Adhyaya 29
Virāṭa-parva Adhyāya 29 — Suśarmā’s Counsel and the Coordinated Goharaṇa Plan
Upa-parva: Goharaṇa (Cattle-Raid) Episode within Virāṭa-parva
Vaiśaṃpāyana reports that Suśarmā, king of the Trigartas, addresses Duryodhana with urgency, recounting prior humiliations inflicted by Matsya forces and especially by Kīcaka, described as formerly powerful and now slain. Suśarmā interprets Kīcaka’s death as a strategic inflection point: Virāṭa will be dispirited and without a key enforcer. He proposes an immediate expedition into Matsya territory to seize valuables—gems, goods, villages, and especially large herds of cattle—either through coercion or by forcing submission after defeating the army. Karṇa approves the counsel as timely and advantageous, urging swift mobilization and consultation with senior figures (Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa). He minimizes concern about the Pandavas, suggesting they are either diminished or absent. Duryodhana then orders Duḥśāsana to organize the host; the Kauravas plan to proceed together while Suśarmā advances earlier with Trigarta forces to a designated direction. The forces are split to optimize capture; the raid unfolds over successive days, culminating in mass seizure of Matsya cattle enclosures in the seventh and eighth lunar days referenced in the text.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय से कहते हैं—सभा में कृपाचार्य उठते हैं और भीष्म के पूर्व कथन को ‘धर्म-अर्थ से युक्त, तात्विक और सकारण’ बताकर उसी के अनुरूप अपनी नीति-भाषा सुनाने लगते हैं। → कृप दुर्योधन को चेताते हैं कि अज्ञातवास पूर्ण होते ही पाण्डव महोत्साह और अमित पराक्रम के साथ प्रकट होंगे; इसलिए केवल आवेश नहीं, अपनी वास्तविक शक्ति, मित्र-शत्रु की स्थिति, और सेनाओं के उत्तम-मध्यम-अधम भेद का सूक्ष्म आकलन आवश्यक है। → कृप का निर्णायक उपदेश—राजनीति के चार उपाय (साम, दान, भेद, दण्ड) तथा ‘न्याय से आक्रमण’ और ‘बल से दुर्बल को झुकाना’—इन सबको यथास्थान जोड़कर ही पाण्डवों के प्रसंग में निर्णय करो; अन्यथा बलवान शत्रु के सामने भीषण परिणाम होंगे। → वे दुर्योधन को स्वधर्म के अनुसार ‘सम्पूर्ण विनिश्चय’ करके यथाकाल कर्म करने की सलाह देते हैं, जिससे दीर्घकालिक सुख/स्थिरता प्राप्त हो—अर्थात् उतावलेपन के स्थान पर नीति-युक्त, समयोचित राज्य-व्यवहार। → कृप आदि महात्माओं की बात सुनकर दुर्योधन कुछ क्षण विचार करता है और फिर मंत्रियों से बोलने को उद्यत होता है—अब उसका प्रत्युत्तर और अगला कदम क्या होगा?
