Shloka 43
धृतराष्ट्रस्य मूर्च्छा—व्यासोपदेशः
Dhṛtarāṣṭra’s Collapse and Vyāsa’s Counsel
मेरे द्वारा उस गुप्त रहस्यके बता दिये जानेपर धर्मपुत्र युधिष्ठिरने बहुत प्रयत्न किया कि कौरवोंमें परस्पर कलह न हो; परंतु दैवका विधान बड़ा प्रबल होता है ।। अनतिक्रमणीयो हि विधी राजन् कथंचन । कृतान्तस्य तु भूतेन स्थावरेण चरेण च,राजन्! दैव अथवा कालके विधानको चराचर प्राणियोंमेंसे कोई भी किसी तरह लाँघ नहीं सकता
anatikramaṇīyo hi vidhī rājan kathaṃcana | kṛtāntasya tu bhūtena sthāvareṇa careṇa ca || rājan daivaṃ athavā kālasya vidhānaṃ carācaraprāṇibhiḥ kaścid api kathaṃcid na laṅghayitum śaknoti |
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— «အို မင်းကြီး၊ ကံကြမ္မာ၏ အမိန့်သည် မည်သို့မျှ မလွန်ဆန်နိုင်။ လှုပ်ရှားသည့် သတ္တဝါနှင့် မလှုပ်ရှားသည့် အရာတို့သည်လည်း ကృతान्त (မရဏ) ၏ အမိန့်—အကြောင်းအားဖြင့် ကံကြမ္မာ သို့မဟုတ် ကာလ၏ စီမံချက်—ကို မည်သို့မျှ မကျော်လွန်နိုင်။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မပုတြ ယုဓိဋ္ဌိရက ကૌရဝတို့အကြား အပြန်အလှန်ကွဲပြားမှု မဖြစ်စေရန် အလွန်ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း၊ ပိုမိုပြင်းထန်သော ကံ၏ ဥပဒေက အနိုင်ရခဲ့သည်»။
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the limits of human agency: however righteous one’s effort, the decree of fate/Time (daiva/kāla) is inviolable, and no being—moving or unmoving—can overstep what is fixed by Kṛtānta (Death/inevitable end).
Vyāsa explains to the king that Yudhiṣṭhira had tried hard to prevent internal strife among the Kauravas, but the unfolding of events followed a stronger cosmic dispensation—destiny or Time—leading to unavoidable conflict and its tragic consequences.