षेपको भी नहीं सँभाल सकेंगे
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်– «ဤလက်နက်တို့သည် ဤနေရာ၌ ရန်သူတို့ကို အနိုင်ယူသွားမည့်အခါ ငါ့လက်မောင်း၏ အင်အားကို မခံနိုင်ကြလိမ့်မည်»။ အကြောင်းအရာအရ ဤစကားသည် တရားသဖြင့် အောင်မြင်သော စစ်ပွဲအတွက် လွန်ကဲသော စစ်ရေးစွမ်းရည်လိုအပ်ကြောင်းကို ထင်ရှားစေသည်—သာမန်မြားတံတို့မလုံလောက်ဘဲ ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားသော အင်အားပေါ်တွင်သာ အောင်မြင်မှုတည်ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။
Verse 40
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे अर्जुनास्त्रकथ ने चत्वारिंशो5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိမဟာဘာရတ» ၏ ဝိရာဋပဗ္ဗ (Virāṭa Parva) အတွင်းရှိ နွားလုယူခြင်း အပိုင်း၌—မြောက်ဘက်နွားများကို ဖမ်းဆီးယူခြင်းနှင့် အာర్జုန၏ လက်နက်အသုံးပြုမှုနှင့် အကြောင်းအရာကို ဖော်ပြသော—လေးဆယ်မြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤအဆုံးသတ်စာတမ်းသည် စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုကို တရားသဖြင့် ထမ်းဆောင်ရမည့် တာဝန်နှင့် နိုင်ငံ၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ကာကွယ်ခြင်းအတွင်း၌ ချိတ်ဆက်ထားသော ဇာတ်ပိုင်းတစ်ခု၏ အဆုံးကို မှတ်သားပေးသည်။
Frequently Asked Questions
The tension lies between social appearance and moral reality: Uttara interprets Arjuna’s disguised presentation as possible incapacity and seeks a karmic explanation, while Arjuna must preserve vow-based concealment yet provide sufficient truth to enable lawful protective action.
Competence and dharma can coexist with temporary role constraints: fear is reduced through clear assurance, disciplined truth, and procedural readiness—showing that vow-keeping is not negation of duty but regulated timing of duty.
No formal phalaśruti is stated; the meta-commentary is narrative-embedded—Gāṇḍīva’s distinctive sound operates as a recognitional marker that situates the episode within the epic’s larger arc of concealed identity transitioning toward public consequence.