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! इसके पश्चात् महर्षि शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने उस समय यह बात कही--'राजन्! वयोवृद्ध भीष्मजीने पाण्डवोंके विषयमें जो कुछ कहा है, वह युक्तियुक्त तो है ही, अवसरके अनुकूल भी है
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြော၏— «အရှင်ဘုရင်၊ ထို့နောက် ထိုအခါ မဟာရိရှီ ရှရဒ္ဝတ်၏ သား ကೃပာစာရျက ဤစကားကို ပြော하였다— ‘အရှင်ဘုရင်၊ အသက်အရွယ်ကြီးသော ဘိဿမက ပाण्डဝတို့အကြောင်း ပြောခဲ့သမျှသည် အကြောင်းအရာတရားနှင့် ကိုက်ညီသကဲ့သို့ အခါအလျော်လည်း သင့်တော်၏’»။
Verse 2
धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं तत्त्वतश्न सहेतुकम् । तत्रानुरूपं भीष्मेण ममाप्यत्र गिरं शूणु
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ဤနေရာ၌ ဘီရှ္မက ပြောခဲ့သော စကားကိုလည်း ငါ့ထံမှ နားထောင်လော့—အသုံးအနှုန်းသန့်ရှင်းနူးညံ့၍ သစ္စာတရားအပေါ် တည်ပြီး အကြောင်းပြချက်ကောင်းကောင်းဖြင့် ထောက်ခံထားကာ ဓမ္မနှင့် အර්ထ၏ ရည်ရွယ်ချက်တို့နှင့် ကိုက်ညီ၍ အခါအလျော်သင့်သော စကားဖြစ်၏»။
Verse 3
“उसमें धर्म और अर्थ दोनों ही संनिहित हैं। वह सुन्दर, तात्विक और सकारण है। इस विषयमें मेरा भी जो कथन है, वह भीष्मजीके ही अनुरूप है, उसे सुनो ।।
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «သူတို့၏ လှုပ်ရှားမှုနှင့် နေရာအတည်ကို လျှို့ဝှက်သူလျှိုများကို အားကိုး၍ သေချာစွာ စူးစမ်းစေကြလော့။ ထို့နောက် ယခုအခြေအနေတွင် အကျိုးရှိမည့် နীতিကို ရွေးချယ်ကာ အကောင်အထည်ဖော်လော့»။
Verse 4
नावज्ञेयो रिपुस्तात प्राकृतोडपि बुभूषता । कि पुन: पाण्डवास्तात सर्वास्त्रकुशला रणे
«သားတော်၊ ဧကရာဇ်ဖြစ်လိုသူသည် သာမန်ရန်သူတောင် မထီမဲ့မြင် မပြုသင့်။ စစ်မြေပြင်၌ လက်နက်အမျိုးမျိုးကို ကျွမ်းကျင်စွာ ကိုင်တွယ်တတ်သော ပाण्डဝတို့ကိုတော့ ဘာပြောစရာရှိသနည်း»။
Verse 5
तस्मात् सत्रं प्रविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु । गूढभावेषु छन्नेषु काले चोदयमागते
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ထို့ကြောင့် ယခုအချိန်တွင် မဟာစိတ်ရှိသော ပाण्डဝတို့သည် ဖုံးကွယ်နေထိုင်ရာကာလသို့ ဝင်ရောက်ပြီး—အဝတ်အစားပုံစံပြောင်းကာ စိတ်ရည်ကို ဖုံးအုပ်ထားလျက်—သတ်မှတ်ထားသော အညတဝါသကာလလည်း အဆုံးသို့ နီးကပ်လာပြီဖြစ်သဖြင့် ကိုယ့်နိုင်ငံ၏ အင်အားနှင့် ရန်သူနိုင်ငံတို့၏ အင်အားကို ချိန်ဆသိမြင်ရမည်။ အချိန်တော်တန်လာသည်နှင့် ပाण्डဝတို့ ပေါ်ထွက်လာမည်မှာ သံသယမရှိ»။
Verse 6
स्वराष्ट्रे परराष्ट्रे च ज्ञातव्यं बलमात्मन: । उदय: पाण्डवानां च प्राप्ते काले न संशय:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ကိုယ့်အင်အားကို သိမြင်အကဲဖြတ်ရမည်—ကိုယ့်နိုင်ငံအတွင်း၌လည်းကောင်း၊ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်၍လည်းကောင်း။ အချိန်တော်တန်လာသည်နှင့် ပाण्डဝတို့ ထမြောက်၍ မိမိတို့ကို ထင်ရှားစေမည်မှာ သံသယမရှိ»။
