Shloka 63
आखयातारश्न विद्यन्ते पुमांश्चेद् विद्यते कुले दीर्घकालतक मनमें दबाये रखनेपर भी वैरकी आग सर्वथा बुझ नहीं पाती; क्योंकि यदि कोई उस कुलमें विद्यमान है, तो उससे पूर्वघटित वैर बढ़ानेवाली घटनाओंको बतानेवाले बहुत-से लोग मिल जाते हैं ।। न चापि वैरं वैरेण केशव व्युपशाम्यति
ākhyātāraś ca vidyante pumāṃś ced vidyate kule | dīrghakālatakaṃ manye dabāye rakṣite 'pi vaiḥ | na hi vairāgnir atyantaṃ śāmyati yadi kaścid asti kule || na cāpi vairaṃ vairena keśava vyupaśāmyati ||
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «မျိုးရိုးတစ်ခုတွင် ယောကျာ်းတစ်ယောက်တည်း ကျန်နေသရွေ့ အကြောင်းအရာကို ပြန်လည်ပြောကြားမည့်သူများ အမြဲရှိနေတတ်သည်။ ရန်ငြိုးကို အချိန်ကြာကြာ စိတ်ထဲတွင် ဖိနှိပ်ဖုံးကွယ်ထားသော်လည်း ရန်လိုမှု၏ မီးတောက်သည် လုံးဝ မငြိမ်းနိုင်ဟု ငါထင်၏။ အကြောင်းမှာ ထိုအမျိုးအနွယ်မှ တစ်ယောက်မက ကျန်ရှိနေပါက အတိတ်က ဖြစ်ရပ်များကို ပြန်ပြောကာ အဟောင်းအမုန်းကို ထပ်မံလောင်ကျွမ်းစေမည့် လူများစွာကို တွေ့ရမည်။ ထို့ပြင်၊ အို ကေရှဝ၊ ရန်ကို ရန်ဖြင့် မငြိမ်းနိုင်»။
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Hatred cannot be ended by hatred; old feuds persist because people keep recounting past injuries, so true pacification requires restraint, forgiveness, and deliberate de-escalation rather than retaliation.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Yudhiṣṭhira addresses Keśava (Kṛṣṇa), reflecting on how clan-based enmities survive across time through memory and storytelling, and warning that responding with further hostility only perpetuates the feud.