Verse 7
निवृत्तसमया: पार्था महात्मानो महाबला: | महोत्साहा भविष्यन्ति पाण्डवा हमितौजस:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «မသိမမြင်နေထိုင်ရသော သတ်မှတ်ကာလ ပြည့်စုံသွားသောအခါ၊ ကုန္တီ၏သား ပာဏ္ဍဝတို့—ပါရ္ထတို့သည်—စိတ်ဓာတ်ကြီးမြတ်၍ အင်အားကြီးမားကာ၊ မတိုင်းတာနိုင်သော သတ္တိဗလဖြင့် ပြန်လည်မြင့်မားသော ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် စိတ်အားထက်သန်မှုဖြင့် ပြည့်ဝလာကြလိမ့်မည်»။
Verse 8
तस्माद् बल॑ च कोषश्न नीतिश्लापि विधीयताम् । यथा कालोदये प्राप्ते सम्यक् तैः संदधामहे
ထို့ကြောင့် ယခုအချိန်တွင် သင်၏တပ်အင်အား၊ ဘဏ္ဍာတိုက်နှင့် နိုင်ငံရေးနည်းဗျူဟာတို့ကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းထားလော့။ သင့်တော်သောကာလ ပေါ်ထွန်းလာသည့်အခါ၊ သူတို့နှင့် သင့်လျော်စွာ ဆက်ဆံနိုင်စေရန်—သေချာသည့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်းဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် တိကျသော အင်အားဖြင့် စစ်ပွဲဝင်ခြင်းဖြစ်စေ—အဆင်သင့် ဖြစ်စေ။
Verse 9
तात बुद्धयापि तत् सर्व बुध्यस्व बलमात्मन: | नियत सर्वमित्रेषु बलवत्स्वबलेषु च
သားရေ၊ သင်ကိုယ်တိုင်လည်း ဉာဏ်ပညာဖြင့် စဉ်းစား၍ မိမိ၏ အင်အားအားလုံး မည်မျှရှိသည်ကို သေချာသိလော့။ ထို့ပြင် မိတ်ဆွေတို့အနက် အင်အားကြီးသူနှင့် အင်အားနည်းသူ အားလုံးတွင် သတ်မှတ်နိုင်သော အင်အား မည်မျှရှိသည်ကိုလည်း သိထားရမည်။
Verse 10
उच्चावचं बल ज्ञात्वा मध्यस्थं चापि भारत । प्रह्ृष्टमप्रहृष्ट च संदधाम तथा परै:
အို ဘာရတ၊ အင်အား၏ အမြင့်အနိမ့်ကို သိလော့၊ အလယ်အလတ်အင်အားကိုလည်း သိလော့။ ထို့ပြင် တပ်များသည် ပျော်ရွှင်အားတက်နေသလား၊ မပျော်မရွှင်ဖြစ်နေသလားကိုလည်း သိထားလော့။ ထိုအခါမှသာ အခြားသူတို့နှင့် သင့်လျော်သလို သဘောတူညီမှု ချုပ်ဆိုနိုင်သကဲ့သို့ ရန်သူနှင့်လည်း ရင်ဆိုင်နိုင်မည်။
Verse 11
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन बलिकर्मणा | न्यायेनाक्रम्य च परान् बलाच्चानम्य दुर्बलान्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ညှိနှိုင်းခြင်း၊ လက်ဆောင်ပေးခြင်း၊ ကွဲပြားစေခြင်း၊ အပြစ်ပေးခြင်းနှင့် အခွန်တောင်းခံခြင်း—ဤနည်းလမ်းတို့ဖြင့်—တရားသဖြင့် ရန်သူတို့ကို တိုးတက်ချဉ်းကပ်ရမည်၊ လိုအပ်လျှင် အင်အားနည်းသူတို့ကို အင်အားဖြင့် နှိမ်နင်းရမည်»။
Verse 12
सान्त्वयित्वा तु मित्राणि बल॑ चाभाष्यतां सुखम् | सुकोषबलसंवृद्ध: सम्यक् सिद्धिमवाप्स्यसि
Vaiśampāyana said: “Having first conciliated your allies and spoken to the army in a pleasing and reassuring manner, you will prosper. When your treasury and military strength are well increased, you will attain success in full measure.”
Verse 13
योत्स्यसे चापि बलिभिररिश्रि: प्रत्युपस्थितै: । अन्यैस्त्वं पाण्डवैर्वापि हीनै: स्वबलवाहनै:
Vaiśampāyana said: “You will indeed be able to fight even when mighty foes stand before you. Whether they are the Pāṇḍavas or others, if they are inferior to you in their own strength and means of conveyance, you can engage them in battle.”
Verse 14
एवं सर्व विनिश्ित्य व्यवसायं स्वधर्मत: । यथाकाल मनुष्येन्द्र चिरेंं सुखमवाप्स्यसि
Vaiśampāyana said: “O best of men, having thus fully determined your course of action in accordance with your own dharma, and carrying it out at the proper time, you will in the long run attain happiness.”
Verse 29
(वैशग्पायन उवाच ततो दुर्योधनो वाक्य श्रुत्वा तेषां महात्मनाम् । मुहूर्तमिव संचिन्त्य सचिवानिदमत्रवीत् ।।
Vaiśaṃpāyana said: After hearing the words of those eminent men, Duryodhana reflected for a while and then addressed his ministers. Duryodhana said: “Ministers, long ago, in public discussions, I heard the settled judgments of learned, wise, and heroic men—those skilled in the treatises—by which, with the eye of policy, one can discern the real strength and weakness of persons. “In the present world of humans—along with those of demonic and rākṣasa-like might—four ‘tigers among men’ are famed on earth as Indra’s equals in courage, arm-strength, steadfastness, vital force, and bodily power. No one matches them in strength; their life-force is spoken of as equal, and their prowess complete: Baladeva, Bhīmasena, the valiant king of Madra (Śalya), and Kīcaka as the fourth. I have heard of no fifth like them. “Each is eager to surpass the other; their minds are ever inflamed, desiring trial of strength in hand-to-hand combat. From this I infer with certainty the presence of Vṛkodara (Bhīma): it is fixed in my mind that the Pāṇḍavas are indeed alive. “I therefore believe Kīcaka was slain by Bhīmasena. And the maidservant (sairandhrī) I take to be Draupadī—there is no need for further doubt. “I suspect that for Kṛṣṇā (Draupadī)’s sake, Bhīma killed the mighty Kīcaka at night under the pretext of being a ‘Gandharva.’ For who besides Bhīma could, without weapons, by sheer bodily force, crush Kīcaka and pulverize his limbs—reducing skin, flesh, and bone to a mangled mass? “This deed is Bhīma’s, done while assuming another guise. And surely, for Kṛṣṇā’s sake, Bhīma—under the Gandharva pretext—killed the sūta-born men; of this there is no doubt. “I have also repeatedly heard the qualities of the Matsya realm—its land and people—described earlier by Grandfather Bhīṣma, and by others. Therefore I think the Pāṇḍavas, moving in disguise, dwell in the delightful city of Virāṭa. Let an expedition be undertaken there. “We shall strike Matsya and seize its cattle-wealth. Once the cattle are taken, the Pāṇḍavas will surely fight us. And if, before their period of concealment is complete, we actually see them, they must enter the forest again for another twelve years. “Thus, either way, we gain: our treasury increases through this campaign, and our enemies are destroyed. Moreover, the king of Matsya, scorning me, is said to boast: ‘How could one once maintained by Yudhiṣṭhira ever come under Suyodhana’s power?’ “Therefore this must be done—let the journey be arranged. If it pleases you all, I deem this plan sound policy.”
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma–artha tension: policy is justified through ‘timeliness’ after an opponent’s weakening, raising the ethical question of whether opportunistic aggression for resource gain can be legitimized as state necessity.
The episode illustrates how actors rationalize action through kāla (timing) and perceived power vacuums, cautioning that strategic reasoning can become a substitute for ethical scrutiny when artha becomes the dominant aim.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as operational narration within the larger Virāṭa-parva arc, establishing causal conditions for subsequent disclosures and confrontations.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.